तुच्छां मोक्षधियं त्यक्त्वा बन्धबुद्धिं तथैषणाः । सुवैराग्यविवेकाभ्यां केवलं क्षपयेन् मनः
मुक्तीच्या आणि बंधनाच्या व्यर्थ कल्पना सोडून, खरी वैराग्य आणि विवेक यांच्या जोरावर फक्त मन संपवावं.
मोक्षो मे ऽस्त्व् इति चिन्ता चेज् जाता तद् व्युत्थितं मनः । मननोत्के मनस्य् उच्चैर् वपुर् दोषाय केवलम्
मुक्ती मला मिळो अशी इच्छा मनात आली, तर ते मन अस्थिर झालं आहे. अशा विचारांनी मन अस्वस्थ झालं की, त्याचा त्रास फक्त शरीरालाच होतो.
आत्मन्य् अतीते सर्वस्मात् सर्वरूपे ऽथ वा तते । को बन्धः कश् च वा मोक्षो निर्मूलं मननं कुतः
आपण सर्वांपेक्षा पलीकडे आहोत, सगळ्यात आहोत किंवा सर्व रूपांत व्यापून आहोत, तर मग बंधन काय आणि मोक्ष काय? आणि मूळ नसलेले हे विचार कुठून येतात?
वायुस् स्पन्दनधर्मत्वाद् यदा लगति देहके । तदा स्फुरति हस्ताङ्गरसनापल्लवावली
वारा आपली हालचाल करण्याची स्वाभाविक प्रवृत्ती असल्याने जेव्हा तो शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हा हात, पाय, जीभ आणि इतर अवयव हलू लागतात.
पादपे पल्लवश्रेणीं चालयत्य् अनिलो यथा । तथैवाङ्गावलीं वायुर् देहे सञ्चालयत्य् अलम्
जसा वारा झाडावरच्या कोवळ्या पानांच्या रांगेत हालचाल करतो, तसाच तो शरीरातील अवयवही हलवतो.
चित् सर्वव्यापिनी सूक्ष्मा न चला न च चाल्यते । न स्वतस् स्पन्दम् आयाति देवाचल इवानिलैः
चैतन्य सर्वत्र पसरलेलं, अतिशय सूक्ष्म, हलत नाही आणि कुणीही हलवू शकत नाही; ते आपोआप हालचाल करत नाही, जसं वारा पर्वताला हलवू शकत नाही.
प्रतिबिम्बितसर्वार्था केवलं स्वात्मनि स्थिता । प्रकाशयति बोधेन जगन्तीमानि दीपवत्
सर्व गोष्टींचं प्रतिबिंब घेत, ते फक्त स्वतःमध्येच स्थिर राहतं; आपल्या जाणिवेने हे जग प्रकाशित करतं, जसं दिवा अंधारात प्रकाश देतो.
तत्र को ऽयं मुधा मोहो भवताम् अतिदुःखदः । अयं सो ऽहं ममाङ्गानि ममेदं चेति दुर्धियाम्
मग तुमच्यातील हा व्यर्थ भ्रम काय, जो फार मोठं दुःख देतो? 'मी हाच आहे, हे माझे अवयव आहेत, हे माझं आहे' असं समजणं, हे फसलेल्या बुद्धीच्या लोकांतच येतं.
अनिच्छलोलत्वान् नुन्नदृषदारावराशिवत् । ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वक्रिया समुपलभ्यते
जसं एखादा मोठा दगड हलत नाही, तसं चैतन्याचं स्वभावतः स्थिर आणि हलणारं नसणं आहे; म्हणून जाणणं, करणं, उपभोगणं आणि कृती या सगळ्या गोष्टी फक्त दिसतात.
तत्रायम् आत्मा सम्मन्ता भोक्ता कर्तेति जायते । मुधैवाज्ञानतापोत्था मृगतृष्णेव वासना
तेथे आत्मा हा मान्य करणारा, भोगणारा, करणारा आहे असं समजलं जातं; पण ही फक्त अज्ञानातून आलेली भ्रमाची भावना आहे, जशी मृगजळात पाणी असल्याचा भास होतो.
अज्ञातैषा मनोमत्तमृगं विषयतर्षुलम् । असत्यैव हि सत्येव मृगतृष्णेव कर्षति
ही अज्ञानाची भावना समजली नाही, की मनाला जणू वेड्या हरणासारखं, विषयांच्या तृष्णेने छेदलेलं, ओढून नेते; ती खरी नसली तरी खरी आहे असं वाटून, मृगजळासारखी आपल्याला खेचून नेते.
विज्ञाता सत्यरूपेयं नाशं याति पलायते । विप्रमध्यात् परिज्ञाता यथा चण्डालकन्यका
ही अज्ञानरूपी भावना खरी काय आहे हे ओळखल्यावर नाहीशी होते, पळून जाते; जशी ज्ञानी माणसाने ओळखल्यावर चांडाळाची मुलगी दूर जाते.
अविद्या सम्परिज्ञाता न मनः परिकर्षति । मृगतृष्णा परिज्ञाता तर्षुलं नापकर्षति
अविद्या पूर्णपणे ओळखली गेल्यावर ती मनाला ओढत नाही; जसं मृगजळ ओळखल्यावर ते तहानलेल्या माणसाला खेचून नेत नाही.
परमार्थावबोधेन समूलं राम वासना । दीपेनेवान्धकारश्रीर् गलत्य् आलोक एति च
राम, जेव्हा खऱ्या अर्थाने सत्याची जाणीव होते, तेव्हा मनातील सगळ्या वाईट सवयी मुळासकट नष्ट होतात. जसं दिवा लावल्यानंतर अंधार नाहीसा होतो आणि प्रकाश पसरतो, तसं हे घडतं.
नास्त्य् अविद्येति सञ्जाते निश्चये शास्त्रयुक्तितः । गलत्य् अविद्या तापेन तुषारकणिका यथा
शास्त्र आणि विचार यांच्या आधारे 'अज्ञान अस्तित्वात नाही' असा ठाम विश्वास निर्माण झाला, की त्या ज्ञानाच्या उष्णतेने अज्ञान वितळून जातं, जसं सूर्याच्या उन्हात दवबिंदू विरघळतात.
देहस्यास्य जडस्यार्थे किं भोगैर् इति निश्चयी । भिनत्त्य् आशामयं ज्ञानी पञ्जरं केसरी यथा
हे शरीर जड आणि निर्जीव आहे, त्यासाठी भोगांचा काहीच उपयोग नाही, ही समज पक्की झाली की ज्ञानी माणूस इच्छांचा पिंजरा सिंह जसा फोडून बाहेर पडतो, तसा मोडून टाकतो.
आशापरिकरे राम नूनं परिहृते हृदः । पुमान् आगतसौन्दर्यो ह्लादम् आयाति चन्द्रवत्
राम, जेव्हा मनातून सर्व इच्छा खऱ्या अर्थाने सोडल्या जातात, तेव्हा माणसाच्या अंगी चंद्रासारखी सुंदरता आणि आनंद येतो.
परां शीतलताम् एति वृष्टिधौत इवाचलः । निर्वृतिं परमां धत्ते प्राप्तराज्य इवाधनः
तो जसा पावसाने धुतलेल्या डोंगरासारखा थंडावा अनुभवतो, तसाच तो अत्युच्च आनंदात न्हालेला असतो, जणू काही एखाद्या गरीबाला राज्य मिळालंय.
शोभते ऽमलया लक्ष्म्या शरदीव नभस्तलम् । आत्मन्य् एव न मात्य् उच्चैः कल्पस्यान्त इवार्णवः
तो निर्मळ सौभाग्याने उजळून निघतो, जसा शरद ऋतूतील आकाश स्वच्छ असतं; पण तो स्वतःवर गर्व करत नाही, जसा कल्पाच्या शेवटी समुद्र वाढत नाही.
भवत्य् अपेतसंरम्भो वृष्टमूक इवाम्बुदः । तिष्ठत्य् आत्मनि संवेत्ता प्रशान्त इव वारिधिः
त्याच्या मनातील अस्वस्थता नाहीशी होते, जसा पाऊस पडून गेलेला मेघ शांत असतो; तो स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहतो, जसा शांत समुद्र असतो.
परं धैर्यम् उपादत्ते स्थैर्यं मेरुर् इवाचलः । राजते स्वस्थया लक्ष्म्या शान्तेन्धन इवानलः
तो अत्युच्च धैर्य प्राप्त करतो, जसा मेरू पर्वत स्थिर असतो; आणि स्वतःच्या सहज संपत्तीत झळकतो, जसा इंधन संपल्यावरही अग्नी शांततेने तळपत राहतो.
भवत्य् आत्मनि निर्वाणः प्रशान्त इव दीपकः । दृष्टिम् आयाति परमां नरः पीतामृतो यथा
माणसाच्या स्वतःच्या अंतरात मुक्ती प्रकट होते, जणू काही दिवा शांत झाला आहे. तो जसा अमृत प्राशन केल्यावर सर्वोच्च दृष्टी मिळते, तशी ती मिळते.
अन्तर्दीपो घट इव मध्यज्वाल इवानलः । स्फुरद्दीप्तिर् मणिर् इव प्रयात्य् अन्तः प्रकाशताम्
मडक्याच्या आत उजळणारा दिवा जसा, किंवा मध्यभागी ज्वाळा असलेली आग जशी, किंवा तेजाने झळकणारा रत्न जसा, तसा तो आपल्या अंतरात प्रकाश अनुभवतो.
सर्वात्मकं सर्वगतं सर्वेशं सर्वनायकम् । सर्वाकारं निराकारं स्वम् आत्मानं प्रपश्यति
तो आपला आत्मा सर्वत्र व्यापलेला, सर्व ठिकाणी असलेला, सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा मार्गदर्शक, सर्व रूपांचा असूनही निराकार आहे असे पाहतो.
हसत्य् अलम् अतीतास् ताः पेलवा दिवसावलीः । यासु स्मरशरश्रेणीचपलं चित्तम् अच्छिनत्
आता तो हसतो, कारण ज्या अशक्त दिवसांत त्याचे मन कामदेवाच्या बाणांसारखे चंचल होते आणि तुटले होते, ते दिवस आता मागे गेले आहेत.
सङ्गरङ्गविनिष्क्रान्तश् शान्तमानमनोज्वरः । अध्यात्मरतिर् आसीनः पूर्णपावनमानसः
वासना आणि इच्छांच्या रणभूमीतून बाहेर पडून, ज्याच्या मनातील ताप शांत झाला आहे, तो आत्म्यात रममाण होऊन बसतो आणि त्याचे मन पूर्णपणे शुद्ध झालेले असते.
निर्मृष्टकामपङ्काङ्कश् छिन्नजन्मनिबन्धनः । द्वन्द्वदोषभयोन्मुक्तस् तीर्णसंसारसागरः
ज्याच्या मनातील इच्छा आणि वासनांचे डाग पूर्णपणे धुऊन गेले आहेत, जन्माच्या बंधनातून तो मुक्त झाला आहे, द्वैताच्या दोषांपासून तो सुटला आहे आणि संसाराच्या महासागरातून पार गेला आहे.
प्राप्तानुत्तमविश्रान्तिर् लब्धालभ्यपदास्पदः । अनिवर्तिपदं प्राप्तः कर्मणाम् अन्तम् आगतः
त्याने श्रेष्ठ विश्रांती मिळवली आहे, जे मिळवणे फार कठीण ते स्थान गाठले आहे, आता परत येण्याचा मार्ग नाही आणि सर्व कर्मांचा अंत त्याला गाठलेला आहे.
सर्वाभिवाञ्छितारम्भो न किञ्चिद् अपि वाञ्छति । सर्वानुमोदितानन्दो न किञ्चिद् अनुमोदते
तो सर्व इच्छित गोष्टींची सुरुवात करतो, पण स्वतः काहीच इच्छित नाही; तो सर्वांच्या आनंदाचा कारण आहे, पण स्वतः कोणत्याही गोष्टीत आनंद मानत नाही.
न ददाति न चादत्ते न स्तौति न च निन्दति । नास्तम् एति न चोदेति न तुष्यति न शोचति
तो न देता, न घेतो, न कुणाचं कौतुक करतो, न कुणाची निंदा करतो; तो न मावळतो, न उगवतो, न आनंदित होतो, न दुःखी होतो.