आबाल्यम् एतत् संसिद्धं यत्र तत्र यथा तथा । दैवं तु न क्वचिद् दृष्टम् अतो जयति पौरुषम्
लहानपणापासून हे सगळीकडे आणि सर्व प्रकारे स्पष्ट दिसते की, नशीब कुठेच दिसत नाही; म्हणूनच माणसाचा प्रयत्नच जिंकतो.
पुरुषार्थेन देवेशगुरुर् एष बृहस्पतिः । शुक्रो दैत्येन्द्रगुरुतां पुरुषार्थेन चास्थितः
माणसाच्या प्रयत्नामुळे बृहस्पती देवांचा गुरु झाला आणि त्याच प्रयत्नामुळे शुक्र दैत्यांचा गुरु झाला.
दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अपि साधो नरोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्
दीन, गरीब आणि दुःखांनी त्रस्त असलेले सज्जन आणि श्रेष्ठ लोकही आपल्या प्रयत्नाने आणि मेहनतीने इंद्रासारखी मोठी स्थिती मिळवू शकतात.
महान्तो विभवाढ्या ये नानाश्चर्यसमाश्रयाः । पौरुषेणैव दोषेण नरकातिथितां गताः
जे मोठे आणि संपन्न लोक वेगवेगळ्या चमत्कारांनी वेढलेले होते, त्यांनी आपल्या चुकीच्या कृतीमुळे नरकात पाहुण्यासारखी अवस्था गाठली.
भावाभावसहस्रेषु दशासु विविधासु च । स्वपौरुषवशाद् एव विवृत्ता भूतजातयः
अनेक जन्मांमध्ये आणि विविध अवस्थांमध्ये, प्रत्येक जीवाची स्थिती त्याच्या स्वतःच्या प्रयत्नावरच अवलंबून असते.
शास्त्रतो गुरुतश् चैव स्वतश् चेति त्रिसिद्धता । सर्वत्र पुरुषार्थस्य न दैवस्य कदाचन
शास्त्र, गुरु किंवा स्वतः या तिघांनी जे जे ठरवले आहे, त्या सर्व ठिकाणी माणसाचा प्रयत्नच महत्त्वाचा मानला जातो, कधीच नशिब नाही.
अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । यत्नेन चित्तम् इत्य् आशु सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहः
मन जेव्हा अशुभ गोष्टींमध्ये अडकते, तेव्हा ते प्रयत्नपूर्वक शुभ गोष्टींकडे लगेच वळवावे—हेच सर्व शास्त्रांचा सार आहे.
यच् छ्रेयो यद् अतुच्छं च यद् अपायविवर्जितम् । तत् तद् आचर यत्नेन पुत्रेति गुरवस् स्थिताः
जे खरोखरच हितकारक आहे, जे क्षुल्लक नाही आणि जे कुठल्याही अपायापासून मुक्त आहे, तेच तू मन लावून कर, पुत्रा; असे सर्व गुरूंनी सांगितले आहे.
यथा यथा प्रयत्नो मे फलम् आशु तथा तथा । इत्य् अहं पौरुषाद् एव फलभाङ् न तु दैवतः
जशी माझी मेहनत वाढते, तशीच फळंही लवकर मिळतात. म्हणून मी केवळ स्वतःच्या प्रयत्नानेच फळ मिळवतो, नशिबामुळे नाही.
पौरुषाद् दृश्यते सिद्धिः पौरुषो धीमतां क्रमः । दैवम् आश्वासनामात्रं दुःखे पेलवबुद्धिषु
यश हे प्रयत्नामुळेच मिळतं; शहाण्यांचा मार्ग म्हणजेच प्रयत्न. नशिबावर विश्वास ठेवणं हे फक्त दुबळ्या मनाच्या माणसांसाठीच आहे, तेही दुःखात.
प्रत्यक्षप्रमुखान् नित्यं प्रमाणात् पौरुषः क्रमः । फलतो दृश्यते लोके देशान्तरगमादिकः
थेट अनुभव आणि इतर प्रमाणांवरून नेहमीच असं दिसतं की, प्रयत्नाचा क्रम ठरतो. जगात दूरदेशी जाणं वगैरे सगळ्या गोष्टी प्रयत्नामुळेच घडतात.
भोक्ता तृप्यति नाभोक्ता गन्ता गच्छति नागतिः । वक्ता वक्ति न चावक्ता पौरुषं सफलं नृणाम्
जो खातो तोच तृप्त होतो, जो खात नाही तो नाही; जो जातो तोच पोचतो, जो जात नाही तो नाही; जो बोलतो तोच बोलतो, जो बोलत नाही तो नाही—म्हणून माणसाच्या प्रयत्नाला नेहमीच फळ मिळतं.
पौरुषेण दुरन्तेभ्यस् सङ्कटेभ्यस् सुबुद्धयः । समुत्तरन्त्य् अयत्नेन न तु मूकतयानया
ज्यांची बुद्धी स्पष्ट आहे, ते मोठ्या अडचणींवर स्वतःच्या प्रयत्नांनी सहजपणे मात करतात; फक्त गप्प बसून किंवा काहीही न करता काही साध्य होत नाही.
यो यो यथा प्रयतते स स तद्वत् फलैकभाक् । न तु तूष्णीं स्थितेनेह केनचित् प्राप्यते फलम्
कोणी जसा प्रयत्न करतो, तसंच त्याला त्याचं फळ मिळतं; पण इथे फक्त शांत बसून किंवा काहीही न करता कुणालाही काहीच मिळत नाही.
शुभेन पुरुषार्थेन शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु
राम, चांगल्या प्रयत्नाने चांगलं फळ मिळतं आणि वाईट प्रयत्नाने वाईट फळ मिळतं. तुला जसं हवं तसं कर.
पुरुषार्थफलप्राप्तिर् देशकालवशाद् इह । प्राप्ता चिरेण शीघ्रं वा यासौ दैवम् इति स्मृता
इथे प्रयत्नाचं फळ मिळणं हे जागा आणि वेळ यावर अवलंबून असतं; ते कधी उशिरा, तर कधी लगेच मिळतं—यालाच लोक नशीब असं म्हणतात.
न दैवं दृश्यते दृष्ट्या न च लोकान्तरे स्थितम् । उक्तं दैवाभिधानेन स्वं लोके कर्मणः फलम्
दृश्यांनी 'दैव' कुठेच दिसत नाही, ते दुसऱ्या जगातही नाही. 'दैव' या नावाने जे ओळखले जाते, ते आपल्या या जगात फक्त आपल्या कर्माचे फळ असते.
पुरुषो जायते लोके वर्धते क्षीयते पुनः । न तत्र दृश्यते दैवं जरायौवनबाल्यवान्
माणूस या जगात जन्मतो, वाढतो आणि नंतर हळूहळू क्षीण होतो; यात बालपण, तारुण्य किंवा म्हातारपण कुठेच 'दैव' दिसत नाही.
देशाद् देशान्तरप्राप्तिर् हस्तस्थद्रव्यधारणम् । व्यापारश् च तथाङ्गानां पौरुषेण न दैवतः
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे, हातात वस्तू धरून ठेवणे आणि अंगांची हालचाल — हे सर्व स्वतःच्या प्रयत्नाने घडते, 'दैवाने' नव्हे.
अर्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सर्वम् आसाद्यते ऽनया
हवे असलेले फळ मिळवण्यासाठी एकाग्र प्रयत्न करणे, हेच 'पुरुषार्थ' असे शहाण्यांनी सांगितले आहे; या पुरुषार्थाने सर्व काही साधता येते.
अनर्थप्राप्तिकार्यैकप्रयत्नपरता तु या । सोक्ता प्रोन्मत्तचेष्टेति न किञ्चित् प्राप्यते ऽनया
दु:ख आणणाऱ्या गोष्टींमध्येच मन लावून, त्यासाठीच सतत प्रयत्न करणं हे वेडसरपणाचं वर्तन आहे; असं केल्याने काहीच मिळत नाही.
क्रियायास् स्पन्दधर्मिण्यास् स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रतीक्ष्णयोन्नीयते धिया
आपल्या हितासाठी केलेली कृती, जी हालचालीने आणि प्रयत्नाने घडते, ती तीक्ष्ण बुद्धी, चांगल्या संगती आणि खरी शास्त्रं यांच्या सहाय्याने उंचावते.
अनन्तं समतानन्दं परमार्थं स्वकं विदुः । तद् येभ्यः प्राप्यते यत्नात् ते सेव्याश् शास्त्रसाधवः
जे आपली खरी ओळख, जी अनंत, समत्वाने भरलेली आणि आनंदमय आहे, ओळखतात—त्यांच्याकडून प्रयत्नाने हे मिळवता येतं; असे खरी शास्त्र सांगणारे साधू नेहमी आदराने सेवा करावेत.
सच्छास्त्रादिगुणो मत्या सच्छास्त्रादिगुणान् मतिः । वर्धेते ते मिथो ऽभ्यासात् सरोब्दाव् इव कालतः
खरी शास्त्रं आणि बुद्धी यांचे गुण एकमेकांना सरावाने वाढवतात, जसं पाण्याचं साठं आणि पावसाचं पाणी काळानुसार वाढत जातं.
आ बाल्याद् अलम् अभ्यस्तैश् शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थस् सम्प्राप्यते हितः
लहानपणापासूनच शास्त्रांचा अभ्यास, सज्जनांची संगत आणि अशा चांगल्या गुणांचा सराव केल्याने, माणूस स्वतःच्या प्रयत्नाने आपल्यासाठी हितकारक असं ध्येय साध्य करू शकतो.
पौरुषेण जिता दैत्यास् स्थापिता भुवनक्रियाः । रचितानि जगन्तीह विष्णुना न तु दैवतः
माणसाच्या प्रयत्नानेच दैत्यांचा पराभव झाला, जगातील व्यवहार सुरू झाले आणि विष्णूंनी ही सृष्टी निर्माण केली; हे सगळं नशीबामुळे नाही.
जगति पुरुषकारकारणे ऽस्मिन् कुरु रघुनाथ चिरं तथा प्रयत्नम् । व्रजसि तरुसरीसृपाभिधानां सुभग यथा न दशाम् अशङ्क एव
या जगात माणसाच्या प्रयत्नालाच कारण मानलं जातं, म्हणून हे रघुनाथा, तू दीर्घकाळ आणि मन लावून प्रयत्न कर. मग, भाग्यवान असलास, तर तुला कधीही झाडं किंवा सरपटणाऱ्या प्राण्यांसारखी अवस्था येणार नाही, किंवा त्याची भीतीही वाटणार नाही.
नाकृतिर् न च कर्माणि नास्पदं न पराक्रमः । तन् मिथ्याज्ञानवत् प्रौढं दैवं नाम किम् उच्यते
रूप, कर्म, जागा किंवा शौर्य — यापैकी काहीच नशीब नाही. मग, चुकीच्या समजुतीमुळे जे 'नशीब' असं म्हटलं जातं, ते खरं म्हणजे काय आहे?
स्वकर्मफलसम्प्राप्ताव् इदम् इत्थम् इतीव याः । गिरस् ता दैवनाम्नैताः प्रसिद्धिं समुपागताः
आपल्या कर्माचे फळ मिळाल्यावर, 'हे असंच घडलं' असं जे लोक म्हणतात, त्या गोष्टींना 'नशीब' असं नाव मिळालं आहे आणि ते सर्वत्र मान्य झालं आहे.
तथैव मूढमतिभिर् दैवम् अस्तीति निश्चयः । आत्तो दुरवबोधेन रज्जाव् इव भुजङ्गमः
ज्यांची बुद्धी मंद आहे आणि ज्यांना समजायला कठीण जाते, ते लोक नशीब आहे असं ठामपणे मानतात, जसं एखादा दोरीला साप समजतो.