काठिन्यद्रवणस्पन्दस्वावकाशावलोकने । आत्मैव सर्वं सर्वेषु भूवार्यनिलखाग्निषु
कठीणपणा, ओलावा, हालचाल आणि आकाशाचं जाणणं—म्हणजे पृथ्वी, पाणी, वारा, अग्नी आणि आकाश या सगळ्यांत फक्त आत्माच आहे.
सत्तैवास्ति न वस्तूनां यया नाम विना चिता । व्यतिरिक्तं ततो ऽस्तीति विद्धि प्रोन्मत्तजल्पितम्
सर्व वस्तूंमध्ये केवळ अस्तित्वच खरं असतं; ज्यामुळे त्यांना नाव मिळतं तीच जाणीव आहे, त्यापलीकडे काहीच नाही. याच्या विरुद्ध वाटणं म्हणजे वेड्याचं बडबडणं समज.
एको जगन्ति सकलानि समस्तकालकल्पक्रमान्तरगतानि गतागतानि । आत्मैव नेतरकलाकलनास्ति काचिद् इत्थम्मतिर् भव भवातिगतो महात्मन्
एकटाच आत्मा सर्व जगांमध्ये, काळाच्या सर्व फेरफारांमध्ये, येण्या-जाण्यात आहे; याशिवाय दुसरं काहीच मोजता येत नाही. ही समजूत ठेव, आणि हे महात्मा, तू जन्ममरणाच्या पलीकडे जा.
एवंविचारया दृष्ट्या द्वैतत्यागेन राघव । स्वो भावः प्राप्यते तज्ज्ञैस् तज्ज्ञैश् चिन्तामणिर् यथा
राघव, अशा प्रकारे विचार करून आणि द्वैताचा त्याग केला की, ज्ञानी लोकांना जसा चिंतामणी मिळतो, तसा स्वतःचा खरा स्वभाव मिळतो.
अथेमाम् अपरां दृष्टिं शृणु रामानया यथा । द्रक्ष्यस्य् आत्मानम् अचलं भविष्यसि च दिव्यदृक्
राम, आता ही दुसरी दृष्टी ऐक. या दृष्टीने तू स्वतःला अढळ पाहशील आणि दिव्य दृष्टी मिळवशील.
अहं खम् अहम् आदित्यो दिशो ऽहम् अहम् अप्य् अधः । अहं दैत्या अहं देवाश् शैलाश् चाहम् अहं महः
मी आकाश आहे, मी सूर्य आहे, मी दिशा आहे, मी खालीही आहे; मी दैत्य आहे, मी देव आहे, मी पर्वत आहे आणि मी तेज आहे.
तमो ऽहम् अहम् अभ्राणि भूसमुद्रादिकं त्व् अहम् । रजो वायुर् अथाग्निश् च जगत् सर्वम् इदं त्व् अहम्
मी अंधार आहे, मी मेघ आहे, मी पृथ्वी, समुद्र आणि बाकी सर्व आहे; मी रज आहे, मी वारा आणि अग्नी आहे, आणि हे संपूर्ण जग खरं तर मीच आहे.
जगत्त्रये ऽहं सर्वत्र स आत्मैव किल स्थितः । को ऽहं किम् अन्यद् इह हि द्वित्वम् एकस्य कीदृशम्
तीनही लोकांत मीच सर्वत्र आत्मरूपाने आहे; मग मी कोण आणि इथे दुसरं काय आहे? एकाच्यात द्वैत कसं असू शकतं?
इति निश्चयवान् अन्तर् नूनम् आत्मतया जगत् । पश्यन् हर्षविषादाभ्यां नावशः परिभूयते
अशा ठाम निश्चयाने, जगाला खरी आत्मरूपाने पाहणारा माणूस आनंद किंवा दुःख यांच्यामुळे कधीही असहाय होत नाही.
मन्मये ऽस्मिन् किल जगत्य् अखिले संस्थिते ऽनघ । किम् आत्मीयं परं किं स्यात् कमलेक्षण कथ्यताम्
हे निष्पापा, हे कमलनयना, जेव्हा हे सगळं जग खरंच माझ्यातच आहे, तेव्हा 'माझं' किंवा 'परकं' असं काय उरलं? सांग बघू.
किं तज्ज्ञव्यतिरेकेण विद्यते यद् उपागमे । हर्षम् एतु विषादं वा विनाशे ज्ञो जगन्मयः
त्या जाणणाऱ्यापासून वेगळं असं काय आहे, जे मिळाल्यावर आनंद किंवा दुःख येईल? जाणणारा हा जगमय असल्याने नाशानं त्याला काही होत नाही.
अहङ्कारदृशाव् एते सात्त्विके द्वे विनिर्मले । तत्त्वज्ञानात् प्रवर्तेते मोक्षदे पारमार्थिके
या दोन शुद्ध आणि सात्त्विक 'मीपणा' आणि 'दृष्टी' खरी ओळख मिळाल्यावर निर्माण होतात; या सर्वोच्च असून मुक्तीकडे नेणाऱ्या आहेत.
परो ऽणुस् सकलातीतरूपो ऽहं त्व् इत्य् अहङ्कृतिः । प्रथमा सर्वम् एवाहम् इत्य् अन्योक्ता रघूद्वह
पहिली भावना म्हणजे 'मीच सर्वश्रेष्ठ, अती सूक्ष्म आणि सर्वापलीकडे आहे'; दुसरी म्हणजे, हे रघुकुळातील, 'हे सर्व मीच आहे' असे म्हणणे.
अहङ्कारदृग् अन्या तु तृतीया विद्यते ऽनघ । देहो ऽहम् इति तां विद्धि दुःखायैव न शान्तये
अजून एक तिसरी 'मीपणा' आणि 'दृष्टी' आहे, हे पापरहित; 'मी म्हणजेच हे शरीर' अशी जी भावना आहे, ती केवळ दुःखाला कारणीभूत होते, शांतता देत नाही.
अथ वैतत् त्रयम् अपि त्यक्त्वा सकलसिद्धये । यथेच्छं तद् उपालम्ब्य तिष्ठावष्टब्धतत्पदः
पण या तिन्ही भावना सोडून, सर्व सिद्धी मिळवण्यासाठी, जशी इच्छा असेल तशी पद्धत स्वीकारून, त्या स्थितीत दृढ राहा.
सर्वातीतस्वरूपो ऽपि सर्वसत्तातिगो ऽपि च । स्वसत्तापूरितजगद् अस्त्य् एवात्मा प्रकाशकः
आपल्या मूळ स्वरूपाने सर्वाच्या पलीकडे असला, सर्व सत्त्वांपेक्षा श्रेष्ठ असला, तरी आत्मा स्वतःच्या अस्तित्वाने हे जग भरून टाकतो आणि त्याच्याच प्रकाशाने सर्व काही उजळून निघते.
स्वानुभूत्यैव पश्याशु स एवासि सदोदितः । संशयं हृदयग्रन्थिं त्यज तत्त्वविदां वर
स्वतःच्या थेट अनुभूतीने हे लगेच ओळख, कारण तू नेहमीच त्या आत्म्याचा प्रकाश असतोस. हे तत्त्व जाणणाऱ्यांतील श्रेष्ठ, मनातील शंका आणि गुंतागुंत सोडून दे.
नात्मास्त्य् अनुमया राम न चाप्तवचनादिना । सर्वदा सर्वथा सर्वं स प्रत्यक्षानुभूतितः
हे राम, आत्मा अनुमानाने किंवा इतरांच्या सांगण्याने कधीच समजत नाही; तो नेहमी, सर्व प्रकारे, सर्वत्र प्रत्यक्ष अनुभूतीनेच जाणवतो.
यद् इदं दर्शनं स्पन्दः किञ्चिद् यत् संविदाद्य् अपि । तत् सर्वम् आत्मा भगवान् दृश्यदर्शनवर्जितः
जे काही दिसते, जे काही हालचाल होते, जशी काही जाणीव होते किंवा इतर काहीही असो— ते सर्वच आत्माच आहे, जो भगवंत आहे, ज्याला पाहणारा आणि जे दिसते ते दोन्ही नाहीत.
न सन् नासद् असौ देवो नाणुर् नापि महान् असौ । नाप्य् एतयोर् दृशोर् मध्यं स एवेदं च सर्वशः
तो अस्तित्व नाही, अनस्तित्वही नाही, तो देव नाही, कण नाही, मोठाही नाही; या दोघांच्या मधेही नाही. तोच सर्व ठिकाणी, सर्व काही आहे.
स एवेदं च वदति स च वक्तुं न युज्यते । न तदन्यद् इदं नैतत् पश्य मायाम् अनामयाम्
तोच या रूपाने बोलतो, पण प्रत्यक्षात त्याला बोलणे लागू पडत नाही. हे त्या पासून वेगळे नाही, आणि वेगळे नाही असेही नाही; ही दोषरहित माया पाहा.
नात्मायम् अयम् अप्य् आत्मा सञ्ज्ञाभेद इति स्वयम् । तेनैव सर्वगतया शक्त्या स्वात्मनि कल्पितः
हे आत्मा नाही, तेही आत्मा नाही; नावे वेगळी वाटतात, पण ती आपोआपच येतात. त्याच सर्वव्यापी शक्तीमुळे हे सर्व आत्म्यात कल्पित झाले आहे.
संस्थितस् स हि सर्वत्र त्रिषु कालेषु भासुरः । सूक्ष्मत्वात् सुमहत्त्वाच् च केवलं न विभाव्यते
तो सर्वत्र, तीनही काळात उजळून राहतो; त्याची सूक्ष्मता आणि विशालता यामुळे तो सहजपणे जाणवत नाही.
सत्स्व् अनन्तपदार्थेषु जीवत्वेनाभिबिम्बति । आत्मा पुर्यष्टकादर्शे स्वभाववशतस् स्वतः
असंख्य वस्तूंमध्ये आत्मा स्वतःच्या स्वभावाने आणि स्वतःहून, जसा आठ प्रकारच्या सूक्ष्म देहाच्या आरशात उमटतो, तसा जिवंत प्राणी म्हणून प्रतिबिंबित होतो.
पुर्यष्टकोदयाद् एव स्वयम् आत्मानुभूयते । सर्वदा सर्वसंस्थः खे घनस्पन्दाद् इवानिलः
फक्त आठ प्रकारच्या सूक्ष्म देहाच्या उदयामुळेच आत्म्याचा अनुभव येतो; तो नेहमी सर्वत्र, सर्वांमध्ये असतो, जसा घट्ट आकाशातील हालचालीतून वारा निर्माण होतो.
चिदात्मा सर्वगो व्यापी न क्वचिन् नाम न स्थितः । यद्वत् सर्वपदार्थानां सत्ता तद्वन् महेश्वरः
चैतन्यस्वरूप आत्मा सर्वत्र व्यापलेला आहे, कुठेही स्थिर नाही आणि त्याला कोणतेही नाव नाही—जशी सर्व वस्तूंची अस्तित्वाची स्थिती आहे, तशीच ती परमेश्वराचीही आहे.
सति पुर्यष्टके तस्मिञ् जीवस् स्फुरति नोपलः । सति वायाव् इव रजस् सति दीप इवेक्षणम्
आठ प्रकारचा सूक्ष्म देह असताना जिवंतपणा प्रकटतो, अन्यथा नाही—जसा वारा असताना धूळ उडते किंवा दिवा असताना दिसते, तसंच.
इयं पुर्यष्टकस्येच्छा स्वात्मन्य् एवात्मनि स्थिते । सति स्फुरत्य् अभ्युदिते भानाव् इव जनैषणा
ही आठ प्रकारच्या सूक्ष्म देहाची इच्छा, स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर असते. जशी सूर्य उगवल्यावर लोकांची ओढ जागी होते, तशीच ही इच्छा प्रकट होते.
यदि सूर्ये स्थिते व्योम्नि तद्वशोदितसंस्थितिः । नश्यति व्यवहारो ऽयं भास्वतः किम् उपागतम्
सूर्य आकाशात स्थिर असताना, त्याच्या उगवण्या-मावळण्यावरच सर्व व्यवहार अवलंबून असतात. पण जेव्हा तेजस्वी सूर्य आला, तेव्हा व्यवहार उरत नाहीत—मग उरते तरी काय?
यद्य् आत्मनि स्थिते देवे तत्सत्तालब्धसंस्थितिः । देहो नाशम् उपायाति तत् किम् उन्नष्टम् आत्मनः
देवस्वरूप आत्मा स्वतःमध्ये स्थिर असताना, शरीराला अस्तित्व फक्त त्याच्यामुळे मिळते. मग शरीर नष्ट झाले तरी आत्म्याचे काहीच हरवलेले नसते.