यथा कचन्ति विविधैर् मणिरत्नैर् महोर्मयः । निरस्तवासनं चित्रैर् व्यवहारैर् नरोत्तमाः
जसं मोठ्या लाटा विविध रत्नांशी खेळतात, तसं हे श्रेष्ठ पुरुष, ज्यांच्या मनात कुठलाही संस्कार उरलेला नाही, ते विविध आणि अद्भुत कृतींमध्ये रमलेले असतात.
न कूलकाषैर् जलधिर् न रजोभिर् नभस्तलम् । न म्लायति निजैर् लोकव्यवहारैर् इहात्मवान्
जसं समुद्राला नदीच्या काठावरचं गवत किंवा आकाशाला धूळ लागून काही फरक पडत नाही, तसं आत्मज्ञान झालेल्या माणसाला या जगातल्या व्यवहारांनी काहीही लागून राहत नाही.
गतैर् अभ्यागतैस् स्वच्छैर् मलिनैश् चपलैर् जडैः । न रागो नाम्बुधेर् द्वेषो भोगैश् चाधिगतात्मनः
काही गोष्टी येतात, काही जातात, काही शुद्ध असतात, काही अशुद्ध, काही चंचल असतात, काही स्थिर; पण ज्याने आत्मा ओळखला आहे, त्याला या जगाच्या सुखदुःखांमध्ये ना आसक्ती असते, ना द्वेष.
यन् मनोमननं किञ्चित् समग्रे जगति स्थितम् । तच् चेत्योन्मुखचित्तत्त्वविलासोल्लसनं विदुः
संपूर्ण जगात जिथे कुठे मनाचे विचार हलतात, ते सर्व मनाच्या मूळ स्वरूपाचा, वस्तूंकडे वळलेल्या तेजस्वी खेळच आहे, असे समजावे.
यद् अहं यच् च भूतादि कालत्रितयभावि यत् । दृश्यदर्शनसम्बन्धविस्तारस् तद् विजृम्भते
'मी' असे जे काही म्हणतात, किंवा भूत, काळ या तिन्ही काळात जे काही निर्माण होते, तसेच पाहणारा आणि दिसणारे यांचा सारा विस्तार—हे सर्व एकाच स्वरूपाचे प्रकट होणे आहे.
यद् दृश्यं तद् असत् सद् वा दृष्टिम् एकाम् उपाश्रितम् । अन्यत् त्व् अलेपकं तस्माद् धर्षशोकदशे कुतः
जे काही दिसते, ते खरे असो वा खोटे, ते एकाच दृष्टीवर आधारलेले आहे; पण दुसरे जे आहे, ते काहीही लागण न लागलेले असल्याने, त्याला धाडस किंवा दुःख कशाचेच स्पर्श होत नाही.
असत्यम् एवासत्यं हि सत्यं सत्यं सदैव हि । सत्यासत्यम् असद् विद्धि तदर्थं किं विमुह्यसि
खोटे हे नेहमीच खोटेच असते, आणि खरे ते कायमच खरे असते; म्हणून खोट्याला खोटेच समज, मग या गोष्टीत तू का गोंधळतोस?
असम्यग्दर्शनं त्यक्त्वा सम्यक् पश्य सुलोचन । न क्वचिन् मुह्यति प्रौढस् सम्यग्दर्शनवान् इह
चुकीचं पाहणं सोडून, नीट पाहा रे सुज्ञ डोळ्यांनी; इथे योग्य दृष्टी असलेला माणूस कधीच गोंधळत नाही.
दृश्यदर्शनसम्बन्धे यत् सुखं पारमार्थिकम् । अनुभूतिमयं तस्मात् परं ब्रह्मेति कथ्यते
दृश्य आणि दृष्टी यांचा संबंध यात जे खरं सुख आहे, ते थेट अनुभवायचं असतं; म्हणून त्याला परम ब्रह्म असं म्हणतात.
दृश्यदर्शनसम्बन्धसुखसंविद् अनुत्तमा । ददात्य् अज्ञाय संसारं ज्ञाय मोक्षं सुखोदया
दृश्य आणि दृष्टी यांच्या संबंधातलं श्रेष्ठ सुखाचं ज्ञान, हे न कळल्यास संसार निर्माण होतं; तेच ओळखल्यावर मुक्ती आणि खरं सुख मिळतं.
दृश्यदर्शनसम्बन्धसुखम् आत्मवपुर् विदुः । तद् दृश्यावलितं बद्धं तन्मुक्तं मुक्तम् उच्यते
दृश्य आणि दृष्टी यांच्या संबंधातलं सुख हेच आत्म्याचं स्वरूप आहे, असं ज्ञानी लोक मानतात; ते दृश्याशी बांधलं गेलं की बंधन, आणि त्यातून मोकळं झालं की मुक्ती असं म्हणतात.
दृश्यदर्शनसम्बन्धसुखसंविद् अनामया । क्षयातिशयमुक्ता चेत् तन् मुक्तिस् सोच्यते बुधैः
द्रष्टा आणि दृश्य यांच्या संबंधातून जे सुख मिळतं, जे कोणत्याही दुखापासून मुक्त आहे, वाढ किंवा घट यापासूनही जे मोकळं आहे, त्यालाच ज्ञानी लोक मुक्ती म्हणतात.
दृश्यदर्शनसम्बन्धे यानुभूतिस् स्वगोचरा । दृश्यदर्शननिर्मुक्ता ताम् आलम्ब्य भवाभवः
द्रष्टा आणि दृश्य यांच्या संबंधातून आपल्या मनात जी अनुभूती येते, ती जर द्रष्टा आणि दृश्य या दोन्हींपासून मोकळी झाली, तर तीच जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचं कारण बनते.
सौषुप्ती दृष्टिर् एषा हि यात्य् एवं सम्प्रकाशताम् । एवं च याति तुर्यत्वम् एवं मुक्तिर् इति स्मृता
ही दृष्टी जणू काही गाढ झोपेसारखी असते, पण अशा प्रकारे ती प्रकट होते. यामुळेच ती 'चौथ्या' अवस्थेला पोहोचते आणि हिलाच मुक्ती असं म्हटलं जातं.
दृश्यदर्शनमुक्तायां युक्तायां परया धिया । दृश्यदर्शनसम्बन्धसंविद्य् अस्यां तु राघव
द्रष्टा आणि दृश्य यापासून पूर्णपणे मुक्त आणि पराकोटीच्या समजुतीत जो स्थिर असतो, त्याच्या बुद्धीतच द्रष्टा-दृश्य यांच्या संबंधाची जाणीव राहते, हे लक्षात ठेव राघव.
नात्मा स्थूलो न चैवाणुर् न प्रत्यक्षो न चेतनः । नाचेतनो न च जडो न चैवासन् न सन्मयः
स्वतः आत्मा न स्थूल आहे, न अगदी लहान आहे, न थेट दिसणारा आहे, न जाणीव असलेला आहे, न जाणीव नसलेला आहे, न जड आहे, न अस्तित्व नसलेला आहे, आणि न फक्त अस्तित्वाने बनलेला आहे.
नाहं नान्यो न चैवैको नानेको नाप्य् अनेकवान् । नाभ्याशस्थो न दूरस्थो नैवास्ति न च नास्ति च
मी स्वतः नाही, दुसरा नाही, एक नाही, अनेक नाही, अनेकतेचा धनी नाही, जवळ नाही, दूर नाही, अस्तित्वात नाही आणि अस्तित्वात नाही असाही नाही.
नाप्राप्यो नापि च प्राप्यो न चासर्वो न सर्वगः । न पदार्थो नापदार्थो नापञ्चात्मा न पञ्च च
मी मिळवता येणारा नाही, न मिळवता येणारा आहे, सर्व काही नाही, सर्वत्र व्यापलेला नाही, वस्तू नाही, वस्तू नसलेला नाही, पाच तत्त्वांचा नाही, आणि पाच तत्त्वेही नाही.
यद् इदं दृश्यतां प्राप्तं मनष्षष्ठेन्द्रियास्पदम् । तदतीतं पदं यत् स्यात् तन् न किञ्चिद् इवेहितम्
जे काही दिसते, जे मन आणि सहा इंद्रियांचे क्षेत्र आहे, त्यापलीकडचे जे काही स्थिती आहे, तिथे काहीही करायचे राहत नाही.
यथाभूतम् इदं सम्यग् ज्ञस्य सम्पश्यतो जगत् । सर्वम् आत्ममयं विद्वन् नास्त्य् अनात्ममयं क्वचित्
जो खरा जाणणारा आहे, तो हे जग जसं आहे तसं पाहतो, तेव्हा त्याला सर्वत्र आत्माच भरून राहिलेला दिसतो; आत्म्याशिवाय दुसरं काहीच कुठेही सापडत नाही.
काठिन्यद्रवणस्पन्दस्वावकाशावलोकने । आत्मैव सर्वं सर्वेषु भूवार्यनिलखाग्निषु
कठीणपणा, ओलावा, हालचाल आणि आकाशाचं जाणणं—म्हणजे पृथ्वी, पाणी, वारा, अग्नी आणि आकाश या सगळ्यांत फक्त आत्माच आहे.
सत्तैवास्ति न वस्तूनां यया नाम विना चिता । व्यतिरिक्तं ततो ऽस्तीति विद्धि प्रोन्मत्तजल्पितम्
सर्व वस्तूंमध्ये केवळ अस्तित्वच खरं असतं; ज्यामुळे त्यांना नाव मिळतं तीच जाणीव आहे, त्यापलीकडे काहीच नाही. याच्या विरुद्ध वाटणं म्हणजे वेड्याचं बडबडणं समज.
एको जगन्ति सकलानि समस्तकालकल्पक्रमान्तरगतानि गतागतानि । आत्मैव नेतरकलाकलनास्ति काचिद् इत्थम्मतिर् भव भवातिगतो महात्मन्
एकटाच आत्मा सर्व जगांमध्ये, काळाच्या सर्व फेरफारांमध्ये, येण्या-जाण्यात आहे; याशिवाय दुसरं काहीच मोजता येत नाही. ही समजूत ठेव, आणि हे महात्मा, तू जन्ममरणाच्या पलीकडे जा.
एवंविचारया दृष्ट्या द्वैतत्यागेन राघव । स्वो भावः प्राप्यते तज्ज्ञैस् तज्ज्ञैश् चिन्तामणिर् यथा
राघव, अशा प्रकारे विचार करून आणि द्वैताचा त्याग केला की, ज्ञानी लोकांना जसा चिंतामणी मिळतो, तसा स्वतःचा खरा स्वभाव मिळतो.
अथेमाम् अपरां दृष्टिं शृणु रामानया यथा । द्रक्ष्यस्य् आत्मानम् अचलं भविष्यसि च दिव्यदृक्
राम, आता ही दुसरी दृष्टी ऐक. या दृष्टीने तू स्वतःला अढळ पाहशील आणि दिव्य दृष्टी मिळवशील.
अहं खम् अहम् आदित्यो दिशो ऽहम् अहम् अप्य् अधः । अहं दैत्या अहं देवाश् शैलाश् चाहम् अहं महः
मी आकाश आहे, मी सूर्य आहे, मी दिशा आहे, मी खालीही आहे; मी दैत्य आहे, मी देव आहे, मी पर्वत आहे आणि मी तेज आहे.
तमो ऽहम् अहम् अभ्राणि भूसमुद्रादिकं त्व् अहम् । रजो वायुर् अथाग्निश् च जगत् सर्वम् इदं त्व् अहम्
मी अंधार आहे, मी मेघ आहे, मी पृथ्वी, समुद्र आणि बाकी सर्व आहे; मी रज आहे, मी वारा आणि अग्नी आहे, आणि हे संपूर्ण जग खरं तर मीच आहे.
जगत्त्रये ऽहं सर्वत्र स आत्मैव किल स्थितः । को ऽहं किम् अन्यद् इह हि द्वित्वम् एकस्य कीदृशम्
तीनही लोकांत मीच सर्वत्र आत्मरूपाने आहे; मग मी कोण आणि इथे दुसरं काय आहे? एकाच्यात द्वैत कसं असू शकतं?
इति निश्चयवान् अन्तर् नूनम् आत्मतया जगत् । पश्यन् हर्षविषादाभ्यां नावशः परिभूयते
अशा ठाम निश्चयाने, जगाला खरी आत्मरूपाने पाहणारा माणूस आनंद किंवा दुःख यांच्यामुळे कधीही असहाय होत नाही.
मन्मये ऽस्मिन् किल जगत्य् अखिले संस्थिते ऽनघ । किम् आत्मीयं परं किं स्यात् कमलेक्षण कथ्यताम्
हे निष्पापा, हे कमलनयना, जेव्हा हे सगळं जग खरंच माझ्यातच आहे, तेव्हा 'माझं' किंवा 'परकं' असं काय उरलं? सांग बघू.