गतेतरेतरापेक्षस् सरःपङ्कोपलाम्भसाम् । यथा राघव सम्बन्धस् तथा देहेन्द्रियात्मनाम्
राघव, जसं तळ्यातील चिखल, दगड आणि पाणी यांचा संबंध एकमेकांवर अवलंबून असतो, तसाच देह, इंद्रिये आणि आत्मा यांचा संबंध असतो.
यादृशो ऽब्धिधराद्यानां निरिच्छापरिदेवनः । संयोगो विप्रयोगश् च तादृशो देहदेहिनाम्
जसा ढग, पर्वत आणि अशा गोष्टींचा एकत्र येणं आणि वेगळं होणं कुठलीही इच्छा किंवा दुःख न ठेवता होतं, तसंच देह आणि त्यात वास करणारा आत्मा यांचं एकत्र येणं आणि वेगळं होणं असतं.
यथा कल्पितवेतालविकारभयभीतयः । मिथ्यैव कल्पिता एते तथा स्नेहसुखादयः
जसं मनात कल्पिलेल्या भुताच्या बदलांमुळे वाटणारा भीती खोटीच असते, तसंच आसक्ती, सुख आणि इतर भावना या सुद्धा केवळ मनाची कल्पना असतात.
भूतपञ्चकसम्पिण्डाद् रचिता जनताः पृथक् । एकस्माद् एव विटपाद् विचित्रा इव पुत्रिकाः
प्रत्येक माणूस हा पाच घटकांच्या एकत्रित रचनेतून तयार झालेला असतो, आणि तरीही सगळे वेगळे दिसतात, जसा एकाच झाडाच्या लाकडापासून वेगवेगळ्या बाहुल्या बनवतात.
काष्ठेतरत् काष्ठनरे किञ्चिद् अन्यन् न विद्यते । भूतपिण्डेतरद् देहे किञ्चिद् अन्यन् न विद्यते
लाकडाच्या बाहुल्यात लाकडाशिवाय काहीच नसतं; तसंच, या शरीरात, जे पाच घटकांचं बनलेलं आहे, त्या घटकांशिवाय दुसरं काहीच नाही.
भूतपञ्चकविक्षोभनाशोत्पादेषु हे जनाः । हर्षामर्षविषादानां किं भवन्तो वशं गताः
अहो लोकांनो, जेव्हा हे पाच घटक हलतात, निर्माण होतात किंवा नष्ट होतात, तेव्हा आनंद, राग किंवा दुःख यांचं वर्चस्व तुम्ही का स्वीकारता?
को नामातिशयः पुंसां स्त्रीनाम्न्य् अपरनाम्नि वा । केवले भूतसङ्घाते प्रोद्भूते ऽर्जुनवातवत्
पुरुष, स्त्री किंवा दुसरं कुठलंही नाव यामध्ये खऱ्या अर्थाने काय वेगळेपण आहे? कारण शेवटी हे सगळं फक्त पाच घटकांचं एकत्र येणं आहे, जसं धुळीच्या वावटळीप्रमाणे.
सन्निवेशांशवैचित्र्यम् अज्ञानाम् एव तुष्टये । तज्ज्ञानां तु यथाभूतभूतपञ्चकदर्शनम्
रूपांची आणि रचनेची जी विविधता दिसते, ती फक्त अज्ञान्यांच्या समाधानासाठी आहे; ज्यांना खरी ओळख आहे, त्यांना सगळं फक्त पाच महाभूतांच्या स्वरूपातच दिसतं.
मिथश् शिलापुत्रिकयोर् यथैकोपलसंस्थयोः । श्लिष्टयोर् अपि नो रागस् तथा चित्तशरीरयोः
जसं दोन मातीच्या बाहुल्यांना एकत्र ठेवूनही त्यांच्यात आपुलकी नसते, तसंच मन आणि शरीर यांच्यातही खऱ्या अर्थाने कोणतंही जिव्हाळ्याचं नातं नसतं.
मृत्पुंसां यादृशो ऽन्योऽन्यम् आशयस् सङ्गमे भवेत् । बुद्धीन्द्रियात्ममनसाम् सङ्गमे तादृशो ऽस्तु ते
जसं मातीच्या बाहुल्यांचं एकमेकांशी केवळ बाह्य संबंध असतो, तसंच तुझ्या बुद्धी, इंद्रिये, आत्मा आणि मन यांचंही नातं तितकंच असावं.
नान्योऽन्यस्नेहसम्बन्धभाजनं शैलपुत्रिकाः । देहेन्द्रियात्मप्राणाश् च कस्यात्र परिदेवना
मातीच्या बाहुल्यांमध्ये एकमेकांबद्दल कोणताही खरा स्नेह नसतो; तसंच शरीर, इंद्रिये, आत्मा आणि प्राण यांच्यातही नाही. मग यासाठी कोणाला शोक करावा?
इतश् चेतश् च यातानि यथा संश्लेषयत्य् अलम् । तरङ्गस् तृणजालानि तथा भूतानि भूतकृत्
जसं लाटांनी इकडून तिकडून गवताची पाती एकत्र गोळा केली जातात, तसंच या पंचमहाभूतांनी सुद्धा सर्व जीव एकत्र आणले जातात.
संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तृणान्य् अब्धिजले यथा । मुक्तान्तःकलनं देहभूतान्य् आत्मनि वै तथा
पाण्यात गवताची पाती जशी एकत्र येतात आणि पुन्हा वेगवेगळ्या होतात, तसंच शरीर बनवणारी पंचमहाभूतं आत्म्यात एकत्र येतात आणि शेवटी विरघळून जातात.
आत्मा चित्ततया देहभूतान्य् आश्लेषयन् स्थितः । तृणान्य् आवर्तवृत्त्यान्तःकलनोन्मुक्तम् अम्ब्व् इव
मनाशी एकरूप झालेला आत्मा शरीरातील पंचमहाभूतांना एकत्र धरून ठेवतो, जसं पाण्याच्या भोवऱ्यामुळे गवताची पाती एकत्र येतात आणि नंतर सोडून दिली जातात.
प्रबोधाच् चित्ततां त्यक्त्वा व्रजत्य् आत्मात्मतां स्वयम् । स्वस्पन्दवशतो वारि त्यक्त्वावर्तम् इवाच्छताम्
जसं पाणी स्वतःच्या हालचालीने भोवरा सोडून स्वच्छ होतं, तसंच जागृतीनंतर आत्मा मनाशी असलेली ओळख सोडून आपली खरी स्वरूप प्राप्त करतो.
ततो विविक्तं भूतौघं देहसञ्ज्ञं प्रपश्यति । वातस्कन्धगतो जन्तुर् वसुधामण्डलं यथा
मग तो शरीर म्हणून ओळखला जाणारा घटकांचा समूह वेगळा आहे हे पाहतो, जणू काही वाऱ्यावर तरंगणारा जीव पृथ्वीचा गोळा वेगळा पाहतो तसं.
पृथग्भूतगणं त्यक्त्वा देहातीतो भवत्य् अजः । परं प्रकाशम् आयाति सूर्यकान्त इवाहनि
जेव्हा हा अजन्मा जीव वेगवेगळ्या घटकांचा त्याग करतो, तेव्हा तो शरीराच्या पलीकडे जातो आणि सूर्यकांत मणी दिवसा जसा तेजात विलीन होतो, तसं तो परम तेजात पोहोचतो.
जानात्य् अथात्मनात्मानं मानमेयामयोज्झितम् । मुक्तः क्षीवतयेवान्तस् स्वां संविदम् अनुस्मरन्
मग तो स्वतःच्याच माध्यमातून, कोणत्याही माप किंवा मोजमापाच्या वस्तूंपासून मुक्त होऊन, स्वतःला ओळखतो; मुक्त झाल्यावर, जणू रिकाम्या मडक्यात उरलेलं पाणी आठवतं तसं, तो आपल्या अंतरात्म्याची जाणीव ठेवतो.
आत्मैकस् स्पन्दते चित्खे वस्तुजालैर् इवोदितः । तरङ्गकणकल्लोलैर् अनन्ताम्ब्व् अम्बुधाव् इव
फक्त आत्माच या चैतन्याच्या आकाशात स्पंदन करत असतो, आणि तोच अनेक वस्तूंच्या रूपात दिसतो, जसं अनंत समुद्रात लाटा, थेंब आणि उसळी उठतात तसं.
एवम्प्रायमहाबोधा वीतरागा गतैनसः । जीवन्मुक्ताश् चरन्तीह महासत्त्वपदं गताः
अशा प्रकारे, ज्यांना मोठं ज्ञान मिळालं आहे, ज्यांच्या मनात आसक्ती किंवा पाप उरलेलं नाही, आणि जे जिवंतपणीच मुक्त झाले आहेत, असे महात्मे इथे मुक्तपणे वावरतात.
यथा कचन्ति विविधैर् मणिरत्नैर् महोर्मयः । निरस्तवासनं चित्रैर् व्यवहारैर् नरोत्तमाः
जसं मोठ्या लाटा विविध रत्नांशी खेळतात, तसं हे श्रेष्ठ पुरुष, ज्यांच्या मनात कुठलाही संस्कार उरलेला नाही, ते विविध आणि अद्भुत कृतींमध्ये रमलेले असतात.
न कूलकाषैर् जलधिर् न रजोभिर् नभस्तलम् । न म्लायति निजैर् लोकव्यवहारैर् इहात्मवान्
जसं समुद्राला नदीच्या काठावरचं गवत किंवा आकाशाला धूळ लागून काही फरक पडत नाही, तसं आत्मज्ञान झालेल्या माणसाला या जगातल्या व्यवहारांनी काहीही लागून राहत नाही.
गतैर् अभ्यागतैस् स्वच्छैर् मलिनैश् चपलैर् जडैः । न रागो नाम्बुधेर् द्वेषो भोगैश् चाधिगतात्मनः
काही गोष्टी येतात, काही जातात, काही शुद्ध असतात, काही अशुद्ध, काही चंचल असतात, काही स्थिर; पण ज्याने आत्मा ओळखला आहे, त्याला या जगाच्या सुखदुःखांमध्ये ना आसक्ती असते, ना द्वेष.
यन् मनोमननं किञ्चित् समग्रे जगति स्थितम् । तच् चेत्योन्मुखचित्तत्त्वविलासोल्लसनं विदुः
संपूर्ण जगात जिथे कुठे मनाचे विचार हलतात, ते सर्व मनाच्या मूळ स्वरूपाचा, वस्तूंकडे वळलेल्या तेजस्वी खेळच आहे, असे समजावे.
यद् अहं यच् च भूतादि कालत्रितयभावि यत् । दृश्यदर्शनसम्बन्धविस्तारस् तद् विजृम्भते
'मी' असे जे काही म्हणतात, किंवा भूत, काळ या तिन्ही काळात जे काही निर्माण होते, तसेच पाहणारा आणि दिसणारे यांचा सारा विस्तार—हे सर्व एकाच स्वरूपाचे प्रकट होणे आहे.
यद् दृश्यं तद् असत् सद् वा दृष्टिम् एकाम् उपाश्रितम् । अन्यत् त्व् अलेपकं तस्माद् धर्षशोकदशे कुतः
जे काही दिसते, ते खरे असो वा खोटे, ते एकाच दृष्टीवर आधारलेले आहे; पण दुसरे जे आहे, ते काहीही लागण न लागलेले असल्याने, त्याला धाडस किंवा दुःख कशाचेच स्पर्श होत नाही.
असत्यम् एवासत्यं हि सत्यं सत्यं सदैव हि । सत्यासत्यम् असद् विद्धि तदर्थं किं विमुह्यसि
खोटे हे नेहमीच खोटेच असते, आणि खरे ते कायमच खरे असते; म्हणून खोट्याला खोटेच समज, मग या गोष्टीत तू का गोंधळतोस?
असम्यग्दर्शनं त्यक्त्वा सम्यक् पश्य सुलोचन । न क्वचिन् मुह्यति प्रौढस् सम्यग्दर्शनवान् इह
चुकीचं पाहणं सोडून, नीट पाहा रे सुज्ञ डोळ्यांनी; इथे योग्य दृष्टी असलेला माणूस कधीच गोंधळत नाही.
दृश्यदर्शनसम्बन्धे यत् सुखं पारमार्थिकम् । अनुभूतिमयं तस्मात् परं ब्रह्मेति कथ्यते
दृश्य आणि दृष्टी यांचा संबंध यात जे खरं सुख आहे, ते थेट अनुभवायचं असतं; म्हणून त्याला परम ब्रह्म असं म्हणतात.
दृश्यदर्शनसम्बन्धसुखसंविद् अनुत्तमा । ददात्य् अज्ञाय संसारं ज्ञाय मोक्षं सुखोदया
दृश्य आणि दृष्टी यांच्या संबंधातलं श्रेष्ठ सुखाचं ज्ञान, हे न कळल्यास संसार निर्माण होतं; तेच ओळखल्यावर मुक्ती आणि खरं सुख मिळतं.