सकलकारणकार्यविवर्जितं निजविकल्पबलाद् उपकल्पितम् । तद् अनपेक्ष्य हि दैवम् असन्मयं श्रय शुभाशय पौरुषम् आत्मनः
नशिब हे आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण झालेलं असून, त्याला कोणताही खरा आधार नाही. म्हणून, हे शुभ इच्छावाले, तू आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नावरच विश्वास ठेव.
शास्त्रैस् सदाचरितजृंभितदेशधर्मैर् यत् कल्पितं फलम् अतीव चिरप्ररूढम् । तस्मिन् हृदि स्फुरति नो ऽपरम् एति चित्तम् अङ्गावली तदनु पौरुषम् एतद् आहुः
शास्त्र, चांगली वागणूक आणि परंपरेने रुजलेले नियम यांच्यामुळे मिळणारं फळ हळूहळू वाढतं; ते जेव्हा मनात प्रकट होतं, तेव्हा मन दुसऱ्या कशाकडे वळत नाही आणि सर्व इंद्रियं त्यामागे लागतात—यालाच खरा प्रयत्न म्हणतात.
बुद्ध्वैव पौरुषफलं पुरुषत्वम् एतद् आत्मप्रयत्नपरतैव सदैव कार्या । नेया ततस् सफलतां परमाम् अथासौ सच्छास्त्रसाधुजनपण्डितसेवनेन
मानवाच्या प्रयत्नातूनच फळ मिळते हे समजून, नेहमी स्वतःचा प्रयत्न करावा. त्यानंतर खरी शांती आणि सर्वोच्च फळ हे चांगल्या ग्रंथांचा, सज्जनांचा आणि ज्ञानी लोकांचा संग करून मिळते.
दैवपौरुषविचारचारुभिश् चेतसा चरितम् आत्मपौरुषम् । नित्यम् एव जयतीति भावितैः कार्य आर्यजनसेवनोद्यमः
दैव आणि स्वतःच्या प्रयत्नाचा नीट विचार करत, नेहमी स्वतःच्या प्रयत्नाने वागावे. अशा वृत्तीने, सत्पुरुषांची सेवा करण्याचा प्रयत्न नेहमी यशस्वी होतो.
जन्मप्रबन्धमयम् आमयम् एष जीवो बुद्ध्वैहिकं सहजपौरुषम् एव सिद्ध्यै । शान्तिं नयत्व् अवितथेन वरौषधेन पृष्टेन तुष्टिपरपण्डितसेवनेन
हा जीव जन्माच्या ओघात अडकलेला आणि रोगांनी त्रस्त असतो, हे ओळखून, नैसर्गिक प्रयत्नांनी यश मिळवावे. समाधानशील आणि खरे ज्ञानी लोकांचा संग ही खरी आणि अमोघ औषध आहे, त्यानेच मनःशांती मिळते.
प्राप्य व्याधिविनिर्मुक्तं देहम् अल्पाधिवेधितम् । तथात्मानं समादध्याद् यथा भूयो न जायते
रोगमुक्त आणि थोड्याच दुःखांनी स्पर्शलेले शरीर मिळाल्यावर, असे स्वतःला स्थिर करावे की पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही.
दैवं पुरुषकारेण यो ऽतिवर्तितुम् इच्छति । इह चामुत्र च जयेत् स सम्पूर्णाभिवाञ्छितम्
जो कोणी स्वतःच्या प्रयत्नाने नशीबावर मात करण्याची इच्छा करतो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण करू शकतो.
ये समुद्योगम् उत्सृज्य स्थिता दैवपरायणाः । ते धर्मम् अर्थकामौ च नाशयन्त्य् आत्मविद्विषः
जे लोक सर्व प्रयत्न सोडून नशिबावरच विसंबून राहतात, ते स्वतःच्याच विरोधात वागतात आणि त्यांना धर्म, संपत्ती आणि सुख या तिघांचाही नाश होतो.
संवित्स्पन्दो मनस्स्पन्द इन्द्रियस्पन्द एव च । एतानि पुरुषार्थस्य रूपाण्य् एभ्यः फलोदयः
जाणीवेचा हलका स्पर्श, मनाचा हालचाल आणि इंद्रियांची गती — हेच मानवाच्या प्रयत्नाची रूपे आहेत आणि त्यातूनच फळ मिळते.
यथा संवेदनं चेतस् तथान्तस्स्पन्दम् ऋच्छति । तथैव कायश् चलति तथैव फलभोक्तृता
जसे मनात जाणीव असते, तशीच आतून हालचाल होते; त्यानुसारच शरीर वागते आणि त्याप्रमाणेच फळाचा अनुभव येतो.
आबाल्यम् एतत् संसिद्धं यत्र तत्र यथा तथा । दैवं तु न क्वचिद् दृष्टम् अतो जयति पौरुषम्
लहानपणापासून हे सगळीकडे आणि सर्व प्रकारे स्पष्ट दिसते की, नशीब कुठेच दिसत नाही; म्हणूनच माणसाचा प्रयत्नच जिंकतो.
पुरुषार्थेन देवेशगुरुर् एष बृहस्पतिः । शुक्रो दैत्येन्द्रगुरुतां पुरुषार्थेन चास्थितः
माणसाच्या प्रयत्नामुळे बृहस्पती देवांचा गुरु झाला आणि त्याच प्रयत्नामुळे शुक्र दैत्यांचा गुरु झाला.
दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अपि साधो नरोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्
दीन, गरीब आणि दुःखांनी त्रस्त असलेले सज्जन आणि श्रेष्ठ लोकही आपल्या प्रयत्नाने आणि मेहनतीने इंद्रासारखी मोठी स्थिती मिळवू शकतात.
महान्तो विभवाढ्या ये नानाश्चर्यसमाश्रयाः । पौरुषेणैव दोषेण नरकातिथितां गताः
जे मोठे आणि संपन्न लोक वेगवेगळ्या चमत्कारांनी वेढलेले होते, त्यांनी आपल्या चुकीच्या कृतीमुळे नरकात पाहुण्यासारखी अवस्था गाठली.
भावाभावसहस्रेषु दशासु विविधासु च । स्वपौरुषवशाद् एव विवृत्ता भूतजातयः
अनेक जन्मांमध्ये आणि विविध अवस्थांमध्ये, प्रत्येक जीवाची स्थिती त्याच्या स्वतःच्या प्रयत्नावरच अवलंबून असते.
शास्त्रतो गुरुतश् चैव स्वतश् चेति त्रिसिद्धता । सर्वत्र पुरुषार्थस्य न दैवस्य कदाचन
शास्त्र, गुरु किंवा स्वतः या तिघांनी जे जे ठरवले आहे, त्या सर्व ठिकाणी माणसाचा प्रयत्नच महत्त्वाचा मानला जातो, कधीच नशिब नाही.
अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । यत्नेन चित्तम् इत्य् आशु सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहः
मन जेव्हा अशुभ गोष्टींमध्ये अडकते, तेव्हा ते प्रयत्नपूर्वक शुभ गोष्टींकडे लगेच वळवावे—हेच सर्व शास्त्रांचा सार आहे.
यच् छ्रेयो यद् अतुच्छं च यद् अपायविवर्जितम् । तत् तद् आचर यत्नेन पुत्रेति गुरवस् स्थिताः
जे खरोखरच हितकारक आहे, जे क्षुल्लक नाही आणि जे कुठल्याही अपायापासून मुक्त आहे, तेच तू मन लावून कर, पुत्रा; असे सर्व गुरूंनी सांगितले आहे.
यथा यथा प्रयत्नो मे फलम् आशु तथा तथा । इत्य् अहं पौरुषाद् एव फलभाङ् न तु दैवतः
जशी माझी मेहनत वाढते, तशीच फळंही लवकर मिळतात. म्हणून मी केवळ स्वतःच्या प्रयत्नानेच फळ मिळवतो, नशिबामुळे नाही.
पौरुषाद् दृश्यते सिद्धिः पौरुषो धीमतां क्रमः । दैवम् आश्वासनामात्रं दुःखे पेलवबुद्धिषु
यश हे प्रयत्नामुळेच मिळतं; शहाण्यांचा मार्ग म्हणजेच प्रयत्न. नशिबावर विश्वास ठेवणं हे फक्त दुबळ्या मनाच्या माणसांसाठीच आहे, तेही दुःखात.
प्रत्यक्षप्रमुखान् नित्यं प्रमाणात् पौरुषः क्रमः । फलतो दृश्यते लोके देशान्तरगमादिकः
थेट अनुभव आणि इतर प्रमाणांवरून नेहमीच असं दिसतं की, प्रयत्नाचा क्रम ठरतो. जगात दूरदेशी जाणं वगैरे सगळ्या गोष्टी प्रयत्नामुळेच घडतात.
भोक्ता तृप्यति नाभोक्ता गन्ता गच्छति नागतिः । वक्ता वक्ति न चावक्ता पौरुषं सफलं नृणाम्
जो खातो तोच तृप्त होतो, जो खात नाही तो नाही; जो जातो तोच पोचतो, जो जात नाही तो नाही; जो बोलतो तोच बोलतो, जो बोलत नाही तो नाही—म्हणून माणसाच्या प्रयत्नाला नेहमीच फळ मिळतं.
पौरुषेण दुरन्तेभ्यस् सङ्कटेभ्यस् सुबुद्धयः । समुत्तरन्त्य् अयत्नेन न तु मूकतयानया
ज्यांची बुद्धी स्पष्ट आहे, ते मोठ्या अडचणींवर स्वतःच्या प्रयत्नांनी सहजपणे मात करतात; फक्त गप्प बसून किंवा काहीही न करता काही साध्य होत नाही.
यो यो यथा प्रयतते स स तद्वत् फलैकभाक् । न तु तूष्णीं स्थितेनेह केनचित् प्राप्यते फलम्
कोणी जसा प्रयत्न करतो, तसंच त्याला त्याचं फळ मिळतं; पण इथे फक्त शांत बसून किंवा काहीही न करता कुणालाही काहीच मिळत नाही.
शुभेन पुरुषार्थेन शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु
राम, चांगल्या प्रयत्नाने चांगलं फळ मिळतं आणि वाईट प्रयत्नाने वाईट फळ मिळतं. तुला जसं हवं तसं कर.
पुरुषार्थफलप्राप्तिर् देशकालवशाद् इह । प्राप्ता चिरेण शीघ्रं वा यासौ दैवम् इति स्मृता
इथे प्रयत्नाचं फळ मिळणं हे जागा आणि वेळ यावर अवलंबून असतं; ते कधी उशिरा, तर कधी लगेच मिळतं—यालाच लोक नशीब असं म्हणतात.
न दैवं दृश्यते दृष्ट्या न च लोकान्तरे स्थितम् । उक्तं दैवाभिधानेन स्वं लोके कर्मणः फलम्
दृश्यांनी 'दैव' कुठेच दिसत नाही, ते दुसऱ्या जगातही नाही. 'दैव' या नावाने जे ओळखले जाते, ते आपल्या या जगात फक्त आपल्या कर्माचे फळ असते.
पुरुषो जायते लोके वर्धते क्षीयते पुनः । न तत्र दृश्यते दैवं जरायौवनबाल्यवान्
माणूस या जगात जन्मतो, वाढतो आणि नंतर हळूहळू क्षीण होतो; यात बालपण, तारुण्य किंवा म्हातारपण कुठेच 'दैव' दिसत नाही.
देशाद् देशान्तरप्राप्तिर् हस्तस्थद्रव्यधारणम् । व्यापारश् च तथाङ्गानां पौरुषेण न दैवतः
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे, हातात वस्तू धरून ठेवणे आणि अंगांची हालचाल — हे सर्व स्वतःच्या प्रयत्नाने घडते, 'दैवाने' नव्हे.
अर्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सर्वम् आसाद्यते ऽनया
हवे असलेले फळ मिळवण्यासाठी एकाग्र प्रयत्न करणे, हेच 'पुरुषार्थ' असे शहाण्यांनी सांगितले आहे; या पुरुषार्थाने सर्व काही साधता येते.