प्राप्तुं स्वां पदवीं पुण्यां यत्नवन्तम् इमं जनम् । शैलसंस्थ इवाधस्स्थं हसन् पश्यति धीरधीः
जो विवेकाने परिपूर्ण आणि स्थिर आहे, तो आपली पुण्य पदवी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या लोकांकडे डोंगरावरून खाली पाहणाऱ्यासारखा हसत पाहतो.
अस्यां तु तुर्यावस्थायां स्थितिं प्राप्याविनाशिनीम् । आनन्दैकान्तलीनत्वाद् अनानन्दपदं गतः
या चतुर्थ अवस्थेत जी नाशरहित स्थिती मिळते, त्यात पूर्णपणे आनंदात विलीन झाल्यामुळे तो मनुष्य नानंदाच्या अवस्थेपलीकडे गेला आहे.
अनानन्दमहानन्दः कलातीतस् ततो ऽपि हि । मुक्त इत्य् उच्यते योगी तुर्यातीतपदं गतः
जो योगी चतुर्थ अवस्थेपलीकडे गेला आहे, जो नानंद आणि परमानंद या दोन्ही अवस्थांनाही ओलांडून गेला आहे, त्याला मुक्त म्हणतात.
परिगलितसमस्तजन्मपाशस् सकलविहीनमनोमयाभिमानः । परमरसमयीं प्रयाति सत्तां जलगतसैन्धवखण्डवन् महात्मा
ज्याच्या सर्व जन्मांच्या बंधनांचा पूर्णपणे नाश झाला आहे, ज्याचं मनाशी असलेलं ओळखणं संपलं आहे, असा महात्मा, पाण्यात मीठ विरघळावं तसा, त्या परम तत्त्वात एकरूप होतो.
यावत् तुर्यपरामर्शस् तावत् केवलतापदम् । जीवन्मुक्तस्य विषयो वचसां च रघूद्वह
रघुकुळातील श्रेष्ठा, जोपर्यंत त्या चतुर्थ अवस्थेची जाणीव आहे, तोपर्यंत केवळ असण्याची अवस्था ही जिवंत मुक्तांसाठी आणि शब्दांसाठी विषय राहतो.
अत ऊर्ध्वं सदेहानां मुक्तानां वचसां तथा । विषयो न महाबाहो पुरुषाणां इवाम्बरम्
हे महाबाहो, त्यापुढे देहासहित मुक्तांची अवस्था ही शब्दांनी सांगता येत नाही, जशी आकाश सर्वसामान्य माणसांसाठी नाही.
सा हि विश्रान्तिपदवी दूरेभ्यो ऽपि दवीयसी । गम्या विदेहमुक्तानां खलेखेव नभस्वताम्
कारण ती परम विश्रांतीची वाट सर्वांत दूर आहे, ती केवळ देहरहित मुक्तांनाच गाठता येते, जशी आकाशात विहरणाऱ्यांनाच आकाश गाठता येतं.
सुषुप्तावस्थया कञ्चित् कालं भुक्त्वा जगत्स्थितिम् । तुर्यताम् एत्य तदनु परमानन्दघूर्णिताः
गाढ झोपेच्या अवस्थेत काही काळ या जगाची स्थिती राखून, ते पुढे चतुर्थ अवस्थेत प्रवेश करतात आणि त्या अवस्थेत सर्वोच्च आनंदात गुंग होतात.
तुर्यातीतां दशां तज्ज्ञा यथा यान्त्य् आत्मकोविदाः । तथाधिगच्छ निर्द्वन्द्वं पदं रघुकुलोद्वह
जसे आत्म्याचे खरे ज्ञान असलेले लोक चतुर्थ अवस्थेपलीकडे पोहोचतात, तसेच, रघुकुळातील श्रेष्ठा, तूही द्वैतापासून मुक्त, शांत अशा अवस्थेला पोहोच.
सुषुप्तावस्थया राम भव संव्यवहारवान् । चित्रेन्दोर् इव ते न स्तः क्षयोद्वेगाव् अरिन्दम
राम, गाढ झोपेच्या जाणीवेनेच व्यवहार करत रहा; शत्रूंना जिंकणाऱ्या, चंद्र आणि तार्यांप्रमाणे तुझ्या ठिकाणी ना क्षय येईल ना अस्वस्थता.
शरीरसन्निवेशस्य क्षये स्थैर्ये च संविदम् । मा गृहाण भ्रमो ह्य् एष शरीरम् इति जृम्भते
शरीराच्या रचनेचा, त्याच्या नाशाचा किंवा स्थैर्याचा विचार करू नकोस; 'हे शरीर आहे' अशी समजूतच भ्रम निर्माण करते.
देहनाशेन को ऽर्थस् ते को ऽर्थस् ते देहसंस्थया । भव त्वं प्रकृतारम्भस् तिष्ठत्व् एष यथास्थितम्
शरीर नष्ट झाल्यानं तुला काय मिळणार आहे, किंवा ते तसंच राहिल्यानं काय फायदा आहे? तू आपल्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहा; हे शरीर जसं आहे तसं राहू दे.
ज्ञातवान् असि तत् सत्यं बुद्धवान् असि तत् पदम् । प्राप्तवान् असि रूपं स्वं विशोको भव भूतये
तू ती सत्यता ओळखली आहेस, ते अंतिम स्थान गाठलं आहेस, आणि आपलं खरं रूप मिळवलं आहेस; आता सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी दुःखमुक्त हो.
ईप्सितानीप्सितत्यक्तश् शीतलालोकशोभया । अन्धकारातपाम्भोदमुक्तं खम् इव शोभसे
इच्छा आणि द्वेष सोडून, तू शीतल प्रकाशासारखा तेजस्वी दिसतोस, जसं आकाश अंधार, ऊन किंवा ढग यांना न लागता स्वच्छ असतं.
मनस् तवात्मा सम्पन्नं नाधस् समनुधावति । योगमन्त्रतपस्सिद्धः पुरुषः खाद् इवावनिम्
तुझं मन आता आत्म्याशी एकरूप झालं आहे, ते आता काहीही कमीपणाच्या गोष्टींमागे धावत नाही; योग, मंत्र आणि तप यात सिद्ध झालेला तू, आकाशासारखा पृथ्वीच्या गोष्टींशी असंबंधित आहेस.
इह शुद्धा चिद् एवास्ति पारावारविवर्जिता । अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति ते मास्तु विभ्रमः
इथे केवळ निर्मळ चैतन्य आहे, ज्याला कोणतीही सीमा किंवा विभाग नाही. 'हे मी आहे, ते माझं आहे' असा गैरसमज तुझ्या मनात कधीच राहू नये.
आत्मेति व्यवहारार्थम् अभिधा कल्पिता विभोः । नामरूपादिभेदास् तु दूरम् अस्माद् अलं गताः
'स्व' हा शब्द फक्त व्यवहारासाठी वापरला जातो; नाव, रूप आणि इतर भेद या चैतन्यापासून खूप दूर आहेत.
जलम् एव यथाम्भोधिर् न तरङ्गादिकं पृथक् । आत्मैवेदं तथा सर्वं न भूतौघादिकं पृथक्
जसं समुद्र म्हणजे फक्त पाणी असतं आणि लाटा त्यापासून वेगळ्या नसतात, तसंच हे सर्व म्हणजे आत्माच आहे, घटकांच्या समूहापासून वेगळं काही नाही.
यथा समस्ताज् जलधेर् जलाद् अन्यन् न लभ्यते । तथैव जगतस् स्फाराद् आत्मनो ऽन्यन् न लभ्यते
जसं संपूर्ण समुद्रात पाण्याशिवाय दुसरं काही सापडत नाही, तसंच या विश्वाच्या पसाऱ्यात आत्म्याशिवाय दुसरं काही सापडत नाही.
अयं सो ऽहम् इति प्राज्ञ क्व करोषि व्यवस्थितिम् । किं तत् त्वं किं च वा ते स्यात् किं न त्वं किं च वा न ते
अरे ज्ञानी, 'हे मी आहे, ते माझं आहे' असं वेगळेपण तू कुठे ठरवतोस? 'तू' म्हणजे नेमकं काय, तुझं काय, काय तू नाहीस आणि काय तुझं नाही असं म्हणावं?
न द्वित्वम् अस्ति नो देहस् सम्बन्धो न च तैश् चितः । सम्भवत्य् अकलङ्काया भानोर् इव तमःपटैः
इथे द्वैत नाही, शरीराशी काही संबंध नाही, आणि चैतन्यालाही त्यांच्याशी काहीच नातं नाही—जसं कलंकरहित सूर्याच्या प्रकाशात अंधार टिकत नाही.
द्वित्वम् अभ्युपगम्यापि कथयामि तवारिहन् । देहादिभिस् सद्भिर् अपि न सम्बन्धो विभोर् भवेत्
समजा चर्चा म्हणून द्वैत मान्य केलं, तरीही मी तुला सांगतो, हे योग्य, प्रत्यक्ष शरीर वगैरे असले तरी अनंताशी त्यांचा काहीही संबंध होत नाही.
छायातपप्रसरयोः प्रकाशतमसोर् यथा । न सम्भवति सम्बन्धस् तथा वै देहदेहिनोः
जसं सावली आणि उन्हाच्या हालचालींमध्ये, किंवा प्रकाश आणि अंधारामध्ये कधीच संबंध नसतो, तसंच शरीर आणि त्यातल्या आत्म्यातही काहीच नातं नसतं.
यथा शीतोष्णयोर् नित्यं परस्परविरुद्धयोः । न सम्भवति सम्बन्धो राम देहात्मनोस् तथा
जसं थंडी आणि ऊन नेहमीच एकमेकांच्या विरुद्ध असतात आणि त्यांचं कधीच एकत्र येणं शक्य नाही, तसंच हे राम, शरीर आणि आत्मा यांचंही एकत्र येणं कधीच होत नाही.
अविनाभावितार्थस् तु सम्बन्धः कथम् एतयोः । जडचेतनयोर् देहदेहिनोर् अनुभूयते
शरीर आणि त्यातला आत्मा, म्हणजे जड आणि चेतन, हे एकमेकांशिवाय राहू शकतात; मग त्यांच्यात खरं तर कोणता संबंध असू शकतो?
चिन्मात्रेणात्मना देहस् सम्बद्ध इति या कथा । सैषा दुरवबोधोत्था दावाग्नौ जलधीर् यथा
फक्त चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्याशी शरीराचं नातं आहे असं वाटणं, ही एक चुकीची समजूत आहे; जसं जंगलातल्या आगीमुळे दूरून पाण्याचा भास होतो तसं.
सत्यावलोकनेनैषा मिथ्यादृष्टिर् विनश्यति । अवलोकनया सम्यग् आतपे जलधीर् यथा
खरं ज्ञान मिळालं की ही चुकीची समजूत नाहीशी होते, जसं उन्हात नीट पाहिल्यावर पाण्याचा भास नाहीसा होतो.
चिदात्मा निर्मलो नित्यस् स्वावभासो निरामयः । देहस् त्व् अनित्यो मलवांस् तेन सम्बध्यते कथम्
स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, जे शुद्ध, शाश्वत, स्वतः प्रकाशमान आणि कुठल्याही दुःखापासून मुक्त आहे. पण हा देह मात्र नश्वर आणि अशुद्ध आहे. मग या दोघांचा एकमेकांशी काहीही संबंध कसा असू शकतो?
स्पन्दम् आयाति वातेन भूतैर् आपीवरीकृतः । देहस् तेन न सम्बन्धो मनाग् एव महात्मनः
हा देह पंचमहाभूतांनी बनलेला आहे आणि वाऱ्यामुळे तो हलतो. त्यामुळे या देहाचा आणि त्या महान आत्म्याचा अगदी किंचितही संबंध नाही.
सिद्धे द्वित्वे ऽपि देहस्य न सम्बन्धस्य सम्भवः । द्वित्वासिद्धौ तु सुमते कलनैवेदृशी कुतः
समजा देहाचे द्वैत सिद्ध झाले, तरीही त्यांच्यात संबंध असू शकत नाही. आणि जर द्वैतच नाही, तर हे असं कल्पनाच कशी येईल, हे समजूतदार मनाला कळू शकतं.