देहदेहिविभागैकपरित्यागे न भावना । देहमात्रे तु विश्वासस् सङ्गो बन्धार्ह उच्यते
देह आणि आत्मा यांचा भेद पूर्णपणे सोडल्यावर तिथे काही विचार उरत नाही. पण फक्त देहावर विश्वास ठेवणे, हाच संग समजला जातो आणि तोच बंधनास कारणीभूत ठरतो.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सपर्यन्तविनिश्चये । यत् सुखार्थित्वम् अन्तस् स सङ्गो बन्धार्ह उच्यते
अनंत आत्मतत्त्वाचं निश्चित ज्ञान झाल्यावरही, मनात सुखाची इच्छा निर्माण होते, तीच आसक्ती आहे आणि तीच बंधनास कारणीभूत ठरते.
सर्वम् आत्मेदम् अखिलं किं वाञ्छामि त्यजामि किम् । इत्य् असङ्गस्थितिं विद्धि जीवन्मुक्ततनुस्थिताम्
'हे सर्व काही आत्माच आहे, मग मी काय इच्छावं आणि काय सोडावं?' अशी जी स्थिती आहे, तीच विरक्तीची अवस्था समजावी; ही मुक्त अवस्थेत असलेल्या व्यक्तीची स्थिती आहे.
नाहम् अस्मि न चान्यो ऽस्ति मा भवन्तु भवन्तु वा । सुखान्य् असक्त इत्य् अन्तः कथ्यते मुक्तिभाङ् नरः
'मी नाही आणि दुसरंही कोणी नाही; सुखं मिळो किंवा न मिळो,' अशा प्रकारे ज्याचं मन आसक्त नसतं, तोच खरा मुक्तीचा भागीदार मानला जातो.
नाभिनन्दति नैष्कर्म्यं न कर्मप्रकृतेहितः । सुसमो यः फलत्यागी सो ऽसंसक्त इति स्मृतः
जो ना निष्क्रियतेत आनंद मानतो, ना कर्माच्या प्रवृत्तीत गुंततो, जो समत्वाने राहतो आणि फळांची अपेक्षा सोडतो, तोच खरा निरासक्त समजला जातो.
आत्मतत्त्वैकनिष्ठस्य हर्षामर्षवशं मनः । यस्य नायात्य् असक्तो ऽसौ जीवन्मुक्तश् च कथ्यते
ज्याचं मन आत्म्याचं सत्यात ठाम आहे, आणि ज्याचं मन आनंद किंवा राग यांच्याच्या प्रभावाखाली येत नाही, तो मनुष्य सर्व गोष्टींमध्ये अलिप्त राहतो आणि त्याला जगात असतानाच मुक्त म्हणतात.
सर्वकर्मफलादीनां मनसैव न कर्मणा । निपुणं यः परित्यागस् सो ऽसंसङ्ग इति स्मृतः
जो मनानेच, कृतीने नव्हे, सर्व कर्मांच्या फळांचा आणि इतर गोष्टींचा कुशलपणे त्याग करतो, त्याला अलिप्त म्हणतात.
असंसङ्गेन सकलाश् चेष्टा नानाविजृम्भिताः । चिकित्सिता भवन्त्य् अङ्ग श्रेयस् सम्पादयन्ति च
प्रिय मित्रा, सर्व प्रकारच्या कृती जरी वेगवेगळ्या स्वरूपात घडल्या तरी, त्या जर अलिप्तपणे केल्या तर योग्य रीतीने घडतात आणि खऱ्या कल्याणाकडे नेतात.
संसक्तिवशतस् सर्वे वितता दुःखराशयः । प्रयान्ति शतशाखत्वं श्वभ्रकण्टकवृक्षवत्
ज्या वेळी आसक्तीच्या प्रभावामुळे सर्व दुःखांची बीजे पसरतात, तेव्हा ती खड्ड्यातील काटेरी झाडासारखी शेकडो फांद्यांमध्ये वाढतात.
रज्जुकृष्टघनघ्राणो यद् गन्त्र्याः पथि गर्दभः । भारं वहति भीतात्मा तत् संसक्तिविजृम्भितम्
जसा एखादा गाढव, दोरीने नाक ओढले गेलेले, रस्त्यावर भीतीने आपला ओझे वाहत असतो, तशीच ही बंधनाची स्थिती आहे.
शीतवातातपक्लेशम् एकदेशनिषण्णया । तरुर् वहति यत् तन्वा तत् संसङ्गविजृम्भितम्
जसे एखादे झाड एका जागी उभे राहून, थंड वारा आणि उन्हाच्या त्रासाला आपल्या सडपातळ देहाने सहन करत असते, तशीच ही आसक्तीची अवस्था आहे.
धराविवरनिर्मग्नो यत् कीटः पीडिताङ्गकः । क्षिणोति विकलः कालं तत् संसङ्गविजृम्भितम्
जसा एखादा किडा जमिनीच्या फटीत अडकून, शरीराने त्रास सहन करत, असहाय्यपणे वेळ घालवतो, तशीच ही आसक्तीची स्थिती आहे.
दूर्वाङ्कुरतृणाहारः किरातशरपीडया । जहाति यन् मृगो देहं तत् संसङ्गविजृम्भितम्
जसा एखादा हरिण, गवताची पाती खात असताना, शिकाऱ्याच्या बाणाच्या वेदनेने आपला देह सोडतो, तशीच ही आसक्तीची अवस्था आहे.
वीरुत्तृणदशां याता लूयन्ते यत् पुनः पुनः । नानाविगतसञ्चारास् तत् संसक्तिविजृम्भितम्
जसे वेल्या आणि गवत पुन्हा पुन्हा कापले तरी वेगवेगळ्या ठिकाणी वाढतात, तसंच हे बंधनही सतत दिसत राहतं.
रसातलरसायोगात् तृणगुल्मलतादयः । जनयन्ति यद् आकारं तत् संसक्तिविजृम्भितम्
जसं गवत, झुडुपं आणि वेल्या पाताळातील रसाच्या संगतीने वेगवेगळ्या रूपात उगवतात, तसंच हे आसक्तीचं प्रकट होणं आहे.
उत्पत्योत्पत्य लीयन्ते तरङ्गिणि तरङ्गवत् । भूतानि यद् अनन्तानि तत् संसक्तिविजृम्भितम्
जसं समुद्रावर लाटा पुन्हा पुन्हा उगवतात आणि विरघळतात, तसंच सर्व जीवांमध्ये आसक्तीचं प्रकट होणं आहे.
शान्तैवानन्तसङ्काशा पदार्थशतसङ्कुला । यत् संसारनदी मत्ता तत् संसक्तिविजृम्भितम्
जशी संसाराची नदी शांत आणि अंतहीन वाटली तरी तिच्यात असंख्य वस्तूंची गर्दी असते, तसंच हे आसक्तीचं प्रकट होणं आहे.
सक्तिर् हि द्विविधा प्रोक्ता वन्ध्या वन्द्या च राघव । वन्ध्या सर्वत्र मूढानां वन्द्या तत्त्वविदां निजा
हे राघव, शक्ती दोन प्रकारच्या असतात असं सांगितलं आहे — एक निष्फळ आणि एक फलदायी. अज्ञानात गुंतलेल्या लोकांमध्ये सर्वत्र निष्फळ शक्ती असते; पण सत्य जाणणाऱ्यांची स्वतःची शक्ती खरी फलदायी असते.
आत्मतत्त्वावबोधेन हीना देहादिवस्तुजा । भूयस्संसारदा सक्तिर् दृढा वन्ध्येति कथ्यते
स्वतःचं खरं स्वरूप न कळता, शरीर आणि इतर वस्तूंमध्ये जी आसक्ती निर्माण होते, ती शक्ती अधिक बळकट होऊन पुन्हा पुन्हा जन्ममरणाच्या फेर्यात टाकते; म्हणून तिला निष्फळ शक्ती म्हणतात.
आत्मतत्त्वावबोधेन सत्यभूता विवेकजा । वन्द्या हि कथ्यते सक्तिर् भूयस्संसारवर्जिता
स्वतःचं खरं स्वरूप ओळखून आणि विवेकातून जी शक्ती निर्माण होते, तीच खरी फलदायी शक्ती आहे, कारण ती पुन्हा जन्ममरणाच्या चक्रात अडकवत नाही.
शङ्खचक्रगदाहस्तो देहो विविधयेहया । वन्द्यसंसक्तिवशतः परिपाति जगत्त्रयम्
शंख, चक्र आणि गदा हातात असलेलं हे देह, फलदायी शक्तीच्या प्रभावामुळे, वेगवेगळ्या उपायांनी तीनही लोकांचं रक्षण करतं.
अनारतं निरालम्बे व्योमवर्त्मनि पान्थताम् । वन्द्यसंसक्तिवशतः करोति रविर् अन्वहम्
फळाच्या सामर्थ्यामुळे, सूर्य नेहमी आधाराशिवाय आकाशाच्या मार्गावर दररोज प्रवास करतो.
महाकल्पसमाधानधीरकल्पितकल्पनम् । वन्द्यसंसक्तिवशतो ब्राह्मं स्फुरति वै वपुः
महाकल्पाच्या ध्यानात स्थिर राहिलेल्या मनाने कल्पिलेलं दैवी शरीर, फळाच्या सामर्थ्यामुळे तेजाने प्रकट होतं.
लीलया ललनालाननिलीनं भूतिभूषितम् । वन्द्यसंसक्तिवशतश् शरीरं शाङ्करं स्थितम्
फळाच्या सामर्थ्यामुळे, देवीच्या मुखात खेळत असलेलं आणि विभूतीने सुशोभित असलेलं शंकराचं शरीर स्थिर आहे.
विज्ञातगतयस् सिद्धा लोकपालास् तथेतरे । वन्द्यसंसक्तिवशतस् तिष्ठन्ति जगतां गणे
फळाच्या सामर्थ्यामुळे, सिद्ध, लोकपाल आणि इतर जे जगाचा मार्ग जाणतात, ते सर्व जगात आपापल्या जागी राहतात.
धत्ते शरीरयन्त्रौघम् अन्येयं भूतसन्ततिः । वन्ध्यसंसक्तिवशतो जरामृतिविवर्तितम्
ही जीवांची मालिका शरीररूपी यंत्रे धारण करते, आणि व्यर्थ आसक्तीच्या जोरावर, वार्धक्य व मृत्यू यांच्या फेरफटक्यात सतत बदलत राहते.
मनः पतति भोगेषु गृध्रो मांसलवेष्व् इव । वन्ध्यसक्तिवशाद् एव व्यर्थया रस्यशङ्कया
मन सुखांमध्ये असे पडते जसे गिधाड मांसाच्या तुकड्यांवर झडप घालते, आणि हे सगळे व्यर्थ आसक्तीमुळेच, चवीची फुकाची आशा धरून.
संसक्तिवशतो वाति वायुर् भुवनकोटरे । पञ्चभूतानि तिष्ठन्ति वहतीयं जगत्स्थितिः
आसक्तीच्या जोरावर वारा या विश्वाच्या पोकळीत वाहतो, पाचही मूलद्रव्ये तशीच राहतात, आणि हे जगाचे अस्तित्व असेच पुढे चालते.
दिवि देवा भुवि नराः पाताले भोगिनो ऽसुराः । ब्रह्माण्डोदुम्बरफले स्फुरन्मषकवत् स्थिताः
स्वर्गात देव, पृथ्वीवर माणसे, पाताळात भोग घेणारे असुर, हे सगळे ब्रह्मांडाच्या उंबराच्या फळात फिरणाऱ्या डासांसारखेच आहेत.
जायन्ते च म्रियन्ते च निपतन्त्य् उत्पतन्ति च । भूतान्य् अविरतं भूयो निर्झराम्बुकणा इव
सजीव सृष्टी अखंडपणे जन्मते, मरते, पडते आणि पुन्हा उभी राहते, अगदी धबधब्यातून पडणाऱ्या पाण्याच्या थेंबांसारखी.