कायजीर्णतरोर् अस्माद् बान्धवाक्रन्दषट्पदात् । जरापुष्पसितोदेति पुनर् मरणमञ्जरी
या वृद्धत्वाने झिजलेल्या देहरूपी झाडावर, नातेवाईकांच्या रडण्याचा गूंज जसा मधमाशा गुंजारव करतात, तशीच वार्धक्याची फुले पुन्हा उमटतात आणि मृत्यूच्या मंजिरी त्यानंतर येतात.
भुक्तशुक्तर्तुविरसा पुराणदिवसोम्भिता । नीयते नीरसप्राया पुनस् संवत्सरावली
आनंदाने भरलेल्या ऋतूंचे आणि नव्या दिवसांचे गोडवे आता ओसरतात, आणि वर्षांची माळ आता जणू काही रसच उरलेला नाही अशा स्थितीत पुढे सरकते.
महादरीषु देहाद्रेस् तृष्णाकण्टकितास्व् अति । हेलाव्यालासु च पुनः क्रियासु परिलुप्यते
या देहरूपी पर्वताच्या खोल गुहांमध्ये, इच्छा-आकांक्षांच्या काट्यांनी टोचलेले आणि निष्काळजी कृतींच्या विहिरींमध्ये, मनुष्य हळूहळू संपून जातो.
दुःखैस् सुखलवाकारैर् दीर्घदीर्घैश् शुभाशुभैः । अपर्यस्तागमप्रायाः प्रयान्त्य् आयान्ति रात्रयः
रात्रा येतात आणि जातात, कधी न संपणाऱ्या वाटाव्यात अशा, दुःखांनी भरलेल्या आणि क्षणिक सुखांच्या झुळकांनी, शुभ-अशुभ घडामोडींनी, पण फारसं काही नवीन न घडवता.
अयथार्थक्रियारम्भैः कदाशावेशपल्लवैः । क्षीयते कर्मभिस् तुच्छैर् आयुर् आहतकर्तृभिः
अर्थहीन कृत्यांनी, चुकीच्या आशेच्या अंकुरांनी, आणि स्वतःच संकटात सापडलेल्या लोकांच्या कृतींनी आयुष्य हळूहळू संपत जातं.
उन्मूलिताशयालानो मनोमत्तमतङ्गजः । तृष्णाकरेणुकोत्तब्धो दूरं विपरिधावति
मनाचा मदमस्त हत्ती, इच्छा-आकांक्षांचे मूळ उपटले गेलेले, भ्रमाने वेडावलेला आणि तृष्णेच्या धुळीत अडकलेला, दूरवर भरकटत सुटतो.
जिह्वादललतालग्नः कायद्रुमगुहालये । यत्रचिन्तामणौ वृद्धो गर्धगृध्रो विवर्धते
शरीररूपी झाडाच्या गुहेत, जिभेच्या आणि टाळूच्या आसऱ्याला, चिंता नावाचा म्हातारा गिधाड जिथे मिळेल तिथून खाऊन दिवसेंदिवस वाढत जातो.
नीरसा निस्सुखा लघ्वी पतत्पेलवगात्रिका । जीर्णपर्णसवर्णेयं क्षीयते दिवसावली
ही दिवसांची मालिका, जणू काही कोरडी, आनंदरहित, हलकी आणि वाळलेल्या पानांसारखी नाजूक आहे, हळूहळू संपत जाते.
अपमानरजोध्वस्तम् अस्तङ्गतवपुश्श्रि च । मुखं धूसरताम् एति हिमैः पद्मम् इवाहतम्
अपमानाच्या धुळीने म्लान झालेलं आणि तेज हरवलेलं मुख, जणू हिमाने मारलेलं कमळ जसं फिकट पडतं, तसं फिकट होतं.
शुष्यतः कायसरसः प्रगलद्यौवनाम्भसः । राजहंसः क्षणाद् आयुर् अनावर्ति पलायते
शरीराचं सरोवर कोरडं पडतं, तारुण्याचं पाणी ओसरतं, आणि आयुष्याचा राजहंस क्षणात उडून जातो, पुन्हा कधीच परत येत नाही.
कालानिलबलोद्धूताज् जर्जराज् जीवितद्रुमात् । भोगपुष्पाणि दिवसपर्णानि निपतन्त्य् अधः
काळाच्या वाऱ्याने हादरलेल्या, जीर्ण झालेल्या जीवनाच्या झाडावरून, सुखांची फुलं — दिवसांची पानं — एकेक करून खाली पडतात.
भोगभोगिश्रितेष्व् अन्तर् दुःखदर्दुरवारिषु । मनो मोहान्धकूपेषु दूरेषु विनिमज्जति
सुखभोगांच्या मागे धावणाऱ्यांच्या ठिकाणी, दुःखरूपी मगरांनी भरलेल्या पाण्यात, आणि मोहाच्या काळोख्या विहिरीत, मन फार दूर बुडून जाते.
नानानुरञ्जना स्पष्टा तृष्णा तरलपेलवा । चैत्यमग्नपताकेव दूरं समधिरोहति
नानाविध इच्छा आता स्पष्टपणे आनंद देत नाहीत; त्या क्षणभंगुर आणि अस्थिर आहेत. जणू मंदिरावरील ध्वज वाऱ्याने उडून दूर गेला, तशाच त्या दूर निघून जातात.
अस्य संसारतन्त्रस्य बृहत्कालबिलास्पदः । जीविताशामयांस् तन्तून् अन्तकाखुर् निकृन्तति
या संसाररूपी यंत्राच्या पाया म्हणजे काळाचा मोठा विहीर आहे; मृत्युरूपी नख जिवंत राहण्याच्या आशेचे धागे छाटून टाकते.
यौवनोत्फालकल्लोला बहलोल्लासफेनिला । परावर्तमहावर्ता याति जीवितदुर्नदी
यौवनाच्या उन्मादाने उसळणाऱ्या लाटा आणि आनंदाच्या फेसाळीने भरलेली जीवनाची अस्वस्थ नदी, मोठ्या भोवऱ्यात स्वतःकडेच परत फिरते.
कलाकुलकलत्कार्यकल्लोलकुलसङ्कुला । क्रियासरिद् अपर्यन्ता वहत्य् आकुलकोटरा
काळाच्या गोंधळात आणि असंख्य कृतींच्या लाटांनी भरलेल्या, गोंधळलेल्या गुहेतून वाहणारी ही कृतीची नदी अखंड वाहतच राहते.
अनन्ता बन्धुजनतानद्यो गम्भीरकोटरे । अजस्रं निपतन्त्य् एता वितते कालसागरे
मित्र-नातेवाईकांच्या अनंत नद्या खोल पात्रांतून सतत या विशाल काळाच्या समुद्रात ओसंडून पडतात.
देहरत्नशलाकेयं नाशपङ्कार्णवोदरे । न ज्ञायते क्व मग्नेति तात जन्मनि जन्मनि
हे शरीर म्हणजे रत्नासारखे पेटी, जी नाशाच्या चिखलाच्या समुद्रात आहे; प्रत्येक जन्मात हे कुठे वाहून जाते ते कधीच समजत नाही, बाळा.
चिन्ताचक्रे चिरं चञ्चच्चक्रिकाचारचञ्चुरे । चेतो भ्रमति सामुद्रे गर्तावर्ते तृणं यथा
विचारांच्या चक्रात दीर्घकाळ फिरणारे, सतत हलणारे मन समुद्राच्या भोवऱ्यात गवताच्या काडीप्रमाणे भरकटत राहते.
उह्यमानम् अनन्तेषु चेतः कार्यमहोर्मिषु । क्षणम् एति न विश्रामं चिन्ताताण्डविताशयम्
अनंत आणि जोरदार कर्माच्या लाटांमध्ये मन सतत हेलकावत राहतं, विचारांच्या नृत्यात आशा अक्षरशः तुटते आणि क्षणभरही मनाला विश्रांती मिळत नाही.
इदं कृतं करोमीदं करिष्यामीदम् इत्य् अलम् । कलनाजालवलिता मूर्छिता मतिपक्षिणी
‘हे केलं, आता हे करायचं, ते करावंच लागेल’—अशा विचारांच्या जाळ्यात अडकून, मनाचा पक्षी गोंधळून जातो.
अयं सुहृद् अयं शत्रुर् इति द्वन्द्वमहामयः । विनिकृन्तति मर्माणि नवानीवोत्पलानि मे
‘हा मित्र, हा शत्रू’—अशी द्वैताची मोठी व्याधी माझ्या अंतरंगात ताज्या कमळाच्या देठासारखी खोलवर वेदना करते.
चिन्तातुण्ड्या मदावर्तवीच्यैकनिचयं चरन् । क्षणाद् उच्छूनताम् एति मानमीनः क्षणात् क्षतिम्
मदाच्या भोवऱ्यातील लाटांमध्ये फिरणारा अहंकाराचा मासा, विचारांच्या चोचीने क्षणात फुगतो किंवा नष्ट होतो.
अनात्मीयानि दुःखानि बहून्य् एवंविधान्य् अलम् । आत्मबुद्ध्या विचिन्वानो जनो गच्छति दीनताम्
कोणतीही दुःखे जी खरी आपली नाहीत, ती आपलीच आहेत असे समजून, माणूस जेव्हा त्यांचा विचार करतो, तेव्हा तो खचून जातो.
बहुविधसुखदुःखमध्यपाती विततजरामरणप्रपातभग्नः । जगदुदरगिरौ लुठञ् जनो ऽयं गतरसपर्णवद् एति जर्जरत्वम्
हा माणूस विविध सुखदुःखांत सापडलेला, वार्धक्य आणि मृत्यूच्या खोल दरीत तुटून गेलेला, या जगाच्या डोंगरावर लोळत राहतो आणि रस गेलेल्या पानासारखा थकतो.
एवं तौ कुशलप्रश्नं कृतवन्तौ परस्परम् । कालेनासाद्य विमलं ज्ञानं मोक्षं ततो गतौ
अशा प्रकारे, दोघांनी एकमेकांना योग्य प्रश्न विचारले आणि काळानुसार त्यांना निर्मळ ज्ञान मिळाले, त्यामुळे ते मुक्तीला पोहोचले.
अतो वच्मि महाबाहो यथा ज्ञानेतरा गतिः । नास्ति संसारतरणे पाशबद्धस्य चेतसः
म्हणून, हे महाबाहो, मी सांगतो: ज्ञानाशिवाय, संसाराच्या बंधनात अडकलेल्या मनाला दुसरा कोणताही मार्ग नाही.
इदं भव्यमतेर् दुःखम् अनन्तम् अपि पेलवम् । कुखगस्यातरो ऽम्भोधिस् सर्पारेर् गोष्पदायते
ज्याचं मन उदात्त आहे, त्याच्यासाठी अगणित दुःखसुद्धा हलकं वाटतं; आणि ज्याने हृदयातील रिक्तता ओलांडली आहे, त्याला सर्पांनी भरलेला समुद्रही गायीच्या पावलासारखा लहान वाटतो.
देहातीता महात्मानश् चिन्मात्रे स्वात्मनि स्थिताः । दूरद् देहं हसन्ति स्वं प्रेक्ष्यार्को जनताम् इव
जे महात्मे देहाच्या पलीकडे गेले आहेत आणि शुद्ध चैतन्यात स्थिर झाले आहेत, ते आपलं शरीर दूरून पाहतात आणि हसतात, जसं सूर्य लोकांकडे पाहतो.
देहे दुःखिनि सङ्क्षुब्धे का नः क्षतिर् उपस्थिता । रथे विधुरिते भग्ने सारथेः केव खण्डना
शरीर दुःखी आणि अस्वस्थ असताना, आपल्याला खरंच काय इजा होते? जसं एखादं रथ मोडून पडल्यावर सारथ्याला काहीच होत नाही.