अदूरगतसादृश्या सुषुप्तस्योपलक्ष्यते । सावस्था भरिताकारा गगनश्रीर् इवाम्बुधेः
ती अवस्था गाढ झोपेत जशी काहीशी जवळची वाटते, तशीच ओळखता येते; स्वतःच्या स्वरूपाने परिपूर्ण असलेली ती अवस्था, आकाशातील तेज जशी समुद्राच्या तुलनेत भासते, तशी आहे.
मनोऽहङ्कारविलये सर्वभावान्तरस्थिता । समुदेति परानन्दा या तनुः पारमेश्वरी
मन आणि अहंकार निवळल्यावर, सर्व अवस्थांमध्ये भरून राहणारी, परमानंदाची आणि परमेश्वरी अशी देह प्रकट होते.
सा स्वयं योगसंसिद्ध्या सुषुप्तादूरभाविनी । न गम्या वचसां राम हृद्य् एवेहानुभूयते
योगसाधनेच्या पूर्णत्वाने जी अवस्था अगदी गाढ झोपेच्या पलीकडे आहे, ती शब्दांनी सांगता येत नाही, हे राम, ती इथेच हृदयात अनुभवता येते.
अखिलम् इदम् अनन्तम् आत्मतत्त्वं दृढपरिणामिनि चेतसि स्थिते ऽन्तः । बहिर् उपशमिते चराचरात्मा स्वयम् अनुभूयत एव देवदेवः
जेव्हा आत्म्याचं अनंत तत्त्व दृढ आणि स्थिर मनात ठामपणे स्थिरावलेलं असतं, आणि आत-बाहेरची सर्व हालचाल शांत झालेली असते, तेव्हा देवांचा देव स्वतःच प्रत्यक्ष अनुभवास येतो.
तदनु विषयवासनाविनाशस् तदनु शुभः परमस्फुटः प्रकाशः । तदनु च समतावशात् स्वरूपे परिणमनं महताम् अचिन्त्यरूपे
यानंतर विषयांची आसक्ती नाहीशी होते; त्यानंतर एक अत्यंत शुभ आणि स्पष्ट प्रकाश प्रकट होतो; आणि मग समत्वाच्या सामर्थ्याने, महान लोक आपल्या अगम्य स्वरूपातच स्थिर राहतात.
मनसैव मनश् छित्त्वा यद्य् आत्मा नावलोक्यते । ममेत्य् अहम् इति त्यक्त्वा तत् तामरसलोचन
मनानेच जर मन थांबवले, पण आत्मा जाणवला नाही, आणि 'माझे' व 'मी' हे भाव सोडले नाहीत, तर काय होते, हे ऐक, कमळासारख्या डोळ्याच्या एके.
नास्तम् एति जगद्दुःखं यथा चित्रगतो रविः । आपद् आयात्य् अनन्तत्वं महार्णववद् आतता
मग जगातील दुःख कधीच संपत नाही, जसे चित्रातला सूर्य कधीही मावळत नाही; संकटे अखंडपणे पसरतात, जणू काही विशाल समुद्रासारखी.
पुनः पुनर् उपायाति जडकल्लोलकारिणी । मेघनीलतरुश्यामा संसृतिप्रावृड् आकुला
पुन्हा पुन्हा जडपणाच्या अस्थिर लाटा उठतात; मेघ आणि झाडांसारखी काळी, संसाराची पावसाळी ऋतु मनात गोंधळ निर्माण करते.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । संवादं सुहृदोस् सह्यसानौ भासविलासयोः
याच संदर्भात एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: सह्याद्री पर्वतावर दोन मित्र, भास आणि विलास यांचा संवाद.
अस्त्य् उत्सेधजिताकाशः पीठेन जितभूतलः । तलेन जितपातालस् त्रिलोकविजयी गिरिः
एका पर्वताचा शिखर आकाशावर विजय मिळवतो, पाया पृथ्वीवर आणि तळ पाताळावर विजय मिळवतो, असा हा पर्वत तीनही लोकांवर विजयी आहे.
असह्यकुसुमापूरो ऽसह्यनिर्मलनिर्झरः । गुह्यकारक्षितनिधिस् सह्यनामाविषह्यभाः
तो पर्वत असह्य फुलांनी भरलेला आहे, त्यावरून निर्मळ आणि तेजस्वी धारा वाहतात, त्याच्या खजिन्यांचे रक्षण गुप्त आत्मे करतात, त्याचे नाव सह्य आहे आणि त्याचा प्रकाश सहन होणार नाही असा आहे.
मुक्तापटलसम्पूर्णैर् धातुपाटलभित्तिभिः । भासुरः काञ्चनतटैः कटैर् इव सुरद्विपः
त्याच्या उजळ कड्यांवर मोत्यांच्या गुच्छांनी सजवलेल्या धातूंच्या भिंती आहेत, आणि सोन्याच्या काठांनी तो शोभतो, जणू काही देवांच्या पर्वतासारखा.
क्वचित् पुष्पभराशारो धातुशारतरः क्वचित् । क्वचित् फुल्लसरश्शारो रत्नशारशिराः क्वचित्
कुठे तो फुलांच्या राशींनी भरलेला आहे, कुठे शुद्ध धातूंनी समृद्ध आहे, कुठे फुललेल्या सरोवरांनी काठावलेला आहे, आणि कुठे रत्नांच्या शिखरांनी सुशोभित आहे.
इतो रटन्निर्झरवान् इतः क्वणितकीचकः । इतो रटद्गुहावात इतष् षट्पदघुङ्घुमी
इथे धबधबे मोठ्याने गडगडतात, तिथे वाळ्याच्या काड्या मंजुळ आवाज करतात; कुठे गुहेत वारा घुमतो, तर कुठे मधमाशा गुंजारव करतात.
सानौ गीताप्सरोवृन्दो वने मृदुखगारवः । अधित्यकायां मत्ताभ्रो गहनेषु मृगारवी
डोंगराच्या उतारावर अप्सरा गातात, जंगलात पक्षी हळू आवाजात बोलतात; कड्यावर मदमस्त मेघ गडगडतात, तर दाट झाडीत वन्य प्राणी ओरडतात.
विद्याधरोद्गीतगुहो भृङ्गगीताम्बुजाकरः । किरातागीतपर्यन्तः खगागीतवनद्रुमः
त्याच्या गुहांत विद्याधरांचे गाणे घुमते, कमळांवर मधमाशांचा गोड गजर ऐकू येतो; काठावर शिकाऱ्यांची गाणी ऐकू येतात आणि जंगलातील झाडांवर पक्ष्यांचे सूर घुमतात.
स्कन्धेषु देवैर् वलितः पादेषु वलितो नरैः । पाताले वलितो नागैर् जगद्गेहम् इवापरम्
त्याच्या खांद्यावर देवांनी वेढा घातला आहे, पायाजवळ माणसे आहेत आणि पाताळात नागांनी वेढले आहे, जणू काही हे दुसरेच विश्वाचे घर आहे.
कन्दरेषु श्रितस् सिद्धैर् निधानैर् अन्तर् आश्रितः । चन्दनेषु श्रितो नागैस् सिंहैश् शृङ्गशिखासु च
डोंगराच्या गुहांत, जिथे सिद्ध पुरुष राहतात आणि दडलेली धनसंपत्ती आहे, चंदनाच्या झाडांमध्ये जिथे हत्ती वावरतात, आणि शिखरांवर जिथे सिंह विहरतात, तिथे तो निवास करतो.
पुष्पाभ्रसंवीतवपुः पुष्परेण्वभ्रपांसुलः । पुष्पपत्त्राभ्रभृद्वातः पुष्पपादपपाण्डुरः
त्याचं अंग फुलांच्या ढगांनी झाकलेलं आहे, फुलांच्या परागाने आणि धुळीने माखलेलं आहे; वाऱ्याने फुलांची पाकळी आणि ढग उडतात, आणि तो फुलांनी बहरलेल्या झाडांच्या खोडांसारखा फिकट दिसतो.
धातुधूल्यभ्रकपिलो रत्नोपलतलस्थितिः । स दारुजैर् इव सुरस्त्रीगणैर् अलम् आश्रितः
खनिजांच्या आणि ढगांच्या धुळीने त्याचा रंग पिवळसर झाला आहे; तो रत्नजडित खडकांवर बसतो, आणि लाकडापासून बनवलेल्या अप्सरासारख्या स्त्रियांच्या समूहांनी वेढलेला आहे.
अभ्रनीलांशुकच्छन्ना मूकरत्नविभूषणाः । शिलाकनकसुन्दर्यो यत्र शृङ्गाभिसारिकाः
जिथे निळ्या ढगांसारख्या वस्त्रांनी झाकलेल्या, मोत्यांच्या आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेल्या, सोन्यासारख्या खडकासारख्या सुंदर स्त्रिया, शिखरांवर प्रियकरांच्या शोधात फिरतात.
तत्रोत्तरतटे सानाव् आनमत्फलपादपे । रत्नपुष्करिणीजालवहन्निर्झरवारिणि
त्या पर्वताच्या उत्तरेकडील उतारावर, जिथे फळांनी वाकलेली झाडं आहेत आणि रत्नांनी भरलेल्या कमळांच्या तलावांचे पाणी वाहणारे झरे आहेत,
चूतद्रुमलतोन्मुक्तपुष्पस्तबकदन्तुरे । विदुलाङ्कोल्लपुन्नागनीपनीरन्ध्रदिक्तटे
जिथे आंब्याची झाडं फुलांच्या घडांनी भरून जातात आणि चंद्रकोर असलेली, उल्लपुन्नाग, निपा आणि निरंध्र अशी झाडं काठावर उभी आहेत,
लतावितानच्छन्नार्के रत्नांशुभरभासुरे । स्रवज्जम्बूरसक्नूते स्वर्लोकाह्लादकारिणि
जिथे वेलींनी विणलेल्या छायेत सूर्य लपलेला असतो, रत्नांच्या तेजाने सगळं उजळून निघतं आणि जांभू नदीचं प्रवाही पाणी स्वर्गासारखा आनंद देतं,
ब्रह्मलोकसमस् स्वर्गरम्यश् शिवपुरोपमः । अत्रेर् अस्त्य् आश्रमश् श्रीमान् सिद्धश्रमहरो महान्
तेथे अत्री ऋषींचं तेजस्वी आश्रम आहे, जो सिद्धाश्रमासारखा विशाल, ब्रह्मलोकासारखा श्रेष्ठ, स्वर्गासारखा रम्य आणि शिवाच्या नगरीसारखा भासतो.
महत्य् अत्र्याश्रमे तस्मिंस् तापसौ द्वौ बभूवतुः । कौचिद् एव नभोमार्ग इव शुक्रबृहस्पती
त्या अत्रींच्या मोठ्या आश्रमात दोन तपस्वी राहत होते, जणू आकाशात एकत्र फिरणारे शुक्र आणि बृहस्पतीच.
तयोर् अथैकास्पदयोस् तत्राभूतां सुताव् उभौ । कुलाङ्कुरौ शुद्धतनू सरस्वत्य् अम्बुजाव् इव
त्या दोघांच्या एकाच घरात दोन मुलगे झाले, घराचा मान वाढवणारे, निर्मळ देहाचे, सरस्वतीच्या पाण्यातील दोन कमळांसारखे.
विलासभासनामानौ वृद्धिम् आययतुः क्रमात् । तौ पित्रोः पल्लवौ शीघ्रं लतापादपयोर् इव
विलास आणि भास अशी त्यांची नावे ठेवली गेली. ते हळूहळू वाढले, आईवडिलांच्या पायाशी उगवणाऱ्या वेलांच्या कोवळ्या कोंबांसारखे लवकर फुलले.
आस्ताम् अन्योऽन्यसुहृदौ सुस्निग्धौ वल्लभौ मिथः । तिलतैलवद् आश्लिष्टौ तौ पुष्पामोदवत् स्थितौ
ते एकमेकांचे जिवलग मित्र, अत्यंत प्रेमळ आणि एकमेकांना आवडणारे होते. तीळ आणि तेलासारखे घट्ट एकत्र, फुलांच्या सुवासासारखे एकत्र नांदत होते.
नाभूतां विप्रयुक्तौ तौ सुरक्ताव् इव दम्पती । एकं द्वित्वम् इवापन्नं समम् आसीत् तयोर् मनः
ते कधीच वेगळे झाले नाहीत, अगदी एकमेकांवर प्रेम करणाऱ्या जोडप्यासारखे घट्ट जुळलेले होते. त्यांचे मन एकच असल्यासारखे, जणू एकाचे दोन झाले असावेत, इतके एकरूप होते.