शोच्यमानं जनैर् नित्यं दह्यमानं दुराशया । नात्मानम् अवमन्येत प्रोद्धरेद् एनम् आदरात्
लोक नेहमी दया करतात, वाईट अपेक्षांमुळे मन जळत असते, तरीसुद्धा माणसाने स्वतःचा तिरस्कार करू नये, उलट आदराने स्वतःला उचलावे.
अहङ्कारमहालानं तृष्णारज्जुं मनोमदम् । जन्मजम्बालनिर्मग्नं जीवदन्तिनम् उद्धरेत्
जन्माच्या चिखलात बुडालेला, अहंकाराची मोठी साखळी, तृष्णेची दोरी आणि मनाचा गर्व असलेला हा जिवंत हत्ती — त्याला माणसाने स्वतःच वर काढावे.
अयम् एतावतैवात्मा त्रातो भवति राघव । यद् अपास्य विमूढत्वम् अहङ्कारः प्रमार्ज्यते
राघव, जेव्हा माणूस अज्ञान बाजूला ठेवतो आणि अहंकार पूर्णपणे दूर करतो, तेव्हाच आत्मा खऱ्या अर्थाने सुरक्षित राहतो.
एतावतैव सन्मार्गो याति प्रकटताम् अलम् । यद् अपास्य मनोमोहम् अहम्भावो विलीयते
जेव्हा मनाचा भ्रम बाजूला सारला जातो आणि 'मी'पणाचा भाव पूर्णपणे विरघळतो, तेव्हाच खरी वाट स्पष्टपणे समोर येते.
एतावतैव देवेशः परमात्मावगम्यते । काष्ठलोष्टसमत्वेन देहो यद् अवलोक्यते
जेव्हा शरीराकडे लाकडाच्या ओंडक्यासारखे किंवा मातीच्या ढेकळासारखे तटस्थपणे पाहिले जाते, तेव्हाच देवांचा देव, परमात्मा खऱ्या अर्थाने अनुभवता येतो.
अहङ्काराम्बुदे क्षीणे दृश्यते चिद्दिवाकरः । ततस् तत्परिणामेन तत् पदं समवाप्यते
जेव्हा अहंकाराचा समुद्र आटतो, तेव्हा चैतन्याचा सूर्य दिसतो; आणि त्याच्याच रूपांतरणातून ते सर्वोच्च स्थान मिळते.
यथा ध्वान्तसमुच्छेदे स्वयम् आलोकवेदनम् । तथाहङ्कारविच्छेदे स्वयम् आत्मावलोकनम्
जसं अंधार नाहीसा झाला की आपोआप प्रकाश दिसतो, तसंच अहंकार संपला की आपोआप आत्म्याचं दर्शन होतं.
अहङ्कारसमुच्छेदे यावस्था सुसमोदया । सा परा भरिताकारा सा सर्वव्यापिनी चितिः
अहंकार पूर्णपणे नाहीसा झाल्यावर जी अत्यंत शुभ अवस्था निर्माण होते, तीच सर्वत्र पसरलेली, स्वतःच्या स्वरूपाने परिपूर्ण अशी सर्वोच्च चेतना आहे.
परिपूर्णार्णवप्रख्या न वाग्गोचरम् एति नः । नोपमानम् उपादत्ते नानुधावति रञ्जनम्
ती चेतना पूर्ण भरलेल्या समुद्रासारखी विशाल आहे, ती आपल्या बोलण्यात मावत नाही; तिला कोणतीही उपमा लागू पडत नाही आणि ती कोणत्याही रंग किंवा बदलामागे धावत नाही.
केवलं चित्प्रकाशांशकलिता स्थिरतां गता । तुर्या चेत् प्राप्यते दृष्टिस् तत् तया सोपमीयते
ती फक्त चैतन्याचा तेजस्वी प्रकाश आहे, जो स्थिर आणि परिपूर्ण झाला आहे; जर चौथी अवस्था म्हणजे तुरीय प्राप्त झाली, तर त्या वेळी जी अनुभूती होते, ती ह्याच्याशी तुलना करता येईल.
अदूरगतसादृश्या सुषुप्तस्योपलक्ष्यते । सावस्था भरिताकारा गगनश्रीर् इवाम्बुधेः
ती अवस्था गाढ झोपेत जशी काहीशी जवळची वाटते, तशीच ओळखता येते; स्वतःच्या स्वरूपाने परिपूर्ण असलेली ती अवस्था, आकाशातील तेज जशी समुद्राच्या तुलनेत भासते, तशी आहे.
मनोऽहङ्कारविलये सर्वभावान्तरस्थिता । समुदेति परानन्दा या तनुः पारमेश्वरी
मन आणि अहंकार निवळल्यावर, सर्व अवस्थांमध्ये भरून राहणारी, परमानंदाची आणि परमेश्वरी अशी देह प्रकट होते.
सा स्वयं योगसंसिद्ध्या सुषुप्तादूरभाविनी । न गम्या वचसां राम हृद्य् एवेहानुभूयते
योगसाधनेच्या पूर्णत्वाने जी अवस्था अगदी गाढ झोपेच्या पलीकडे आहे, ती शब्दांनी सांगता येत नाही, हे राम, ती इथेच हृदयात अनुभवता येते.
अखिलम् इदम् अनन्तम् आत्मतत्त्वं दृढपरिणामिनि चेतसि स्थिते ऽन्तः । बहिर् उपशमिते चराचरात्मा स्वयम् अनुभूयत एव देवदेवः
जेव्हा आत्म्याचं अनंत तत्त्व दृढ आणि स्थिर मनात ठामपणे स्थिरावलेलं असतं, आणि आत-बाहेरची सर्व हालचाल शांत झालेली असते, तेव्हा देवांचा देव स्वतःच प्रत्यक्ष अनुभवास येतो.
तदनु विषयवासनाविनाशस् तदनु शुभः परमस्फुटः प्रकाशः । तदनु च समतावशात् स्वरूपे परिणमनं महताम् अचिन्त्यरूपे
यानंतर विषयांची आसक्ती नाहीशी होते; त्यानंतर एक अत्यंत शुभ आणि स्पष्ट प्रकाश प्रकट होतो; आणि मग समत्वाच्या सामर्थ्याने, महान लोक आपल्या अगम्य स्वरूपातच स्थिर राहतात.
मनसैव मनश् छित्त्वा यद्य् आत्मा नावलोक्यते । ममेत्य् अहम् इति त्यक्त्वा तत् तामरसलोचन
मनानेच जर मन थांबवले, पण आत्मा जाणवला नाही, आणि 'माझे' व 'मी' हे भाव सोडले नाहीत, तर काय होते, हे ऐक, कमळासारख्या डोळ्याच्या एके.
नास्तम् एति जगद्दुःखं यथा चित्रगतो रविः । आपद् आयात्य् अनन्तत्वं महार्णववद् आतता
मग जगातील दुःख कधीच संपत नाही, जसे चित्रातला सूर्य कधीही मावळत नाही; संकटे अखंडपणे पसरतात, जणू काही विशाल समुद्रासारखी.
पुनः पुनर् उपायाति जडकल्लोलकारिणी । मेघनीलतरुश्यामा संसृतिप्रावृड् आकुला
पुन्हा पुन्हा जडपणाच्या अस्थिर लाटा उठतात; मेघ आणि झाडांसारखी काळी, संसाराची पावसाळी ऋतु मनात गोंधळ निर्माण करते.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । संवादं सुहृदोस् सह्यसानौ भासविलासयोः
याच संदर्भात एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: सह्याद्री पर्वतावर दोन मित्र, भास आणि विलास यांचा संवाद.
अस्त्य् उत्सेधजिताकाशः पीठेन जितभूतलः । तलेन जितपातालस् त्रिलोकविजयी गिरिः
एका पर्वताचा शिखर आकाशावर विजय मिळवतो, पाया पृथ्वीवर आणि तळ पाताळावर विजय मिळवतो, असा हा पर्वत तीनही लोकांवर विजयी आहे.
असह्यकुसुमापूरो ऽसह्यनिर्मलनिर्झरः । गुह्यकारक्षितनिधिस् सह्यनामाविषह्यभाः
तो पर्वत असह्य फुलांनी भरलेला आहे, त्यावरून निर्मळ आणि तेजस्वी धारा वाहतात, त्याच्या खजिन्यांचे रक्षण गुप्त आत्मे करतात, त्याचे नाव सह्य आहे आणि त्याचा प्रकाश सहन होणार नाही असा आहे.
मुक्तापटलसम्पूर्णैर् धातुपाटलभित्तिभिः । भासुरः काञ्चनतटैः कटैर् इव सुरद्विपः
त्याच्या उजळ कड्यांवर मोत्यांच्या गुच्छांनी सजवलेल्या धातूंच्या भिंती आहेत, आणि सोन्याच्या काठांनी तो शोभतो, जणू काही देवांच्या पर्वतासारखा.
क्वचित् पुष्पभराशारो धातुशारतरः क्वचित् । क्वचित् फुल्लसरश्शारो रत्नशारशिराः क्वचित्
कुठे तो फुलांच्या राशींनी भरलेला आहे, कुठे शुद्ध धातूंनी समृद्ध आहे, कुठे फुललेल्या सरोवरांनी काठावलेला आहे, आणि कुठे रत्नांच्या शिखरांनी सुशोभित आहे.
इतो रटन्निर्झरवान् इतः क्वणितकीचकः । इतो रटद्गुहावात इतष् षट्पदघुङ्घुमी
इथे धबधबे मोठ्याने गडगडतात, तिथे वाळ्याच्या काड्या मंजुळ आवाज करतात; कुठे गुहेत वारा घुमतो, तर कुठे मधमाशा गुंजारव करतात.
सानौ गीताप्सरोवृन्दो वने मृदुखगारवः । अधित्यकायां मत्ताभ्रो गहनेषु मृगारवी
डोंगराच्या उतारावर अप्सरा गातात, जंगलात पक्षी हळू आवाजात बोलतात; कड्यावर मदमस्त मेघ गडगडतात, तर दाट झाडीत वन्य प्राणी ओरडतात.
विद्याधरोद्गीतगुहो भृङ्गगीताम्बुजाकरः । किरातागीतपर्यन्तः खगागीतवनद्रुमः
त्याच्या गुहांत विद्याधरांचे गाणे घुमते, कमळांवर मधमाशांचा गोड गजर ऐकू येतो; काठावर शिकाऱ्यांची गाणी ऐकू येतात आणि जंगलातील झाडांवर पक्ष्यांचे सूर घुमतात.
स्कन्धेषु देवैर् वलितः पादेषु वलितो नरैः । पाताले वलितो नागैर् जगद्गेहम् इवापरम्
त्याच्या खांद्यावर देवांनी वेढा घातला आहे, पायाजवळ माणसे आहेत आणि पाताळात नागांनी वेढले आहे, जणू काही हे दुसरेच विश्वाचे घर आहे.
कन्दरेषु श्रितस् सिद्धैर् निधानैर् अन्तर् आश्रितः । चन्दनेषु श्रितो नागैस् सिंहैश् शृङ्गशिखासु च
डोंगराच्या गुहांत, जिथे सिद्ध पुरुष राहतात आणि दडलेली धनसंपत्ती आहे, चंदनाच्या झाडांमध्ये जिथे हत्ती वावरतात, आणि शिखरांवर जिथे सिंह विहरतात, तिथे तो निवास करतो.
पुष्पाभ्रसंवीतवपुः पुष्परेण्वभ्रपांसुलः । पुष्पपत्त्राभ्रभृद्वातः पुष्पपादपपाण्डुरः
त्याचं अंग फुलांच्या ढगांनी झाकलेलं आहे, फुलांच्या परागाने आणि धुळीने माखलेलं आहे; वाऱ्याने फुलांची पाकळी आणि ढग उडतात, आणि तो फुलांनी बहरलेल्या झाडांच्या खोडांसारखा फिकट दिसतो.
धातुधूल्यभ्रकपिलो रत्नोपलतलस्थितिः । स दारुजैर् इव सुरस्त्रीगणैर् अलम् आश्रितः
खनिजांच्या आणि ढगांच्या धुळीने त्याचा रंग पिवळसर झाला आहे; तो रत्नजडित खडकांवर बसतो, आणि लाकडापासून बनवलेल्या अप्सरासारख्या स्त्रियांच्या समूहांनी वेढलेला आहे.