विरक्तजायामरणे यथा दुःखी न मानवः । परिज्ञाताखिलाविद्यं तथा चित्तं न दुःखदम्
जसं एखाद्या माणसाला ज्याच्याशी त्याला आसक्ती नाही अशा पत्नीच्या मृत्यूने दुःख होत नाही, तसंच सर्व अज्ञान ओळखल्यावर मन दुःखाचं कारण राहत नाही.
परिज्ञातमनोमोहो जगद्भानोद्भवात्मना । स्पृश्यते नैनसा साधू रजसेव नभस्तलम्
ज्यावेळी मनाचा भ्रम स्वतःच्या तेजाने ओळखला जातो, त्यावेळी सज्जनांना पाप स्पर्श करत नाही, जसं आकाशाला धूळ लागत नाही.
अविद्यासम्परिज्ञानमात्रम् एव महौषधम् । अविद्याविततव्याधेस् तिमिरस्येव दीपकः
अज्ञानाची पूर्ण ओळख हाच मोठा औषध आहे, जसा अज्ञानाच्या रोगाच्या अंधारावर दिवा प्रकाश देतो.
अविद्या सम्परिज्ञाता यदैव हि तदैव हि । सा परिक्षीयते भूयस् स्वदते च न भोगभूः
जेव्हा अज्ञान पूर्णपणे ओळखलं जातं, तेव्हाच ते कमी होतं आणि पुन्हा सुखाचा विषय राहत नाही.
व्यवहारपरो ऽप्य् अन्तर् असक्तमतिर् एकधीः । स्पृश्यते नैनसा साधुर् मत्स्येक्षणम् इवाम्भसा
जो माणूस व्यवहार करत असला तरी मनाने आसक्त नसतो आणि एकचित्त असतो, त्याला पाप स्पर्श करत नाही, जसं मासा पाण्याकडे पाहतो पण ओलसर होत नाही.
प्राप्ते चिद्भास्करालोके प्रक्षीणाज्ञानयामिनी । चित्तभूः परमानन्दम् आगता ज्ञस्य राजते
जेव्हा चैतन्याचा सूर्य उगवतो आणि अज्ञानाची रात्र संपते, तेव्हा मनाची भूमी परम आनंद प्राप्त करते आणि ज्ञानी व्यक्तीसाठी ती तेजाने उजळते.
अज्ञाननिद्रोपशमे जनो ज्ञानार्कबोधितः । तं प्रबोधम् अवाप्नोति पुनर् येन न मुह्यति
जेव्हा अज्ञानाची झोप शांत होते आणि माणूस ज्ञानरूपी सूर्याने जागृत होतो, तेव्हा तो अशी जागृती मिळवतो की ज्यामुळे तो पुन्हा कधीही भ्रमित होत नाही.
दिनानि जीव्यते तानि सानन्दास् ते क्रियाक्रमाः । आत्मचिन्तोदिता येषु चिज्ज्योत्स्ना हृदयाम्बरे
ज्या दिवसांत आत्मचिंतनातून हृदयाच्या आकाशात चैतन्याची प्रभा प्रकट होते, ते दिवस आनंदाने जगले जातात आणि त्यातील सर्व कृती सुखद वाटतात.
नरो मोहसमुत्तीर्णस् सततस्वात्मचिन्तया । अन्तश्शीतलताम् एति स्वामृतेनेव चन्द्रमाः
जो माणूस सातत्याने आत्मचिंतन करून मोहाच्या पलीकडे गेला आहे, त्याच्या अंतःकरणात शांती येते, जशी चंद्राला स्वतःच्या अमृतामुळे शीतलता मिळते.
तानि मित्राणि शास्त्राणि तानि तानि दिनानि च । विरागोल्लासवान् यैस् स्याद् आत्मचिन्तोदयस् स्फुटम्
ज्या मित्रांमुळे, ज्या शास्त्रांमुळे आणि ज्या दिवसांमुळे वैराग्याचा आनंद मिळतो आणि आत्मचिंतनाची स्पष्ट जाणीव होते, तेच खरेच मौल्यवान आहेत.
चिरं शोचन्ति ते दीना जन्मजङ्गलवीरुधः । आत्मावलोकने हेला येषाम् अधिगतैनसाम्
ज्यांनी पाप मिळवले आहे आणि आत्मपरीक्षणाकडे दुर्लक्ष केले आहे, असे दु:खी लोक जन्माच्या जंगलात वाढणाऱ्या वनस्पतींसारखे दीर्घकाळ शोक करतात.
आशापाशशतैर् बद्धं भोगोलपसुलालसम् । जराजर्जरिताकारं शोकोच्छ्वासकदर्थितम्
शेकडो इच्छांच्या दोऱ्यांनी बांधलेले, क्षणिक सुखात रममाण झालेले, वृद्धत्वाने शरीर झिजलेले आणि दु:खाच्या उसासांनी त्रस्त झालेले.
व्यूढदुःखमहाभारं जन्मजङ्गलजीविनम् । कुकर्मकर्दमालिप्तं मोहपल्वलशायिनम्
मोठ्या दु:खाचा भार वाहणारे, जन्माच्या जंगलात राहणारे, वाईट कर्माच्या चिखलाने माखलेले आणि मोहाच्या दलदलीत पडलेले.
रोगदंशावलीदष्टं कृष्टं तृष्णावरत्रया । मनोवाजिनकोत्तब्धं बन्धुबन्धननिश्चलम्
रोगांच्या झुंडीने चावलेले, तृष्णेच्या दोऱ्यांनी ओढलेले, मनाच्या लगामाने बांधलेले आणि नात्यांच्या बंधनात अडकून हलू न शकणारे असे हे जीवन आहे.
पुत्रदारदरीजीर्णं मग्नोन्मग्नं कुकर्दमे । श्रान्तं विगतविश्रामं भग्नम् आदीर्घवर्त्मनि
मुलं, पत्नी आणि नातेवाईक यांच्यामुळे थकलेले, वाईट चिखलात खोल बुडालेले, विश्रांती न मिळाल्याने दमलेले आणि दीर्घ प्रवासात पूर्णपणे तुटून गेलेले असे हे जीवन आहे.
गमागमपरिक्षीणं संसारारण्यचारिणम् । अलब्धशीतलच्छायं तीव्रतापोपतापितम्
येण्या-जाण्याच्या थकव्याने संपलेले, संसाराच्या अरण्यात भटकणारे, कुठेही गार सावली न मिळणारे आणि तीव्र उन्हाने भाजलेले असे हे जीवन आहे.
आकारभासुरं दीनं वाहैर् आक्रान्तम् इन्द्रियैः । कर्मकर्णीरथाक्रान्तं तान्तं दुष्कृतताडनैः
रूपाने तेजस्वी दिसणारे पण आतून दुःखी, इंद्रियांच्या वाऱ्यांनी गोंधळलेले, कर्माच्या रथाने पछाडलेले आणि वाईट कर्मांच्या फटक्यांनी त्रस्त झालेले असे हे जीवन आहे.
आविर्भावतिरोभावचक्रावर्तदुरुद्वहम् । अज्ञानविकटाटव्यां लुठन्तं भग्नगात्रकम्
अज्ञानाच्या भीषण जंगलात, जन्ममरणाच्या ओझ्याखाली दबून, हातपाय मोडलेले, तो बिचारा माणूस असहाय्यपणे इकडे तिकडे फिरत राहतो.
निजानर्थस्खदामग्नं सीदमानम् अकिञ्चनम् । सन्नाङ्गं कर्मभारेण करुणाक्रन्दकारिणम्
स्वतःच्या दुःखाच्या दलदलीत बुडालेला, बुडत चाललेला, काहीच नसलेला, कर्माच्या ओझ्याने थकलेला, तो दयनीय अवस्थेत हंबरडा फोडतो.
राम जीवबलीवर्दम् इमं संसारपल्वलात् । परमं यत्नम् आस्थाय चिरम् उत्तारयेद् बलात्
राम, हा जीव संसाराच्या दलदलीत अडकलेल्या बैलासारखा आहे; त्याला मोठ्या प्रयत्नाने, कितीही वेळ लागला तरी, जबरदस्तीने बाहेर काढावं लागतं.
तत्त्वावलोकनात् क्षीणे चित्ते नो जायते पुनः । जीवः कदाचन तदा भवेत् तीर्णभवार्णवः
जेव्हा सत्याचं दर्शन झाल्यानं मन शुद्ध होतं, तेव्हा जीव पुन्हा जन्म घेत नाही; अशावेळी तो संसाराच्या समुद्रातून पार उतरलेला असतो.
महानुभावसम्पर्कात् संसारार्णवलङ्घने । युक्तिस् सम्प्राप्यते राम दृढा नौर् इव नाविकात्
हे राम, थोर सत्पुरुषांच्या संगतीमुळे संसाराच्या महासागरातून पार जाण्यासाठी जी ठाम समज येते, ती जशी नावाड्याकडून नौकेला बळ मिळते तशी मिळते.
यस्मिन् देशमरौ राम नास्ति सज्जनपादपः । सफलश् शीतलच्छायो न तत्र निवसेद् बुधः
हे राम, ज्या वाळवंटासारख्या प्रदेशात सत्पुरुषांचे फळदायी, गार सावली देणारे झाड नाही, तिथे ज्ञानी माणूस कधीच राहत नाही.
स्निग्धशीतवचःपत्त्रे सच्छाये स्मितपुष्पिते । क्षणाद् विश्रम्यते राम भृशं सुजनषण्डके
हे राम, जिथे सत्पुरुषांची वस्ती आहे, जिथे त्यांची मृदू, शीतल वाणी म्हणजे पानं, गोड हसू म्हणजे फुलं, आणि गार सावली आहे, तिथे क्षणभर जरी थांबलं तरी मनाला मोठा आराम मिळतो.
तदभावे महामोहदाहसन्ततिदायिनि । किञ्चिज्जातविवेकेन स्वप्तव्यं नेह धीमता
अशा संगतीचा अभाव असेल, आणि जिथे मोठ्या मोहाचा ज्वाळा सतत धगधगत असतो, तिथे थोडीशी समज असली तरी सुज्ञ माणसाने कधीच थांबू नये.
आत्मैव ह्य् आत्मनो बन्धुर् आत्मनात्मानम् उद्धरेत् । नात्मानम् अवलेपेन जन्मपङ्कार्णवे क्षिपेत्
आपलाच आत्मा आपला खरा मित्र आहे. स्वतःच्याच जोरावर माणसाने स्वतःला वर उचलावे. गर्वामुळे आपल्याला जन्माच्या चिखलात फेकू नये.
किम् इदं कथम् आयातं किम्मूलं किमपक्षयम् । देहदुःखम् इति प्राज्ञैः प्रेक्षणीयं प्रयत्नतः
हे काय आहे? हे कसे आले? याचे मूळ काय? याचा शेवट कसा होतो? शरीरातील दुःख हे अशा प्रकारे, शहाण्यांनी काळजीपूर्वक पाहावे.
न धनानि न मित्राणि न शास्त्राणि न बन्धवः । नराणाम् उपकुर्वन्ति मग्नस्वात्मसमुद्धृतौ
माणसाने जर स्वतःला दुःखात बुडवले असेल, तर त्याला धन, मित्र, शास्त्र किंवा नातेवाईक यापैकी काहीही मदत करू शकत नाही.
मनोमात्रेण सुहृदा सदैव सहवासिना । सह किञ्चित् परामृश्य भवत्य् आत्मा समुद्धृतः
आपल्याबरोबर कायम असणाऱ्या आणि आपला सखा असणाऱ्या मनाच्या मदतीने, काही गोष्टी नीट समजून घेतल्या, तर आत्मा खऱ्या अर्थाने वर उचलला जातो.
वैराग्याभ्यासयत्नाभ्यां स्वपरामर्शजन्मना । तत्त्वालोकेन पोतेन तीर्यते भवसागरः
वैराग्य आणि साधनेच्या प्रयत्नांनी, स्वतः आणि दुसऱ्याचा विचार करून मिळणाऱ्या विवेकाने, आणि सत्याची खरी ओळख या नावेत बसून, संसाराचा हा मोठा समुद्र पार करता येतो.