तज्जयाय यतन्ते ये न लाभलवलम्पटाः । ते मूढाः प्राकृता दीनास् स्थिता दैवपरायणाः
जे लोक विजयासाठी प्रयत्न करतात, पण मिळकतीच्या अगदी थोड्याशा लाभालाही चिकटत नाहीत, ते भोळे, सामान्य, दीन आणि नशिबावरच विसंबून राहणारे असतात.
पौरुषेण कृतं कर्म दैवाद् यद् अभिनश्यति । तत्र नाशयितुर् ज्ञेयं पौरुषं बलवत्तरम्
एखाद्या माणसाने मेहनतीने केलेले काम नशिबामुळे नष्ट झाले, तर त्या नष्ट करणाऱ्याची मेहनत जास्त बलवान आहे असे समजावे.
यद् एकवृन्तफलयोर् अप्य् एकं शून्यकोटरम् । तत्र प्रयत्नस् स्फुरितस् तथा तद्रससंविदः
एका काड्यावर दोन फळे असली, तरी त्यातले एक फळ रिकामे राहते, तिथे प्रयत्न आणि त्यातील रसाची जाणीव वेगवेगळी असते.
यत् प्रयान्ति जगद्भावास् संसिद्धा अपि सङ्क्षयम् । क्षयकारकयत्नस्य तत्र ज्ञेयं महद् बलम्
जगातील गोष्टी कितीही परिपूर्ण झाल्या तरी नष्ट होतात, तेव्हा त्या नाश करणाऱ्या प्रयत्नाचे मोठे सामर्थ्य ओळखावे.
भिक्षुको मङ्गलेभेन नृपो यत् क्रियते बलात् । तद् अमात्येभपौराणां प्रयत्नस्य महत् फलम्
भिकारी माणसाला शुभ प्रसंगाने जबरदस्तीने राजा बनवले, तर ते मंत्र्यांचे, हत्तींचे आणि नगरवासीयांच्या मोठ्या प्रयत्नाचे फळ असते.
पौरुषेणान्नम् आक्रम्य यथा दन्तैर् विचूर्ण्यते । अल्पं पौरुषम् आक्रम्य तथा शूरेण चूर्ण्यते
जसा मनुष्य प्रयत्न करून अन्न दातांनी चघळतो, तसाच थोडासा प्रयत्न धाडसी माणूस सहज मोडून टाकतो.
अनुभूतं हि महतां लाघवं यत्नशालिनाम् । यथेष्टं विनियुज्यन्ते ते तैः कर्मसु लोष्टवत्
जे मोठे लोक प्रयत्नशील असतात, त्यांना कामे करणे इतके सोपे वाटते की, ते ती मातीच्या गोळ्यासारखी हवी तशी वळवू शकतात.
शक्तस्य पौरुषं दृश्यम् अदृश्यं वापि यद् भवेत् । तद् दैवम् इत्य् अशक्तेन बुद्धम् आत्मन्य् अबुद्धिना
शक्तिमान माणसाचा दिसणारा किंवा न दिसणारा जो प्रयत्न असतो, त्यालाच दुर्बुद्धी असलेला अशक्त माणूस 'नशीब' म्हणतो.
भूतानां बलवद्भूतयत्नो दैवम् इति स्थितम् । तस्थुषाम् अप्य् अधिष्ठातृवताम् एतत् स्फुटं मिथः
सर्व प्राण्यांचा जोरदार प्रयत्न हाच दैव मानला जातो; हे अगदी स्पष्टपणे दिसून येते, अगदी जे राज्यावर बसले आहेत त्यांच्यातही.
शास्त्रामात्येभपौराणाम् अविकल्प्या स्वभावधीः । सा या भिक्षुकराज्यस्य कर्त्री धर्त्री प्रजास्थितेः
मंत्र्यांची, हत्तींची आणि नगरवासीयांची जी नैसर्गिक समज आहे, जिला शंका नाही, तीच भिकाऱ्यांच्या राज्याची घडण आणि टिकवण करते.
ऐहिकः प्राक्तनं हन्ति प्राक्तनो ऽद्यतनं बलात् । सर्वदा पुरुषस्पन्दस् तत्रानुद्वेगवाञ् जयी
आत्ताचा काळ मागच्या काळाला नष्ट करतो, आणि मागचा काळही आत्ताच्या काळावर जोर करून जिंकतो; पण नेहमीच जो माणूस शांतपणे प्रयत्न करतो, तोच यात यशस्वी होतो.
द्वयोर् अद्यतनस्यैव प्रत्यक्षाद् बलिता भवेत् । दैवं जेतुम् अतो यत्नैर् बालो यूनेव शक्यते
या दोघांपैकी आत्ताचा काळ प्रत्यक्षात अधिक बलवान असतो; म्हणून प्रयत्नांनी दैव जिंकता येते, जसे एखाद्या तरुणाने लहान मुलाला सहज जिंकता येते.
मेघेन नीयते यद् वा वत्सरोपार्जिता कृषिः । मेघस्य पुरुषार्थो ऽसौ जयत्य् अधिकयत्नवान्
जर वर्षभर कष्ट करून मिळवलेली पिके मेघाने उचलून नेली, तर त्या मेघावर जास्त प्रयत्न करणाऱ्याचा प्रयत्न जिंकतो.
क्रमेणोपार्जिते ऽप्य् अर्थे नष्टे कार्या न खेदिता । न बलं यत्र मे शक्तं तत्र का परिदेवना
हळूहळू मिळवलेला धनसंपत्ती जर हरवली, तर त्यासाठी दुःखी व्हायचे कारण नाही; जिथे माझे बळ चालत नाही, तिथे शोक करून काय उपयोग?
यन् न शक्नोमि तस्यार्थे यदि दुःखं करोम्य् अहम् । तद् अमानितमृत्योर् मे युक्तं प्रत्यहरोदनम्
जे मी करू शकत नाही, त्यासाठी मी दुःख मानले, तर ती मृत्यूची आठवण न ठेवणाऱ्याचीच मागे हटणे आहे.
देशकालक्रियाद्रव्यवशतो विस्फुरन्त्य् अमी । सर्व एव जगद्भावा जयत्य् अधिकयत्नवान्
या जगातील सर्व घडामोडी देश, काळ, कृती आणि वस्तू यांच्या अधीन घडतात; पण जो अधिक प्रयत्न करतो, तो या सगळ्यावर मात करतो.
तस्मात् पौरुषम् आश्रित्य सच्छास्त्रैस् सत्समागमैः । प्रज्ञाम् अमलतां नीत्वा संसाराम्बुनिधिं तर
म्हणून स्वतःच्या प्रयत्नावर, खरी शास्त्रं आणि सत्पुरुषांच्या संगतीवर आधार ठेवून, आपली बुद्धी निर्मळ करा आणि या संसाराच्या महासागरातून पार जा.
प्राक्तनश् चैहिकश् चेमौ पुरुषार्थौ फलद्रुमौ । ऐहिकः पुरुषार्थश् च जयत्य् अभ्यधिकस् तयोः
मागील आणि सध्याचे असे दोन्ही पुरुषार्थ फळ देणारी झाडं आहेत; पण सध्याचा पुरुषार्थ त्या दोघांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.
कर्म यः प्राक्तनं तुच्छं न निहन्ति शुभेहितैः । अज्ञो जन्तुर् अनीशो ऽसौ वाङ्मनस्सुखदुःखयोः
जो माणूस चांगल्या कृत्यांनी पूर्वीच्या कर्मांची क्षुल्लकता दूर करत नाही, तो अज्ञानी प्राणी आहे आणि त्याला वाणी व मनाच्या सुखदुःखावर काहीच नियंत्रण नसतं.
यस् तूदारचमत्कारस् सदाचारविहारवान् । स निर्याति जगन्मोहान् मृगेन्द्रः पञ्जराद् इव
पण ज्याच्याकडे उदात्त आश्चर्य आहे आणि जो नेहमी चांगल्या वर्तनात राहतो, तो जगाच्या मोहातून सिंहासारखा पिंजऱ्यातून बाहेर पडतो.
कश्चिन् मां प्रेरयत्य् एवम् इत्य् अनर्थकुकल्पने । यस् स्थितो दृष्टम् उत्सृज्य त्याज्यो ऽसौ दूरतो ऽधमः
कोणीतरी मला असं वागायला लावतो, अशी कल्पना करणे ही निरर्थक आणि घातक आहे. जो माणूस समोर दिसणं सोडून अशी चुकीची समजूत धरतो, त्याला दूर ठेवावं; तो नीच आहे.
व्यवहारसहस्राणि यान्य् उपायान्ति यान्ति च । यथाशास्त्रं विहर्तव्यं तेषु त्यक्त्वा सुखासुखे
हजारो व्यवहार येतात आणि जातात; त्यात सुख-दुःख बाजूला ठेवून, शास्त्रानुसारच वागावं.
यथाशास्त्रम् अनुच्छिन्नां मर्यादां स्वाम् अनुज्झतः । उपतिष्ठन्ति सर्वाणि रत्नान्य् अम्बुनिधेर् इव
जो माणूस शास्त्राने सांगितलेल्या आचरणाची मर्यादा कधीच सोडत नाही, त्याच्याकडे सगळ्या संपत्ती समुद्रातून जशा रत्नं येतात तशाच येतात.
स्वार्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सा सिद्ध्यै शास्त्रयन्त्रिता
स्वतःच्या हितासाठी एकाग्रतेने केलेला प्रयत्न, हाच 'पुरुषार्थ' असं ज्ञानी लोकांनी सांगितलं आहे; तो प्रयत्न शास्त्राच्या मार्गदर्शनाखाली केला तर यश मिळतं.
क्रियायास् स्पन्दधर्मिण्यास् स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रतीक्ष्णयाभ्यूह्यते धिया
क्रियेची जी सजीव आणि उत्साही प्रवृत्ती आहे, ती आपला हेतू आपोआप साधते; पण सद्गुणी लोकांचा संग आणि खरी शास्त्रं यांचा अभ्यास केल्यामुळे बुद्धी ती आणखी तीक्ष्ण होते.
अनन्तं समतानन्दं परमार्थं विदुर् बुधाः । स येभ्यः प्राप्यते ऽत्यन्तं ते सेव्याश् शास्त्रसाधवः
ज्ञानी लोक सर्वोच्च सत्य म्हणजे अखंड, समत्वाचा आनंद आहे हे जाणतात; ज्यांच्यामुळे हे पूर्णपणे मिळते, तेच खरे गुरु आणि शास्त्र आहेत, त्यांची सेवा करावी.
प्राक्तनं पौरुषं तच् चेद् दैवशब्देन कथ्यते । तद् युक्तम् एतद् एतस्मिन् नाम्नि नापवदामहे
पूर्वी केलेल्या प्रयत्नालाच जर 'दैव' असे नाव दिले तर ते योग्यच आहे; या अर्थाने आम्ही त्या नावाचा निषेध करत नाही.
मूढैः प्रकल्पितं दैवम् अन्यद् यैस् ते क्षयं गताः । नित्यं स्वपौरुषाद् एव लोकद्वयहितं भवेत्
मूर्खांनी वेगळेच दैव कल्पून घेतले आणि त्यामुळे ते नष्ट झाले; नेहमीच स्वतःचा प्रयत्न हाच दोन्ही लोकांचा (इह आणि परलोकाचा) खरा हित साधतो.
ह्यस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोभां सत्क्रियया यथा । अद्यैवं प्राक्तनी तस्माद् यत्नात् सत्कार्यवान् भव
जसं कालच्या वाईट कृतींना आजच्या चांगल्या कर्मांनी तेज येतं, तसंच मागील कर्मांचाही परिणाम चांगल्या कर्मांनी बदलता येतो. म्हणून, नेहमी चांगली कामं करण्याचा प्रयत्न कर.
करामलकवद् दृष्टं पौरुषाद् एव यत् फलम् । मूढः प्रत्यक्षम् उत्सृज्य दैवमोहे निमज्जति
स्वतःच्या प्रयत्नाचं फळ हातातल्या आवळ्यासारखं स्पष्ट दिसतं; पण मूर्ख माणूस हे सोडून, नशिबाच्या भ्रमात बुडतो.