भेदः केन समाधेर् मे जन्यते कथम् एव वा । आत्मनो व्यतिरिक्तेन नित्यम् एवासदात्मना
माझ्या एकाग्रतेत भेद कसा किंवा कोणत्या मार्गाने निर्माण होईल? आत्म्याशिवाय इतर सर्व काही नेहमीच असत्य आहे.
तस्मात् कदाचिद् अपि मे न समाधिमयं मनः । न चासमाहितं नित्यम् आत्मतत्त्वैकसम्भवात्
म्हणूनच, कधीही माझे मन ध्यानात पूर्णपणे लीन होत नाही, किंवा कधीही अस्थिर राहत नाही, कारण ते नेहमी आत्म्याच्या स्वरूपातच स्थिर असते.
सर्वगस् सर्वदैवात्मा सर्वम् एव च सर्वथा । असमाधिर् हि को ऽसौ स्यात् समाधिर् अपि कस् स्मृतः
आत्मा सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व प्रकारे सर्व ठिकाणी आहे; मग असमाधी म्हणजे काय, आणि समाधी म्हणून काय ओळखावे?
नित्यं समाहितधियस् सुशमा महान्तस् तिष्ठन्ति कार्यपरिणामविभागमुक्ताः । तेनासमाहितसमाहितभेदभङ्ग्या मिथ्योदितं न तु मदुत्तमवाक्प्रपञ्चः
महान लोक नेहमीच एकाग्र आणि शांत असतात, आणि ते कर्तृत्व व त्याच्या फळांच्या भेदांपासून मुक्त असतात. म्हणूनच, एकाग्र आणि अनएकाग्र मन यामधील भेद फक्त कल्पनेत आहे; माझ्या श्रेष्ठ उपदेशात असा भेद सांगितलेला नाही.
राजन् नूनं प्रबुद्धो ऽसि प्राप्तवान् असि तत् पदम् । संशीतलान्तःकरणः पूर्णेन्दुर् इव राजसे
राजन, नक्कीच तू जागृत झाला आहेस आणि त्या अवस्थेला पोहोचला आहेस. तुझे अंतःकरण शीतल झाले आहे, आणि तू पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतोस.
आनन्दमधुसम्पूर्णो लक्ष्म्या च परया श्रितः । शीतलस्निग्धमधुरो राजीवम् इव राजसे
आनंदाच्या मधाने भरलेला आणि श्रेष्ठ लक्ष्मीने वेढलेला, तू कमळासारखा शीतल, मृदू आणि मधुर तेज दाखवतोस.
निर्मलो विततः पूर्णो गम्भीरः प्रकटाशयः । वेलानिलबलोल्लासमुक्तो ऽब्धिर् इव राजसे
तू निर्मळ, विस्तारलेला, पूर्ण, खोल आणि स्पष्ट मनाचा आहेस; वारा आणि लाटांच्या अस्वस्थतेपासून मुक्त असलेल्या समुद्रासारखा तू तेजस्वी दिसतोस.
स्वच्छस् स्वानन्दसम्पूर्णो गताहङ्कारवारिदः । स्फुटं विस्तीर्णगम्भीरश् शरत्खम् इव राजसे
तू अगदी निर्मळ आहेस, स्वतःच्या आनंदाने पूर्ण आहेस, अहंकाराचे ढग नाहीसे झाले आहेत; तू अगदी स्पष्ट, विशाल आणि खोल आहेस, जणू काही शरद ऋतूतील आकाशासारखा.
सर्वत्र लक्ष्यसे स्वस्थस् सर्वत्र परितुष्यसि । सर्वत्र वीतरागो ऽसि राजन् सर्वत्र राजसे
तुला सर्वत्र स्वतःमध्ये स्थिर पाहिले जाते, सर्वत्र तू पूर्णपणे समाधानी आहेस; सर्वत्र तू आसक्तीपासून मुक्त आहेस, राजन, सर्वत्र तू तेजस्वी दिसतोस.
सारासारपरिच्छेदपारगस् त्वं महाधिया । जानासि सर्वम् एवेदं यथास्थितम् अखण्डितम्
तू मोठ्या बुद्धीने खरे आणि खोटे यातील फरक ओळखण्यात पार गेला आहेस; हे सर्व जग जसे आहे तसे अखंडपणे तुला माहीत आहे.
भावाभावपरिच्छेदतत्त्वज्ञ मुदिताशय । समासमदशालौल्यमुक्तं तव वपुस् स्थितम्
जे आहे आणि जे नाही याचे खरे ज्ञान तुला आहे, तुझे मन आनंदी आहे; सुख किंवा नशेची लालसा तुझ्यात नाही, तुझे अस्तित्व त्यापासून पूर्णपणे मुक्त आहे.
वस्तुनावस्तुनैवान्तर् अमृतेनेव सागरः । अपुनःप्रक्षयायैव परितृप्तो ऽसि सुन्दर
सत्य आणि असत्य या दोन्हींतून, जसा समुद्र अमृताने पूर्ण समाधान पावतो, तसाच तूही, सुंदर मना, कधीच कमी न होणाऱ्या समाधानाने तृप्त झाला आहेस.
न तद् अस्ति मुने वस्तु यत्रोपादेयतास्ति नः । यावत् किञ्चिद् इदं दृश्यं तावद् एव न किञ्चन
मुनिवर, असं काहीही नाही जे आपल्याला मिळवावं लागेल; जोपर्यंत हे दृश्य दिसतंय, तोपर्यंत प्रत्यक्षात काहीच नाही.
उपादेयस्य चाभावाद् धेयम् अप्य् अस्ति किं किल । प्रतियोगिव्यवच्छेदं विना हेयं किम् उच्यते
मिळवण्यासारखं काहीच नसल्यामुळे, साध्य करावं असं काय उरतं? विरुद्ध गोष्टीचं वर्जन न करता, टाळावं असं काही म्हणता येईल का?
तुच्छत्वात् सर्वभावानाम् अतुच्छत्वाच् च कालतः । चिरं मम परिक्षीणे तुच्छातुच्छमनस्स्थिती
सर्व गोष्टींचं अस्तित्व क्षणभंगुर आहे आणि काळ मात्र तसाच नाही, म्हणून माझं मन खूप काळापासून रिकामेपणा आणि न रिकामेपण या दोन्हीच्या पलीकडील स्थितीत थकून शांत झालं आहे.
देशकालवशाद् दृष्ट्वा तुच्छस्यातुच्छताम् इह । अतुच्छस्य तु तुच्छत्वं वर्ज्ये निन्दास्तुती बुधैः
इथे, काळ आणि जागेच्या प्रभावामुळे, जे क्षुल्लक आहे ते मोठं वाटू शकतं आणि जे खरंच मोठं आहे ते क्षुल्लक वाटू शकतं. म्हणून, सुज्ञ लोक अशा गोष्टींमध्ये कौतुक किंवा निंदा करत नाहीत.
रागान् निन्दास्तुती लोके रागश् च परिवाञ्छनात् । वाञ्छ्यते च महोदारं वस्तु शोभनबुद्धिना
या जगात, कौतुक आणि निंदा हे आसक्तीमुळे निर्माण होतात, आणि आसक्ती ही इच्छा उत्पन्न झाल्यामुळे येते. ज्याला मोठं आणि मौल्यवान मानलं जातं, त्याची लोकांना खूप इच्छा वाटते.
त्रिलोक्यां च स्त्रियश् शैलास् समुद्रा वनराजयः । भूतानि च सुशून्यानि सारो नास्त्य् उत्तमस् ततः
या तिन्ही लोकांमध्ये, स्त्रिया, डोंगर, समुद्र, वनराजी आणि सर्व सजीव हे खरोखर रिकामेच आहेत; म्हणून त्यात काहीही श्रेष्ठ असं सार नाही.
मांसार्बुदाभमृद्वर्तिमये जगति जर्जरे । वाञ्छनीयविहीने ऽस्मिञ् शून्ये किम् इव वाञ्छ्यते
हे जग मांस, हाडं आणि मऊ पदार्थांनी बनलेलं, नाजूक आणि जीर्ण आहे. यात खरंच काहीच इच्छिण्यासारखं नाही, तर या रिकामेपणात नक्की काय हवं असावं?
वाञ्छायां विनिवृत्तायां सङ्क्षयो द्वेषरागयोः । दिनलक्ष्म्यां व्यतीतायाम् आलोकातपयोर् इव
जेव्हा इच्छा संपतात, तेव्हा द्वेष आणि आसक्ती आपोआप कमी होतात, जसे दिवसाची उजेड संपली की प्रकाश आणि उष्णता दोन्ही नाहीशी होतात.
अलम् अतिविततैर् वचःप्रपञ्चैर् इयम् उचितेह सुखाय दृष्टिर् एका । समुपशमितवासनं मनो ऽन्तर् यदि मुदितं हि तद् उत्तमा प्रतिष्ठा
फार मोठ्या आणि विस्ताराने बोलण्याची काहीच गरज नाही; इथे योग्य दृष्टीने पाहिलं की खरी सुख मिळतं. जर मनातील वासनांचा शांत झाला असेल आणि मन आनंदी असेल, तर तीच खरी सर्वोच्च स्थिती आहे.
सुरघुः परिघश् चैव विचार्येति जगद्भ्रमम् । मिथः प्रपूजितौ तुष्टौ स्वव्यापारपरौ गतौ
देवतांचा नगारा आणि लोखंडी गज यांचा विचार केला की जगाचा भ्रम निर्माण होतो; पण जेव्हा ते एकमेकांचा सन्मान करतात आणि समाधानी असतात, तेव्हा प्रत्येक आपापल्या कामात मग्न राहतो.
तद् एव राघव श्रुत्वा परमं बोधकारणम् । अनेनैव विबोधेन भव लब्धास्पदस् स्फुटम्
म्हणून, हे राघव, हे जे सर्वोच्च जागृतीचं कारण आहे ते ऐकून, ह्याच समजुतीने तू स्पष्टपणे आत्मसाक्षात्कारात स्थिर हो.
परया प्रज्ञया धीर विचारातततैक्ष्ण्यया । गलत्य् अलम् अहङ्कारकालमेघे हृदम्बरे
परम ज्ञानाच्या बळावर, दृढ मनाने आणि विचाराच्या तीक्ष्णतेने, अहंकाराचा काळा मेघ हृदयाच्या आकाशात पूर्णपणे विरघळून जातो.
समस्तलोकानुमते सफले ह्लादकारिणि । निर्मले वितते चेतश्शरत्काल उपस्थिते
सर्व जगाच्या संमतीने, फळदायी, आनंददायक, निर्मळ आणि विस्तारलेली मनाची शरद ऋतु येते—
ध्येये शरण्ये सुसमे सकलानन्दसम्पदि । सुप्रशस्ते चिदाकाशे स्थीयते परमात्मनि
त्या अवस्थेत, मन ध्यानाचा विषय असलेल्या, शरण देणाऱ्या, पूर्ण शांत आणि सर्व आनंदांनी भरलेल्या, शुभ चैतन्याच्या आकाशात वसणाऱ्या परमात्म्यात स्थिर होते.
यो नित्यम् अध्यात्ममयो नित्यम् अन्तर्मुखस् सुखी । नित्यं चिदनुसन्धानस् स न शोकेन बाध्यते
जो नेहमी आत्मस्वरूपात मग्न असतो, नेहमी अंतर्मुख आणि समाधानी असतो, सतत चैतन्याच्या चिंतनात राहतो—त्याला दुःख कधीच स्पर्श करत नाही.
व्यवहारपरो ऽप्य् उच्चै रागद्वेषमयो ऽपि सन् । नान्तः कलङ्कम् आदत्ते पद्मो जललवं यथा
जरी तो माणूस व्यवहारात गुंतलेला असला, आणि त्याच्यावर आसक्ती किंवा द्वेष यांचा स्पर्श झाला तरी, कमळ जसं पाण्याच्या थेंबाने ओलावत नाही तसं त्याचं मन आतून कधीच मळकट होत नाही.
सम्यग्विज्ञानवान् बुद्ध्वा यो ऽन्तश् शान्तमना मुनिः । न बाध्यते स मनसा करिणेव मृगाधिपः
ज्याचं मन खरी समज आणि योग्य ज्ञान मिळवून आतून शांत आहे, असा ऋषी मनाच्या गोंधळाने कधीच त्रस्त होत नाही, जसं सिंहाला हत्तीने काहीच फरक पडत नाही.
भोगैकशरणं दीनं न चित्तं ज्ञस्य विद्यते । नन्दने दुर्द्रुम इव ज्ञचित्तं हिमवद्वपुः
ज्ञानी माणसाचं मन केवळ भोगात रमणारे किंवा दीन नसते; ज्ञानीचं मन नंदनवनातल्या एखाद्या भव्य झाडासारखं आणि हिमालयासारखं उंच व तेजस्वी असतं.