यद् यत् संसारजाले ऽस्मिन् क्रियते कर्म भूमिप । तत् समाहितचित्तस्य सुखायान्यस्य नानघ
राजा, या जगाच्या जाळ्यात जे काही कर्म केलं जातं, ते फक्त ज्याचं मन शांत आणि एकाग्र आहे त्यालाच खरं सुख देतं; दुसऱ्याला नाही, हे पापरहित.
कच्चित् सङ्कल्परहितं परं विश्रमणास्पदम् । परमोपशमश्रेयस् समाधिम् अनुतिष्ठसि
तू सर्व कल्पनांपासून मुक्त असा, अत्युच्च शांतता आणि कल्याण देणारा तो समाधीचा अवस्थेत राहण्याचा सराव करतोस का?
एतन् मे ब्रूहि भगवन् सर्वसङ्कल्पवर्जितम् । परमोपशमश्रेयस् समाधिर् हि किम् उच्यते
माझ्या या प्रश्नाचं उत्तर दे, भगवन्—सर्व कल्पनांपासून मुक्त, अत्युच्च शांतता आणि कल्याण देणारी ती समाधी नेमकी काय आहे?
यो ज्ञो महात्मन् सततं तूष्णीं व्यवहरंश् च वा । असमाहितचित्तो ऽसौ कदा भवति कः किल
जो खरा ज्ञानी आणि मोठ्या मनाचा असतो, तो नेहमी गप्प असो किंवा बोलत असो, त्याचं मन कधीच अस्थिर होत नाही.
नित्यप्रबुद्धचित्तास् तु कुर्वन्तो ऽपि जगत्क्रियाः । आत्मैकतत्त्वतन्निष्ठास् सदैव सुसमाधयः
ज्यांचं मन नेहमी जागृत असतं, ते जगातली कामं करत असतानाही नेहमी आत्म्याच्या एकत्वात स्थिर असतात आणि पूर्णपणे शांत राहतात.
बद्धपद्मासनस्यापि कृतब्रह्माञ्जलेर् अपि । अविश्रान्तस्वभावस्य कस् समाधिः कथं च वा
ज्याचं स्वभावच अस्वस्थ आहे, तो कमळासनावर बसला असला किंवा हात जोडून ब्रह्माला वंदन करत असला, तरी त्याला समाधी कशी मिळणार?
तत्त्वावबोधो भगवन् सर्वाशातृणपावकः । प्रोक्तस् समाधिभेदेन न तु तूष्णीम् अवस्थितिः
भगवंत, खरी तत्त्वाची समज हीच सर्व इच्छा जाळणारी आग आहे; हिलाच विविध प्रकारच्या समाधीचं नाव दिलं आहे, फक्त गप्प बसणं समाधी नाही.
समाहिता नित्यतृप्ता यथाभूतार्थदर्शिनी । साधो समाधिशब्देन परा प्रज्ञोच्यते बुधैः
जीव नेहमी एकाग्र, कायम समाधानात आणि वस्तूंचं खरं स्वरूप पाहणारा असतो, त्याला ज्ञानी लोक 'समाधी' असं म्हणतात. हीच ती श्रेष्ठ समजूत आहे.
अक्षुब्धा निरहङ्कारा द्वन्द्वेष्व् अनभिपातिनी । प्रोक्ता समाधिशब्देन मेरोस् स्थिरतरा स्थितिः
जी अवस्था कधीही हलत नाही, अहंकारापासून मोकळी आहे आणि सुखदुःखाच्या विरोधात ढळत नाही, तिलाच 'समाधी' असं म्हणतात. ही स्थिती मेरू पर्वतापेक्षा अधिक स्थिर आहे.
निश्चिन्ता विगताभीष्टा हेयोपादेयवर्जिता । प्रोक्ता समाधिशब्देन परिपूर्णा मनोगतिः
ज्या अवस्थेत मन निश्चिंत, इच्छा नसलेलं आणि स्वीकार-त्याग यापासून मुक्त असतं, तीच 'समाधी' म्हणून ओळखली जाते. अशा वेळी मन पूर्णपणे तृप्त झालेलं असतं.
यतः प्रभृति बोधेन युक्तम् आत्यन्तिकं मनः । तद् आरभ्य समाधानम् अव्युच्छिन्नं महात्मनः
जेव्हा पासून मनाला खरी समज प्राप्त होते, तेव्हापासून महान आत्म्यांची एकाग्रता अखंड राहते.
न हि प्रबुद्धमनसो भूत्वा विच्छिद्यते पुनः । समाधिर् दूरम् आकृष्टो बिसतन्तुश् शिशोर् इव
ज्याचं मन खरंच जागृत झालं आहे, त्याची समाधी पुन्हा तुटत नाही; ती फक्त तशीच दूर ओढली जाते जशी एखाद्या मुलानं कमळाच्या तंतूला ओढावं.
समग्रं दिनम् आलोकाद् विरमत्य् अक्षि नो यथा । आजीवितान्तं मे प्रज्ञा तथा तत्त्वावलोकनात्
जसं डोळ्यांना दिवसभर पाहणं थांबत नाही, तसंच मला सत्याचं ज्ञान झाल्यावर माझं विवेकही आयुष्यभर थांबत नाही.
अजस्रम् अम्बु वहनाद् यथा नद्या न रुध्यते । तथा विज्ञानदृग् बोधात् क्षणमात्रं न रुध्यते
जसं नदीचं पाणी वाहणं कधीच थांबत नाही, तसंच जेव्हा ज्ञानदृष्टी जागृत होते, तेव्हा ती एक क्षणही अडवत नाही.
न विस्मरत्य् अविरतं यथा कालकला गतिम् । न विस्मरत्य् अविरतं स्वात्मानं प्राज्ञधीस् तथा
जसं काळाच्या गतीचं विस्मरण कधीच होत नाही, तसंच ज्ञानी माणसाचं मन स्वतःचं स्वरूप कधीच विसरत नाही.
न विस्मरति सर्वत्र यथा सततगो गतिम् । न विस्मरति निश्चेत्यं चिन्मात्रं प्राज्ञधीस् तथा
जसा नेहमी चालत असलेला माणूस कुठेही आपली हालचाल विसरत नाही, तसाच शहाणा बुद्धीमान pure चेतना जाणून घेतल्यावर ती कधीच विसरत नाही.
गतिं कालकला यद्वच् चिन्वाना समवस्थिता । चिच् चिरं चेत्यरहितं चिन्वानाङ्गं तथा स्थिता
जसा काळाच्या विभागांचा मागोवा घेणारा त्याच्या हालचालींवर लक्ष केंद्रित ठेवतो, तसा जो शुद्ध चेतनेचा अभ्यास करतो तो बराच काळ विषयरहित अवस्थेत स्थिर राहतो.
यथा सत्ताविहीनात्मा पदार्थो नोपलभ्यते । तथात्मज्ञानहीनात्मा कालो ज्ञस्य न लभ्यते
जसा अस्तित्व नसलेला पदार्थ आढळत नाही, तसाच आत्मज्ञानाशिवाय जाणणाऱ्याला काळ सापडत नाही.
न सम्भवति संसारे गुणहीनो गुणी यथा । न सम्भवत्य् आत्मसंविद्वर्जितो ह्य् आत्मवांस् तथा
जसा गुण नसलेला माणूस या जगात गुणी होऊ शकत नाही, तसाच आत्मा असलेला मनुष्य आत्मसाक्षात्काराशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाही.
सर्वदैवास्मि सम्बुद्धस् सर्वदैवास्मि निर्मलः । सर्वदैवास्मि शान्तात्मा सर्वदास्मि समाहितः
मी नेहमीच जागृत आहे, नेहमीच निर्मळ आहे, माझे मन नेहमी शांत असते आणि मी सदैव एकाग्र असतो.
भेदः केन समाधेर् मे जन्यते कथम् एव वा । आत्मनो व्यतिरिक्तेन नित्यम् एवासदात्मना
माझ्या एकाग्रतेत भेद कसा किंवा कोणत्या मार्गाने निर्माण होईल? आत्म्याशिवाय इतर सर्व काही नेहमीच असत्य आहे.
तस्मात् कदाचिद् अपि मे न समाधिमयं मनः । न चासमाहितं नित्यम् आत्मतत्त्वैकसम्भवात्
म्हणूनच, कधीही माझे मन ध्यानात पूर्णपणे लीन होत नाही, किंवा कधीही अस्थिर राहत नाही, कारण ते नेहमी आत्म्याच्या स्वरूपातच स्थिर असते.
सर्वगस् सर्वदैवात्मा सर्वम् एव च सर्वथा । असमाधिर् हि को ऽसौ स्यात् समाधिर् अपि कस् स्मृतः
आत्मा सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व प्रकारे सर्व ठिकाणी आहे; मग असमाधी म्हणजे काय, आणि समाधी म्हणून काय ओळखावे?
नित्यं समाहितधियस् सुशमा महान्तस् तिष्ठन्ति कार्यपरिणामविभागमुक्ताः । तेनासमाहितसमाहितभेदभङ्ग्या मिथ्योदितं न तु मदुत्तमवाक्प्रपञ्चः
महान लोक नेहमीच एकाग्र आणि शांत असतात, आणि ते कर्तृत्व व त्याच्या फळांच्या भेदांपासून मुक्त असतात. म्हणूनच, एकाग्र आणि अनएकाग्र मन यामधील भेद फक्त कल्पनेत आहे; माझ्या श्रेष्ठ उपदेशात असा भेद सांगितलेला नाही.
राजन् नूनं प्रबुद्धो ऽसि प्राप्तवान् असि तत् पदम् । संशीतलान्तःकरणः पूर्णेन्दुर् इव राजसे
राजन, नक्कीच तू जागृत झाला आहेस आणि त्या अवस्थेला पोहोचला आहेस. तुझे अंतःकरण शीतल झाले आहे, आणि तू पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतोस.
आनन्दमधुसम्पूर्णो लक्ष्म्या च परया श्रितः । शीतलस्निग्धमधुरो राजीवम् इव राजसे
आनंदाच्या मधाने भरलेला आणि श्रेष्ठ लक्ष्मीने वेढलेला, तू कमळासारखा शीतल, मृदू आणि मधुर तेज दाखवतोस.
निर्मलो विततः पूर्णो गम्भीरः प्रकटाशयः । वेलानिलबलोल्लासमुक्तो ऽब्धिर् इव राजसे
तू निर्मळ, विस्तारलेला, पूर्ण, खोल आणि स्पष्ट मनाचा आहेस; वारा आणि लाटांच्या अस्वस्थतेपासून मुक्त असलेल्या समुद्रासारखा तू तेजस्वी दिसतोस.
स्वच्छस् स्वानन्दसम्पूर्णो गताहङ्कारवारिदः । स्फुटं विस्तीर्णगम्भीरश् शरत्खम् इव राजसे
तू अगदी निर्मळ आहेस, स्वतःच्या आनंदाने पूर्ण आहेस, अहंकाराचे ढग नाहीसे झाले आहेत; तू अगदी स्पष्ट, विशाल आणि खोल आहेस, जणू काही शरद ऋतूतील आकाशासारखा.
सर्वत्र लक्ष्यसे स्वस्थस् सर्वत्र परितुष्यसि । सर्वत्र वीतरागो ऽसि राजन् सर्वत्र राजसे
तुला सर्वत्र स्वतःमध्ये स्थिर पाहिले जाते, सर्वत्र तू पूर्णपणे समाधानी आहेस; सर्वत्र तू आसक्तीपासून मुक्त आहेस, राजन, सर्वत्र तू तेजस्वी दिसतोस.
सारासारपरिच्छेदपारगस् त्वं महाधिया । जानासि सर्वम् एवेदं यथास्थितम् अखण्डितम्
तू मोठ्या बुद्धीने खरे आणि खोटे यातील फरक ओळखण्यात पार गेला आहेस; हे सर्व जग जसे आहे तसे अखंडपणे तुला माहीत आहे.