कच्चित् परमकल्याण स्वात्मारामतया तव । प्रसादो जायते चित्ते शरदीव सरोऽम्भसि
हे अत्यंत शुभस्वरूपा, तुझ्या मनाला स्वतःच्या आनंदात, जसा शरद ऋतूत तळ्याचं पाणी शांत असतं, तशी शांती मिळते आहे का?
कच्चित् करोषि समया सुप्रसन्नगभीरया । दृष्ट्या सुभग कार्याणि कार्याण्य् एव नराधिप
हे भाग्यवान राजन, तू तुझ्या स्पष्ट आणि खोल दृष्टीने योग्य वेळी उत्तम कृत्ये करतोस ना?
निराधिव्याधयो धीराः कच्चित् सम्पन्नशालयः । जनतास् तव देशेषु तिष्ठन्ति विगतज्वरम्
तुझ्या देशात शहाणे लोक रोगरहित आणि चिंता नसलेले आहेत ना? त्यांची घरं समृद्ध आहेत आणि तुझ्या प्रजेला कोणताही त्रास नाही ना?
कच्चिद् उद्दामफलिनी फलिनीव लतानता । धरा तव फलापूरैर् भृशं धारयति प्रजाः
तुझी धरती भरपूर फळांनी लगडलेल्या वेलीसारखी, आपल्या फळांनी लोकांना भरभरून पोसते आहे का?
कच्चित् तव दिगन्तेषु चन्द्रस्येवांशुपञ्जरम् । तुषारनिकराकारं प्रसृतं पावनं यशः
तुझं निर्मळ कीर्ती चंद्राच्या शीतल किरणांसारखी, सर्व दिशांना शुभ्र हिमाच्या चमकासारखी पसरली आहे का?
कच्चिद् गुणशतैर् एता दिशो निर्विवरीकृताः । त्वया सरोऽम्भसा बन्धो बिसानाम् इव भित्तयः
तुझ्या शेकडो गुणांनी, जसं तळ्यातलं पाणी कमळाच्या देठांमधले सगळे जागा भरून टाकतं, तसं सर्व दिशा गुणांनी भरून गेल्या आहेत का?
कच्चित् कलमकेदारकोणस्थाणुषु हर्षुलाः । प्रतिग्रामं कुमार्यस् ते गायन्त्य् आनन्ददं यशः
फुललेल्या केळीच्या शेतांच्या कडेला उभ्या असलेल्या आनंदी तरुणी, प्रत्येक गावात तुझं आनंद देणारं कीर्तन गातात का?
कुशलं तव धान्येषु धनेषु विभवेषु च । भृत्येष्व् अथ कलत्रेषु पुत्रेषु नगरेषु च
तुझ्याकडे धान्य, संपत्ती, ऐश्वर्य, नोकर, पत्नी, मुले आणि शहर या सर्व गोष्टी सुखरूप आहेत ना?
आधिव्याधिविहीनेयं कच्चित् कायलता तव । फलं फलति पुण्याख्यं यद् इहामुत्र चोदितम्
तुझे शरीर आजार आणि वेदना यांपासून मुक्त आहे ना? या जगात आणि पुढच्या जन्मात पुण्य म्हणून जे फळ सांगितले आहे, ते तुला मिळत आहे ना?
आपातरमणीयेषु पर्यन्तात्यन्तवैरिषु । कच्चिद् विषयसर्पेषु सविरागं मनस् तव
जे विषय सुरुवातीला मनाला आनंद देतात पण शेवटी मोठे शत्रू ठरतात, अशा विषयांच्या सापांमध्ये तुझे मन विरक्त राहते का?
अहो बत चिरं कालम् आवां विश्लेषम् आगतौ । कालेन श्लेषितौ भूयो वसन्ताद्रितटाव् इव
अहो, किती दिवसांनी आपण पुन्हा भेटलो! इतका काळ दूर होतो, पण आता काळाच्या योगाने आपण वसंत ऋतू आणि डोंगराच्या उतारासारखे पुन्हा एकत्र आलो आहोत.
न ता जगति विद्यन्ते सुखदुःखदशास् सखे । जीवद्भिर् या न दृश्यन्ते संयोगजवियोगजाः
मित्रा, या जगात सुख-दुःखाच्या अशा काही अवस्था नाहीत ज्या जिवंत लोकांना दिसत नाहीत; त्या सगळ्या एकत्र येणं किंवा दूर जाण्यामुळेच निर्माण होतात.
तथैतास्व् अतिदीर्घासु दशास्व् अन्यत्वम् आगताः । भूयो वयम् अपि श्लिष्टाश् चित्रा हि नियतिर् विधेः
या फार मोठ्या काळात आपण वेगळे झालो होतो, पण आता पुन्हा एकत्र आलो आहोत; कारण विधीची नियती खरंच किती विचित्र आणि अद्भुत असते.
भगवन् नियतेर् अस्या गतिं दीपगतेर् इव । दैविक्याः को हि जानाति गम्भीरां विस्मयप्रदाम्
भगवन्, या दैवी नियतीचा मार्ग, दिव्याच्या ज्योतीसारखा खोल आणि आश्चर्यकारक असतो, तो कोणाला कळतो?
त्वम् अहं च वियोज्यातिदूरे दूरदशासु च । अद्य सङ्घटितौ भूयः किम् असाध्यम् अहो विधेः
तू आणि मी खूप दूर, वेगळ्या अवस्थांमध्ये होतो, पण आज पुन्हा एकत्र आलो आहोत; अरे, विधीला अशक्य असं काहीच नाही!
वयं त्व् अद्य महासत्त्व भृशं कुशलिनस् स्थिताः । त्वदागमनपुण्येन परां पावनतां गताः
पुण्यात्म्या, आज आम्ही खरोखरच सुखी आहोत आणि स्थिर आहोत; तुझ्या आगमनाच्या पुण्यामुळे आम्हाला श्रेष्ठ पावित्र्य लाभलं आहे.
ईषत् त्वदागमक्षीणपापानां पुण्यपादपैः । तथा फलितम् अस्माकं न यथा वयम् आकुलाः
तुझ्या येण्यामुळे आमची पापं थोडी कमी झाली आहेत, म्हणून पुण्याच्या झाडांवरून आम्हाला जे फळं मिळाली, ती अशी नाहीत की आम्ही त्रस्त व्हावं.
सर्वास् सम्पत्तयो ऽस्माकं राजर्षे संस्थिताः पुरे । भवदागमनेनाद्य प्रयाताश् शतशाखताम्
राजर्षी, आमच्या नगरात सर्व संपत्ती आधीच होती, पण आज तुझ्या येण्याने ती शंभर दिशांना फांद्यासारखी पसरली आहे.
विकिरति परितो रसायनानाम् इव निकरं मधुरं महानुभाव । तव वचनम् अवेक्षणं च पुण्यं परमपदप्रतिमो हि साधुसङ्गः
महानुभाव, तुझे शब्द आणि तुझं अस्तित्व सर्वत्र अमृतासारखी गोडता पसरवतं; कारण सज्जनांची संगत ही खरंच परम पुण्याचं स्थान आहे.
अथैवम्प्रायया तत्र विश्रम्भकथया चिरम् । प्राक्तनस्नेहगर्भिण्या स्थित्वोवाचायुधाभिधः
मग तिथे जुन्या आपुलकीने भरलेल्या आपुलकीच्या गप्पा करत, बरीच वेळ घालवून, आयुधाभिध नावाच्या व्यक्तीने बोलायला सुरुवात केली.
यद् यत् संसारजाले ऽस्मिन् क्रियते कर्म भूमिप । तत् समाहितचित्तस्य सुखायान्यस्य नानघ
राजा, या जगाच्या जाळ्यात जे काही कर्म केलं जातं, ते फक्त ज्याचं मन शांत आणि एकाग्र आहे त्यालाच खरं सुख देतं; दुसऱ्याला नाही, हे पापरहित.
कच्चित् सङ्कल्परहितं परं विश्रमणास्पदम् । परमोपशमश्रेयस् समाधिम् अनुतिष्ठसि
तू सर्व कल्पनांपासून मुक्त असा, अत्युच्च शांतता आणि कल्याण देणारा तो समाधीचा अवस्थेत राहण्याचा सराव करतोस का?
एतन् मे ब्रूहि भगवन् सर्वसङ्कल्पवर्जितम् । परमोपशमश्रेयस् समाधिर् हि किम् उच्यते
माझ्या या प्रश्नाचं उत्तर दे, भगवन्—सर्व कल्पनांपासून मुक्त, अत्युच्च शांतता आणि कल्याण देणारी ती समाधी नेमकी काय आहे?
यो ज्ञो महात्मन् सततं तूष्णीं व्यवहरंश् च वा । असमाहितचित्तो ऽसौ कदा भवति कः किल
जो खरा ज्ञानी आणि मोठ्या मनाचा असतो, तो नेहमी गप्प असो किंवा बोलत असो, त्याचं मन कधीच अस्थिर होत नाही.
नित्यप्रबुद्धचित्तास् तु कुर्वन्तो ऽपि जगत्क्रियाः । आत्मैकतत्त्वतन्निष्ठास् सदैव सुसमाधयः
ज्यांचं मन नेहमी जागृत असतं, ते जगातली कामं करत असतानाही नेहमी आत्म्याच्या एकत्वात स्थिर असतात आणि पूर्णपणे शांत राहतात.
बद्धपद्मासनस्यापि कृतब्रह्माञ्जलेर् अपि । अविश्रान्तस्वभावस्य कस् समाधिः कथं च वा
ज्याचं स्वभावच अस्वस्थ आहे, तो कमळासनावर बसला असला किंवा हात जोडून ब्रह्माला वंदन करत असला, तरी त्याला समाधी कशी मिळणार?
तत्त्वावबोधो भगवन् सर्वाशातृणपावकः । प्रोक्तस् समाधिभेदेन न तु तूष्णीम् अवस्थितिः
भगवंत, खरी तत्त्वाची समज हीच सर्व इच्छा जाळणारी आग आहे; हिलाच विविध प्रकारच्या समाधीचं नाव दिलं आहे, फक्त गप्प बसणं समाधी नाही.
समाहिता नित्यतृप्ता यथाभूतार्थदर्शिनी । साधो समाधिशब्देन परा प्रज्ञोच्यते बुधैः
जीव नेहमी एकाग्र, कायम समाधानात आणि वस्तूंचं खरं स्वरूप पाहणारा असतो, त्याला ज्ञानी लोक 'समाधी' असं म्हणतात. हीच ती श्रेष्ठ समजूत आहे.
अक्षुब्धा निरहङ्कारा द्वन्द्वेष्व् अनभिपातिनी । प्रोक्ता समाधिशब्देन मेरोस् स्थिरतरा स्थितिः
जी अवस्था कधीही हलत नाही, अहंकारापासून मोकळी आहे आणि सुखदुःखाच्या विरोधात ढळत नाही, तिलाच 'समाधी' असं म्हणतात. ही स्थिती मेरू पर्वतापेक्षा अधिक स्थिर आहे.
निश्चिन्ता विगताभीष्टा हेयोपादेयवर्जिता । प्रोक्ता समाधिशब्देन परिपूर्णा मनोगतिः
ज्या अवस्थेत मन निश्चिंत, इच्छा नसलेलं आणि स्वीकार-त्याग यापासून मुक्त असतं, तीच 'समाधी' म्हणून ओळखली जाते. अशा वेळी मन पूर्णपणे तृप्त झालेलं असतं.