कष्टं मुधैव मे चिन्ता निग्रहानुग्रहस्थितौ । बभूव देहनिष्ठैव न किञ्चिद् अपि देहकः
हाय, संयम आणि कृपेची माझी चिंता खरंच व्यर्थ होती; ती फक्त शरीराशीच जोडलेली होती, पण शरीर स्वतः काहीच नाही.
नन्व् अहो सम्प्रबुद्धो ऽस्मि गतं दुर्दर्शनं मम । दृष्टं द्रष्टव्यं अखिलं प्राप्तं प्राप्यम् इदं मया
खरंच, आता मी पूर्णपणे जागृत झालो आहे; जे पाहणं कठीण होतं, ते माझ्यासाठी संपलं आहे. जे काही पाहायचं होतं, ते सगळं मी पाहिलं; जे मिळवायचं होतं, ते सगळं मी मिळवलं.
सर्वं किञ्चित् इदं दृश्यं दृश्यते यज् जगद्गतम् । चिन्निष्ष्यन्दांशमात्रं तन् नान्यत् किञ्चन शाश्वतम्
हे सगळं जगात जे काही दिसतं, ते फक्त चैतन्याच्या तेजाचा एक अंश आहे; याशिवाय खरं तर काहीच शाश्वत नाही.
क्व तौ कीदृग्विधौ वापि किंनिष्ठौ वा किमात्मकौ । निग्रहानुग्रहौ लोके हर्षामर्षक्रमौ तथा
ते दोन म्हणजे काय, कसे आहेत, कुठे टिकून आहेत, त्यांचा स्वभाव काय — म्हणजे या जगातले नियंत्रण आणि कृपा, तसेच आनंद आणि राग यांची मालिका — हे सगळं खरंच कुठे आहे?
किं सुखं किं च वा दुःखं सर्वं ब्रह्मेदम् आततम् । अहम् आसं मुधा मूढो दिष्ट्यामूढो ऽस्म्य् अहं स्थितः
सुख म्हणजे काय, आणि दुःख म्हणजे काय? हे सर्व ब्रह्माने व्यापलेलं आहे. मी उगाचच अज्ञानी होतो, पण सुदैवाने आता मी भ्रमातून मुक्त झालो आहे.
किम् अस्मिन्न् एवम् आलोके शोच्यते किं विमुह्यते । किं प्रेक्ष्यते किम् क्रियते स्थीयते क्व क्व गम्यते
या तेजस्वी प्रकाशात दुःख कशाला करावे, गोंधळ कशाला व्हावा? इथे बघायचं काय, करायचं काय, कुठे थांबायचं, कुठे जायचं, हे सगळं कशासाठी?
किञ्चित् इत्थम् इदं नाम चिदाभासं विराजते । नमो नमस् ते निस्तत्त्व दृष्टदृश्यो ऽसि सुन्दर
हे असं काहीसं चैतन्याचं भासमान रूप दिसतं. तुझ्या चरणांना वंदन, सुंदर स्वरूपा, तूच पाहणारा आणि पाहिलं जाणारं, पण प्रत्यक्षात काहीच नाहीस.
अहो नु सम्प्रबुद्धो ऽस्मि सम्यग् ज्ञातम् अलं मया । नमो मह्यम् अनन्ताय सम्यग्ज्ञानोदयाय च
वा! आता मी खरोखरच जागा झालो आहे; सर्व काही नीट समजलं. माझ्या अनंत स्वरूपाला आणि खरी ओळख उमगण्याला मी वंदन करतो.
विगतरञ्जननिर्विषयस्थितिर् गतभवभ्रम ईहितवर्जितः । स्थिरसुषुप्तकलातिगतस् ततस् समसमं निवसाम्य् अहम् आत्मनि
आकर्षण संपलं, विषयांपासून मन निवृत्त झालं, होण्याचा गोंधळ नाहीसा झाला, काहीच इच्छा उरली नाही; गाढ झोप आणि जागृती या अवस्थांपलीकडे जाऊन, मी आता माझ्या स्वतःच्या स्वरूपात शांतपणे राहतो.
इति हेमजटाधीशो लेभे पदम् अनुत्तमम् । विवेकाध्यवसायेन ब्राह्मण्यम् इव गाधिजः
अशा प्रकारे सोन्यासारख्या जटांचा अधिपती विवेक आणि ठाम निश्चय यांच्या जोरावर सर्वोच्च स्थितीला पोहोचला, जसं गाधीचा पुत्र ब्राह्मणत्व मिळवतो.
अनन्ताकारकार्यासु नासीच् चेष्टासु खेदवान् । भूयो भूयः प्रयुक्तासु दिनमालास्व् इवेश्वरः
असं असतानाही, अनंत प्रकारच्या कामांमध्ये आणि उपक्रमांमध्ये तो कधीही थकला नाही, वारंवार काम करत असतानाही, जणू दिवस-रात्राच्या फेर्यात असणारा स्वामी कधीही दमतो नाही.
ततः प्रभृति सो ऽतिष्ठत् सर्वेहाविगतज्वरम् । समासमे स्वके कार्ये जलौघो ऽग्र इवानते
त्या क्षणापासून तो सर्व प्रकारच्या प्रयत्नांच्या तापातून मुक्त राहिला आणि आपल्या कामात नेहमीच स्थिर राहिला, जणू पाण्याचा प्रवाह आपल्या शिखरावरून सरळ वाहतो.
हर्षामर्षविनिर्मुक्तः प्रकृतं कार्यम् आचरन् । उदारगम्भीरवपुर् जहाराम्बुनिधेश् श्रियम्
आनंद आणि राग या दोन्हीपासून मुक्त होऊन, तो आपली नैसर्गिक कर्तव्ये पार पाडू लागला; त्याच्या उदात्त आणि खोल व्यक्तिमत्त्वामुळे त्याने समुद्रासारखी शोभा प्राप्त केली.
सुषुप्तसमधर्मिण्या चित्तवृत्त्या व्यराजत । निष्कम्पया प्रकाशिन्या दीपस् स्वशिखयेव सः
गाढ झोपेसारख्या शांत आणि उजळ मनस्थितीत तो स्वतःच्या ज्योतीने प्रकाशणाऱ्या दिव्यासारखा तेजस्वी दिसत होता.
न निर्घृणो दयावान् नो न द्वन्द्वी नाप्य् अमत्सरः । न सुखी नासुखी नार्थी नानर्थी स बभूव ह
तो न कठोर होता, न दयाळू; न द्वंद्वात अडकलेला, न मत्सरी; न सुखी, न दुःखी; न काही मिळवू इच्छिणारा, न काही टाळणारा.
समदर्शनया नित्यं वृत्त्या चामलधीरया । अन्तश्शीतलया रेजे परिपूर्णेन्दुबिम्बवत्
सदैव समदृष्टी आणि निर्मळ मनाने, अंतःकरणात शीतलता ठेवून, तो पूर्ण चंद्रासारखा तेजाळत होता.
सर्वं चित्तत्त्वकचनं जगद् इत्य् अवलोक्य सा । प्रशान्तसुखदुःखश्रीस् तस्य पूर्णा मतिर् बभौ
संपूर्ण जग हेच चैतन्याचे स्वरूप आहे असे पाहून, त्याचे मन सुखदुःखात शांत आणि तेजाने परिपूर्ण झाले.
उल्लसन् विलसन् घूर्णंस् तिष्ठन् गच्छञ् श्वसन् स्वपन् । अभूत् स स्वसमाधिस्थः प्रबुद्धश् चिल्लयं गतः
तो उठत असो, तेजाने झळकत असो, फिरत असो, उभा राहिलेला असो, चालत असो, श्वास घेत असो किंवा झोपलेला असो — तो नेहमीच आपल्या स्वतःच्या समाधीत स्थिर राहिला, पूर्णपणे जागृत, आणि चैतन्याच्या निवासाला पोहोचलेला.
स कुर्वन् विगतासङ्गं राज्यं राजीवलोचनः । अतिष्ठद् अक्षताकारो भूरिवर्षशतान्य् अथ
कमळासारख्या डोळ्यांचा तो राजा, कोणत्याही आसक्तीशिवाय कर्तव्य करत राहिला आणि शेकडो वर्षे अखंडपणे राज्य करत राहिला, त्याचे रूप कधीही दुखावले गेले नाही.
सन्निवेशम् इमं देहनामकं तदनु स्वयम् । स जहौ तेजसाक्रान्तो रूपं हिमकणो यथा
नंतर, तेजाने भरून स्वतःच्या इच्छेने त्याने हा देह नावाचा आविष्कार सोडून दिला, जसा दवबिंदू सूर्याच्या प्रकाशात नाहीसा होतो.
विवेश परम् आद्यं तत् कारणं कारणेश्वरम् । प्रज्ञया सरिता वारिपूरः पूर्णम् इवाम्बुधिम्
तो आपल्या प्रज्ञेच्या बळावर त्या सर्वोच्च, आद्य कारणात, सर्व कारणांचा स्वामी असलेल्या ठिकाणी विलीन झाला, जशी पाण्याने भरलेली नदी पूर्ण समुद्रात मिसळते.
अधिगतविमलैकरूपतेजा गगनदशां समुपेत्य शान्तशोकः । अलम् अभवद् असौ परं स्वरूपं घटखम् इवाम्बरसंयुतं महात्मा
स्वतःच्या निर्मळ आणि एकरूप तेजाला मिळवून, आकाशासारखी स्थिती गाठली आणि सर्व दुःख शांत झाले. त्या महान आत्म्याने आपल्या खऱ्या स्वरूपाशी एकरूपता साधली, जशी मडक्यातील जागा आकाशाशी एकरूप होते.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य न मनः परितप्यते । घोरे तमसि निर्मग्नं लब्धदीपश् शिशुर् यथा
ही दृष्टी मनाशी धरली की, मनाला त्रास राहत नाही. जसं खोल अंधारात बुडालेल्या मुलाला दिवा मिळाला की त्याला दिलासा मिळतो.
विवेकावस्थया चेतस् तन्व्यैवायाति निर्वृतिम् । पतञ् श्वभ्रे दृढतृणप्रचयालम्बनाद् इव
विवेकाच्या आधारावर मन स्थिर झालं की, मनाला शांतता मिळते. जसं खोल दरीत पडताना एखाद्याला मजबूत गवताचा आधार मिळाला की तो वाचतो.
बुद्ध्वैतां पावनीं दृष्टिं भावयित्वाप्य् उदाहरन् । नित्यम् एकसमाधानो भव भूषितभूतलः
ही पावन दृष्टी समजून, मनाशी धरून आणि वारंवार उच्चारून, नेहमी एकाग्र समाधीमध्ये राहा आणि या पृथ्वीवर शोभा वाढवा.
कथम् एकसमाधानं कीदृशं वा मुनीश्वर । वाताहतमयूराङ्गरुहलोलं मनो भवेत्
मुनिश्रेष्ठा, वाऱ्याने हलणाऱ्या आणि मोराच्या पिसासारख्या चंचल मनाला एकाग्रता कशी साधता येईल, आणि ती एकाग्रता नेमकी कशी असते?
शृणु तस्यैव सुरघोः प्रबुद्धस्य सतस् तदा । पर्णादस्य च राजर्षेस् संवादम् इमम् अद्भुतम्
आता जागृत आणि सद्गुणी सुरघ आणि राजर्षी पर्णाद यांचा हा अद्भुत संवाद ऐक.
राघवैकसमाधानबोधितायोदितात्मनोः । परस्परसमालापम् इमं प्रकटयामि ते
राघव आणि एकाग्रतेला जागरूक झालेल्या व्यक्तीमधील हा परस्पर संवाद मी तुला सांगतो.
बभूव पारसीकानां पार्थिवः परवीरहा । परिघो नाम विख्यातः परिघस् स्यन्दने यथा
पारसिक लोकांमध्ये परिघ नावाचा एक पराक्रमी आणि शत्रूंचा संहार करणारा राजा होता, ज्याचे नाव रथातील परिघासारखे प्रसिद्ध झाले होते.
स बभूव परं मित्रं सुरघो रघुनन्दन । नन्दनोद्यानसंस्थस्य मदनस्येव माधवः
रघुकुळातील आनंदा, सुरघ हा त्याचा अगदी जिव्हाळ्याचा मित्र झाला, जसा नंदनवनात मदनासाठी माधव असतो.