तद् अत्र तावन् मांसास्थि नाहम् एतद् अचेतनं । न चैतन् मम संश्लेषम् एत्य् अब्जस्य यथा जलम्
पण हे मांस आणि हाडं—हे जड वस्तू मी नाही; आणि हे माझंही नाही, जसं कमळावर पाणी चिकटत नाही तसं.
मांसं जडं न तद् अहं नैवाहं रक्तम् अप्य् अलम् । जडान्य् अस्थीनि नैवाहं न चैतानि मम क्वचित्
मांस हे जड आहे, ते मी नाही आणि रक्तही माझं नाही. हाडं सुद्धा जडच आहेत, ती मी नाही आणि ती कधीच माझी नाहीत.
कर्मेन्द्रियाणि नैवाहं न च कर्मेन्द्रियाणि मे । जडं यत् किल देहे ऽस्मिंस् तद् अहं नैव चेतनः
मी कर्मेंद्रिये नाही आणि ती माझीही नाहीत. या शरीरात जे काही जड आहे, ते मी नाही, कारण मी चेतन आहे.
नाहं भोगा न मे भोगा न मे बुद्धीन्द्रियाणि च । जडान्य् असत्स्वरूपाणि न च बुद्धीन्द्रियाण्य् अहम्
मी भोग नाही आणि भोग माझेही नाहीत. बुद्धींद्रिये सुद्धा माझी नाहीत. ती जड आणि खोटी स्वरूपाची आहेत, आणि मी बुद्धींद्रिये नाही.
मूलं संसृतिदोषस्य मनो नाहं जडं हि तत् । अथ बुद्धिर् अहङ्कार इति दृष्टिर् मनोमयी
संसाराच्या दोषाचं मूळ मन आहे, पण ते जड असल्यामुळे मी ते नाही. मग बुद्धी आणि अहंकार—ही दृष्टी मनातूनच येते.
मनोबुद्धीन्द्रियाद्यन्तो भूतकोशश् च तद् वपुः । नाहम् एवं शरीरादि शिष्टम् आलोकयाम्य् अहम्
मी स्वतःला मन, बुद्धी, इंद्रिये, त्यांचे विषय, पंचमहाभूत किंवा हे शरीर असं काहीच मानत नाही. या सर्वांमध्ये किंवा उरलेल्या कशातही मी स्वतःला पाहत नाही.
शेषस् तु चेतनाजीवस् स च चेत्येन चेतति । अन्येन बोध्यमानो ऽसौ नात्मतत्त्ववपुर् भवेत्
जे उरते ते म्हणजे चेतनायुक्त जीव, जो जाणिवेच्या प्रक्रियेतून जाणतो. पण दुसऱ्याने त्याला जाणले तर त्याच्यात खऱ्या आत्म्याचं स्वरूप राहत नाही.
एवं त्यजामि संवेद्यं चेत्यं नाहं हि तत् किल । शेषो विकल्परहितो विशुद्धा चिद् अहं स्थितः
म्हणून मी जे जाणले जाते, जे विषय आहेत, ते सर्व सोडतो, कारण मी ते नाही. उरतो तो मी — कल्पनाशून्य, निर्मळ चैतन्य, ज्यामध्ये मी स्थिर आहे.
चित्रम् एषो ऽस्मि लब्धात्मा जातः कालेन कार्यवित् । एष सो ऽहम् अनन्तात्मा क्वान्तो ऽस्य परमात्मनः
मी हा अद्भुत, आत्मसाक्षात्कार झालेला, काळानुसार जन्मलेला आणि कर्माचे रहस्य जाणणारा आहे. मीच तो अनंत आत्मा आहे — या परमात्म्याला कुठे सीमा आहे?
ब्रह्मणीन्द्रे यमे वायौ सर्वभूतगणे तथा । स एष भगवान् आत्मा तन्तुर् मुक्तास्व् इव स्थितः
ब्रह्मा, इंद्र, यम, वायू आणि सर्व जीवांमध्ये हा भगवंत आत्मा जसा मण्यांमध्ये दोरा असतो तसा वास करतो.
चिच्छक्तिर् अमला सैषा चेत्यामयविवर्जिता । भरिताशेषदिक्कुञ्जा भैरवाकारधारिणी
ही निर्मळ चैतन्यशक्ती आहे, जिला कोणत्याही वस्तूच्या बंधनाचा स्पर्श नाही, जी सर्व दिशांना व्यापून आहे आणि भैरव रूप धारण करणारी आहे.
सर्वभावगता सूक्ष्मा भावाभावविवर्जिता । आब्रह्मभुवनान्तस्था सर्वशक्तिसमुद्गिका
ती सर्व ठिकाणी असणारी, अत्यंत सूक्ष्म, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींपासून मुक्त, ब्रह्माच्या लोकापर्यंत व्यापलेली आणि सर्व शक्तींचा उगम आहे.
सर्वसौन्दर्यसुभगा सर्वप्राकाश्यदीपिका । सर्वसंसारमुक्तानां तन्तुर् आततरूपिणी
ती सर्व सौंदर्यांनी युक्त, सर्व प्रकाशाची ज्योत, संसारातून मुक्त झालेल्यांची दोरी आणि प्रत्येक रूपात प्रकटणारी आहे.
सर्वाकारविकाराढ्या सर्वाकारविवर्जिता । सर्वभूतौघतां याता सर्वदा सर्वतां गता
जीवाला सर्व प्रकारचे रूप आणि बदल लाभलेले असले, तरी ती सर्व रूपांपासूनही मुक्त आहे. ती सर्व जीवांच्या स्वरूपात पोहोचलेली आहे आणि नेहमीच सर्वत्र व्यापून राहते.
चतुर्दशविधान्य् एषा भूतानि भुवनोदरे । एतन्मयीयं कलना जागती वेदनात्मिका
ही चौदा प्रकारची जीवसृष्टी या जगाच्या पोटात वावरते. या सर्वांपासून तयार झालेली कल्पना म्हणजेच जगातील अनुभूती, जी जाणिवेवर आधारलेली आहे.
मिथ्यावभासमात्रं तु सर्वदुःखदशागतिः । नानाकारमयाभासं सर्वम् आत्मैव चित् परा
पण हे सर्व फक्त खोटे भास आहेत, जे सर्व दुःखाच्या अवस्थांना जन्म देतात. हे सगळे विविध रूपांचे भास प्रत्यक्षात एकच — तीच परम चैतन्य आत्मा आहे.
सेयम् आत्मा मम व्यापी सेयं मदवबोधनम् । सेयम् आकलिताङ्गेहा करोति नृपतिभ्रमम्
ही आत्मा माझ्यात सर्वत्र व्यापून आहे; हीच माझी खरी जागरूकता आहे. हिनेच हातपाय आणि शरीराचा आकार घेतला आणि राजेपणाचा भास निर्माण केला.
अस्या एव प्रसादेन मनो देहरथस्थितम् । संसारजाललीलासु याति वल्गति नृत्यति
याच्याच कृपेने मन हे देहरथात बसलेलं, संसाराच्या जाळ्यातील खेळात हलतं, उड्या मारतं आणि नाचतं.
इदं मनश् शरीरादि न किञ्चित् अपि वस्तुतः । नष्टे न किञ्चित् अप्य् अस्मिन् परिनश्यति पेलवे
हे मन, शरीर वगैरे खरंतर काहीच नाही; हे सूक्ष्म नष्ट झालं, तर दुसरं काहीच नष्ट होत नाही.
जगज्जालमयं नृत्तम् इदं चित्तनटैस् ततम् । एतयैवैकया पङ्क्त्या दृश्यते दीपलेखया
हे जगाचं जाळं म्हणजेच नृत्य, मनाच्या नटांनी विणलेलं आहे; ही एकच रेषा, जणू दिव्याच्या प्रकाशरेषेसारखी, हे सर्व दिसतं.
कष्टं मुधैव मे चिन्ता निग्रहानुग्रहस्थितौ । बभूव देहनिष्ठैव न किञ्चिद् अपि देहकः
हाय, संयम आणि कृपेची माझी चिंता खरंच व्यर्थ होती; ती फक्त शरीराशीच जोडलेली होती, पण शरीर स्वतः काहीच नाही.
नन्व् अहो सम्प्रबुद्धो ऽस्मि गतं दुर्दर्शनं मम । दृष्टं द्रष्टव्यं अखिलं प्राप्तं प्राप्यम् इदं मया
खरंच, आता मी पूर्णपणे जागृत झालो आहे; जे पाहणं कठीण होतं, ते माझ्यासाठी संपलं आहे. जे काही पाहायचं होतं, ते सगळं मी पाहिलं; जे मिळवायचं होतं, ते सगळं मी मिळवलं.
सर्वं किञ्चित् इदं दृश्यं दृश्यते यज् जगद्गतम् । चिन्निष्ष्यन्दांशमात्रं तन् नान्यत् किञ्चन शाश्वतम्
हे सगळं जगात जे काही दिसतं, ते फक्त चैतन्याच्या तेजाचा एक अंश आहे; याशिवाय खरं तर काहीच शाश्वत नाही.
क्व तौ कीदृग्विधौ वापि किंनिष्ठौ वा किमात्मकौ । निग्रहानुग्रहौ लोके हर्षामर्षक्रमौ तथा
ते दोन म्हणजे काय, कसे आहेत, कुठे टिकून आहेत, त्यांचा स्वभाव काय — म्हणजे या जगातले नियंत्रण आणि कृपा, तसेच आनंद आणि राग यांची मालिका — हे सगळं खरंच कुठे आहे?
किं सुखं किं च वा दुःखं सर्वं ब्रह्मेदम् आततम् । अहम् आसं मुधा मूढो दिष्ट्यामूढो ऽस्म्य् अहं स्थितः
सुख म्हणजे काय, आणि दुःख म्हणजे काय? हे सर्व ब्रह्माने व्यापलेलं आहे. मी उगाचच अज्ञानी होतो, पण सुदैवाने आता मी भ्रमातून मुक्त झालो आहे.
किम् अस्मिन्न् एवम् आलोके शोच्यते किं विमुह्यते । किं प्रेक्ष्यते किम् क्रियते स्थीयते क्व क्व गम्यते
या तेजस्वी प्रकाशात दुःख कशाला करावे, गोंधळ कशाला व्हावा? इथे बघायचं काय, करायचं काय, कुठे थांबायचं, कुठे जायचं, हे सगळं कशासाठी?
किञ्चित् इत्थम् इदं नाम चिदाभासं विराजते । नमो नमस् ते निस्तत्त्व दृष्टदृश्यो ऽसि सुन्दर
हे असं काहीसं चैतन्याचं भासमान रूप दिसतं. तुझ्या चरणांना वंदन, सुंदर स्वरूपा, तूच पाहणारा आणि पाहिलं जाणारं, पण प्रत्यक्षात काहीच नाहीस.
अहो नु सम्प्रबुद्धो ऽस्मि सम्यग् ज्ञातम् अलं मया । नमो मह्यम् अनन्ताय सम्यग्ज्ञानोदयाय च
वा! आता मी खरोखरच जागा झालो आहे; सर्व काही नीट समजलं. माझ्या अनंत स्वरूपाला आणि खरी ओळख उमगण्याला मी वंदन करतो.
विगतरञ्जननिर्विषयस्थितिर् गतभवभ्रम ईहितवर्जितः । स्थिरसुषुप्तकलातिगतस् ततस् समसमं निवसाम्य् अहम् आत्मनि
आकर्षण संपलं, विषयांपासून मन निवृत्त झालं, होण्याचा गोंधळ नाहीसा झाला, काहीच इच्छा उरली नाही; गाढ झोप आणि जागृती या अवस्थांपलीकडे जाऊन, मी आता माझ्या स्वतःच्या स्वरूपात शांतपणे राहतो.
इति हेमजटाधीशो लेभे पदम् अनुत्तमम् । विवेकाध्यवसायेन ब्राह्मण्यम् इव गाधिजः
अशा प्रकारे सोन्यासारख्या जटांचा अधिपती विवेक आणि ठाम निश्चय यांच्या जोरावर सर्वोच्च स्थितीला पोहोचला, जसं गाधीचा पुत्र ब्राह्मणत्व मिळवतो.