सकलकारणकार्यपरम्परामयजगद्गतवस्तुविजृम्भितम् । अलम् अपास्य मनस् स्ववपुस् ततः परिविलूय च यच् छुभम् अस्ति तत्
संपूर्ण जग म्हणजे कारण-परिणामांची अखंड साखळी, हे मनातून दूर सारून, आपले शरीरसुद्धा बाजूला ठेवून, जे काही शुभ उरते, तेच खरे आहे.
इत्य् उक्त्वा भगवान् एनं सुरघुं रघुनन्दन । ययौ स्वाम् एव ककुभं माण्डव्यो मौनमण्डनः
रघुनंदना, भगवंत मांडव्य ऋषींनी सुरघूला असे सांगून, मौनाचा अलंकार धारण करून, आपल्या दिशेला प्रस्थान केले.
गते वरमुनौ राजा गत्वैकान्तम् अनिन्दितम् । धिया सञ्चिन्तयाम् आस को नामाहम् इति स्वयम्
ते श्रेष्ठ ऋषी निघून गेल्यावर, निष्कलंक राजा एकांतात गेला आणि मनात विचार करू लागला – 'मी नेमका कोण आहे?'
नाहं मेरुर् न मे मेरुर् जगन् नाहं न मे जगत् । नाहं शैला न मे शैला न धराहं न मे धरा
मी मेरू पर्वत नाही, मेरू माझा नाही; मी हे जग नाही, जग माझं नाही; मी डोंगर नाही, डोंगर माझे नाहीत; मी पृथ्वी नाही, पृथ्वी माझी नाही.
किरातमण्डलं नेदं मम नाहं च मण्डलम् । निजसङ्केतमात्रेण केवलं देश एष मे
हा किरातांचा प्रदेश माझा नाही, मी हा प्रदेश नाही; फक्त लोकांच्या बोलण्यात या भूमीला माझं म्हणतात.
त्यक्तो मयैष सङ्केतो नाहं देशो न चैष मे । इदानीं नगरं शिष्टम् एष एवात्र निश्चयः
मी हे नाव सोडलं आहे; मी हा देश नाही, हा देश माझा नाही; आता फक्त शहर उरलं आहे—हीच इथे माझी ठाम समजूत आहे.
पताकापुरपट्टाढ्या भृत्योपवनसङ्कुला । गजाश्वसामन्तयुता पुरी नाहं न मे पुरी
ध्वजांनी, वाड्यांनी, नोकरांनी, बागांनी, हत्ती, घोडे आणि सरदारांनी गजबजलेलं शहर—मी ते शहर नाही, शहर माझं नाही.
व्यर्थसङ्केतसम्बद्धं सङ्केतविगमे क्षतम् । भोगवृन्दं कलत्रं च नाहं नैतन् ममाखिलम्
व्यर्थ समजुतींनी जोडलेली सुखं, ती समजूत तुटली की नष्ट होतात. पत्नी आणि इतर सगळ्या भोग्य वस्तू मी नाही, आणि त्या माझ्याही नाहीत.
एवं सभृत्यं सबलं सवाहनपुरान्तरम् । नाहं राज्यं न मे राज्यं सङ्केतो ह्य् अयम् आकुलः
अगदी त्याचप्रमाणे, नोकर, सैन्य, वाहनं आणि राजवाडा असलेलं राज्य—हे मी नाही, आणि ते माझंही नाही; ही समजूतच गोंधळलेली आहे.
देहमात्रम् अहं मन्ये हस्तपादादिसंयुतम् । तद् एतत् तावद् आश्व् अन्तर् अहम् आलोकयाम्य् अलम्
मी स्वतःला फक्त हातपाय असलेल्या या शरीरापुरताच समजतो; आत्तासाठी, मी एवढंच माझ्यात पाहतो.
तद् अत्र तावन् मांसास्थि नाहम् एतद् अचेतनं । न चैतन् मम संश्लेषम् एत्य् अब्जस्य यथा जलम्
पण हे मांस आणि हाडं—हे जड वस्तू मी नाही; आणि हे माझंही नाही, जसं कमळावर पाणी चिकटत नाही तसं.
मांसं जडं न तद् अहं नैवाहं रक्तम् अप्य् अलम् । जडान्य् अस्थीनि नैवाहं न चैतानि मम क्वचित्
मांस हे जड आहे, ते मी नाही आणि रक्तही माझं नाही. हाडं सुद्धा जडच आहेत, ती मी नाही आणि ती कधीच माझी नाहीत.
कर्मेन्द्रियाणि नैवाहं न च कर्मेन्द्रियाणि मे । जडं यत् किल देहे ऽस्मिंस् तद् अहं नैव चेतनः
मी कर्मेंद्रिये नाही आणि ती माझीही नाहीत. या शरीरात जे काही जड आहे, ते मी नाही, कारण मी चेतन आहे.
नाहं भोगा न मे भोगा न मे बुद्धीन्द्रियाणि च । जडान्य् असत्स्वरूपाणि न च बुद्धीन्द्रियाण्य् अहम्
मी भोग नाही आणि भोग माझेही नाहीत. बुद्धींद्रिये सुद्धा माझी नाहीत. ती जड आणि खोटी स्वरूपाची आहेत, आणि मी बुद्धींद्रिये नाही.
मूलं संसृतिदोषस्य मनो नाहं जडं हि तत् । अथ बुद्धिर् अहङ्कार इति दृष्टिर् मनोमयी
संसाराच्या दोषाचं मूळ मन आहे, पण ते जड असल्यामुळे मी ते नाही. मग बुद्धी आणि अहंकार—ही दृष्टी मनातूनच येते.
मनोबुद्धीन्द्रियाद्यन्तो भूतकोशश् च तद् वपुः । नाहम् एवं शरीरादि शिष्टम् आलोकयाम्य् अहम्
मी स्वतःला मन, बुद्धी, इंद्रिये, त्यांचे विषय, पंचमहाभूत किंवा हे शरीर असं काहीच मानत नाही. या सर्वांमध्ये किंवा उरलेल्या कशातही मी स्वतःला पाहत नाही.
शेषस् तु चेतनाजीवस् स च चेत्येन चेतति । अन्येन बोध्यमानो ऽसौ नात्मतत्त्ववपुर् भवेत्
जे उरते ते म्हणजे चेतनायुक्त जीव, जो जाणिवेच्या प्रक्रियेतून जाणतो. पण दुसऱ्याने त्याला जाणले तर त्याच्यात खऱ्या आत्म्याचं स्वरूप राहत नाही.
एवं त्यजामि संवेद्यं चेत्यं नाहं हि तत् किल । शेषो विकल्परहितो विशुद्धा चिद् अहं स्थितः
म्हणून मी जे जाणले जाते, जे विषय आहेत, ते सर्व सोडतो, कारण मी ते नाही. उरतो तो मी — कल्पनाशून्य, निर्मळ चैतन्य, ज्यामध्ये मी स्थिर आहे.
चित्रम् एषो ऽस्मि लब्धात्मा जातः कालेन कार्यवित् । एष सो ऽहम् अनन्तात्मा क्वान्तो ऽस्य परमात्मनः
मी हा अद्भुत, आत्मसाक्षात्कार झालेला, काळानुसार जन्मलेला आणि कर्माचे रहस्य जाणणारा आहे. मीच तो अनंत आत्मा आहे — या परमात्म्याला कुठे सीमा आहे?
ब्रह्मणीन्द्रे यमे वायौ सर्वभूतगणे तथा । स एष भगवान् आत्मा तन्तुर् मुक्तास्व् इव स्थितः
ब्रह्मा, इंद्र, यम, वायू आणि सर्व जीवांमध्ये हा भगवंत आत्मा जसा मण्यांमध्ये दोरा असतो तसा वास करतो.
चिच्छक्तिर् अमला सैषा चेत्यामयविवर्जिता । भरिताशेषदिक्कुञ्जा भैरवाकारधारिणी
ही निर्मळ चैतन्यशक्ती आहे, जिला कोणत्याही वस्तूच्या बंधनाचा स्पर्श नाही, जी सर्व दिशांना व्यापून आहे आणि भैरव रूप धारण करणारी आहे.
सर्वभावगता सूक्ष्मा भावाभावविवर्जिता । आब्रह्मभुवनान्तस्था सर्वशक्तिसमुद्गिका
ती सर्व ठिकाणी असणारी, अत्यंत सूक्ष्म, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींपासून मुक्त, ब्रह्माच्या लोकापर्यंत व्यापलेली आणि सर्व शक्तींचा उगम आहे.
सर्वसौन्दर्यसुभगा सर्वप्राकाश्यदीपिका । सर्वसंसारमुक्तानां तन्तुर् आततरूपिणी
ती सर्व सौंदर्यांनी युक्त, सर्व प्रकाशाची ज्योत, संसारातून मुक्त झालेल्यांची दोरी आणि प्रत्येक रूपात प्रकटणारी आहे.
सर्वाकारविकाराढ्या सर्वाकारविवर्जिता । सर्वभूतौघतां याता सर्वदा सर्वतां गता
जीवाला सर्व प्रकारचे रूप आणि बदल लाभलेले असले, तरी ती सर्व रूपांपासूनही मुक्त आहे. ती सर्व जीवांच्या स्वरूपात पोहोचलेली आहे आणि नेहमीच सर्वत्र व्यापून राहते.
चतुर्दशविधान्य् एषा भूतानि भुवनोदरे । एतन्मयीयं कलना जागती वेदनात्मिका
ही चौदा प्रकारची जीवसृष्टी या जगाच्या पोटात वावरते. या सर्वांपासून तयार झालेली कल्पना म्हणजेच जगातील अनुभूती, जी जाणिवेवर आधारलेली आहे.
मिथ्यावभासमात्रं तु सर्वदुःखदशागतिः । नानाकारमयाभासं सर्वम् आत्मैव चित् परा
पण हे सर्व फक्त खोटे भास आहेत, जे सर्व दुःखाच्या अवस्थांना जन्म देतात. हे सगळे विविध रूपांचे भास प्रत्यक्षात एकच — तीच परम चैतन्य आत्मा आहे.
सेयम् आत्मा मम व्यापी सेयं मदवबोधनम् । सेयम् आकलिताङ्गेहा करोति नृपतिभ्रमम्
ही आत्मा माझ्यात सर्वत्र व्यापून आहे; हीच माझी खरी जागरूकता आहे. हिनेच हातपाय आणि शरीराचा आकार घेतला आणि राजेपणाचा भास निर्माण केला.
अस्या एव प्रसादेन मनो देहरथस्थितम् । संसारजाललीलासु याति वल्गति नृत्यति
याच्याच कृपेने मन हे देहरथात बसलेलं, संसाराच्या जाळ्यातील खेळात हलतं, उड्या मारतं आणि नाचतं.
इदं मनश् शरीरादि न किञ्चित् अपि वस्तुतः । नष्टे न किञ्चित् अप्य् अस्मिन् परिनश्यति पेलवे
हे मन, शरीर वगैरे खरंतर काहीच नाही; हे सूक्ष्म नष्ट झालं, तर दुसरं काहीच नष्ट होत नाही.
जगज्जालमयं नृत्तम् इदं चित्तनटैस् ततम् । एतयैवैकया पङ्क्त्या दृश्यते दीपलेखया
हे जगाचं जाळं म्हणजेच नृत्य, मनाच्या नटांनी विणलेलं आहे; ही एकच रेषा, जणू दिव्याच्या प्रकाशरेषेसारखी, हे सर्व दिसतं.