योगवासिष्ठः

हा कष्टम् एष निग्राह्यो दिष्ट्यानुग्राह्य एष मे । दिष्ट्याद्य सुखवान् अस्मि कष्टम् अद्यास्मि दुःखवान्

अरे बापरे, याला आवरावं लागणार हे किती कठीण आहे; पण नशिबानं मला त्याच्यावर कृपा करायची संधी मिळाली. नशिबानं आज मी सुखी आहे; पण हाय, आज मी दु:खीही आहे.

इति दोलायितं चेतो न विशश्राम भूपतेः । एकत्राम्बुमहावर्ते चिरं तृणम् इव भ्रमत्

राजाचं मन असं दोलायमान होतं, त्याला कुठेच शांतता मिळेना; ते मोठ्या पाण्याच्या भोवऱ्यात गवताच्या काडीप्रमाणे खूप वेळ फिरत राहिलं.

अथैकदा गृहं तस्य माण्डव्यो मुनिर् आययौ । भ्रान्ताशेषककुप्कुञ्जो वासवस्येव नारदः

एके दिवशी त्या राजाच्या घरी मांडव्य ऋषी आले, जणू सर्व डोंगरांच्या गुंफा भटकून आलेले, इंद्राच्या दरबारात नारद येतो तसं.

तम् असौ पूजयाम् आस पप्रच्छ च महामुनिम् । सन्देहदुर्द्रूमस्तम्भपरशुं सर्वकोविदम्

राजानं त्यांचं आदरानं स्वागत केलं आणि त्या महान ऋषींना विचारलं, जे सगळ्या शंकांचं मूळ कापणारे आणि सर्व विद्या जाणणारे होते.

भवदागमनेनास्मि मुने निर्वृतिम् आगतः । परमां वसुधापीठं सम्प्राप्त इव माधवे

मुनिवर, आपल्या येण्यामुळे मला मनःशांती मिळाली आहे, जणू काही वसंत ऋतूत पृथ्वीवरील श्रेष्ठ स्थानच मला लाभलं आहे.

अद्य तिष्ठाम्य् अहं नाथ धन्यानां धुरि धर्मतः । विकासि रविणेवाब्जं यत् त्वयास्मि विलोकितः

नाथा, आज मी पुण्यवानांच्या रांगेत धर्माच्या बळावर उभा आहे, जसं उगवत्या सूर्याच्या दर्शनाने कमळ फुलून येतं.

भगवन् सर्वधर्मज्ञ चिरं विश्रान्तवान् असि । तद् इमं संशयं छिन्द्धि ममार्कस् तिमिरं यथा

भगवंत, आपण सर्व धर्म जाणणारे आहात आणि खूप काळ विश्रांती घेतलीत; म्हणून माझ्या या शंकेचा नाश करा, जसा सूर्य अंधार दूर करतो.

महतां सङ्गमेनार्तिः कस्य नाम न नश्यति । सन्देहं तु पराम् आर्तिम् आहुर् आर्तिविदो जनाः

महापुरुषांच्या संगतीने कोणाचं दुःख नाहीसं होत नाही? पण दुःख जाणणारे लोक म्हणतात की शंका हीच सर्वात मोठी वेदना आहे.

मन्निग्रहानुग्रहजा मद्भृत्यवपुषि स्थिताः । कषन्ति माम् अलं चिन्ता गजं हरिनखा इव

माझ्या सेवकाच्या रूपात असलेल्या तुझ्या नियंत्रण किंवा कृपेपासून निर्माण होणाऱ्या चिंता मला फार त्रास देतात, जणू सिंहाच्या नखांनी हत्तीला जसा त्रास होतो तसा.

तद् यथा समतोदेति सूर्यांशुर् इव सर्वगा । मतौ मम मुने मान्य तथा करुणया कुरु

म्हणून, हे पूज्य ऋषी, तुझ्या करुणेने माझ्या मनात समता सर्वत्र सूर्यकिरणं पसरतात तशी निर्माण कर.

स्वायत्तेन स्वसंस्थेन स्वेनोपायेन भूपते । एषा मनःपेलवता हिमवत् प्रविलीयते

हे राजन, हे मन स्वतःच्या शक्तीने, स्वतःमध्ये राहून आणि स्वतःच्या उपायांनी, हिमालयावर बर्फ वितळावं तसं नाहीसं होतं.

स्वविचारणयैवाशु शाम्यत्य् अन्तर् मनोज्वरः । शरदागममात्रेण मिहिका महती यथा

स्वतःच्या विचारानेच मनाचा ताप पटकन शांत होतो, जसं शरद ऋतू येताच मोठं धुके नाहीसं होतं.

स्वेनैव मनसा स्वानि स्वशरीरगतानि च । विचारयेन्द्रियाण्य् अन्तः कीदृशान्य् अथ कानि वा

आपल्या स्वतःच्या मनाने, आपल्या शरीरात असलेल्या आपल्या इंद्रियांचा विचार कर. ती कशी आहेत, आणि नेमकी काय आहेत, हे जाणून घे.

को ऽहं कथम् इदं किं वा कथं मरणजन्मनी । विचारयान्तर् एतत् त्वं महत्ताम् अलम् एष्यसि

मी कोण आहे? हे कसे आहे? हे काय आहे? जन्म आणि मृत्यू कसे घडतात? या सर्व गोष्टींचा आतून विचार कर, आणि तू मोठेपणाला पोहोचशील.

विचारेण परिज्ञातस्वभावस्य सतस् तव । हर्षामर्षदृशश् चेतस् तोलयिष्यन्ति नाचलम्

विचाराने जेव्हा तुला आपली खरी प्रकृती समजेल, तेव्हा आनंद किंवा राग यांसारख्या भावना तुझे मन हलवू शकणार नाहीत.

मनस् स्वं रूपम् उत्सृज्य शमम् एष्यति विज्वरम् । भूतपूर्ववपुर् भूत्वा तरङ्गः पयसीव ते

मन आपले मूळ रूप सोडून, त्रासमुक्त शांततेला पोहोचेल; जसे पाण्यातील लाट पुन्हा पाण्यातच विलीन होते, तसेच.

तिष्ठद् एव मनो रूपं परित्यक्ष्यति ते ऽनघ । कलङ्कविकलं काल ऋत्वन्तरगताव् इव

हे पापरहित, मन जरी राहिले तरी ते आपले मूळ रूप सोडून देईल, जसे काळ अपूर्ण आणि दोष असलेल्या ऋतूंना मागे टाकतो.

अनुकम्प्या भविष्यन्ति श्रीमन्तस् सर्व एव ते । दृष्टतत्त्वस्य तुष्टस्य जनाः पितुर् इवावनौ

तू सत्याचा अनुभव घेतल्यावर आणि समाधानी झाल्यावर, सर्व श्रीमंत लोक तुझ्यावर दयाळू होतील, जसे लोक समाधानी वडिलांवर प्रेम करतात.

विवेकदीपदृष्टात्मा मेर्वब्धिनभसाम् अपि । अधः करिष्यसि नृप महत्ताम् उत्तमार्थदाम्

विवेकाच्या प्रकाशात स्वतःला ओळखल्यावर, राजन, तू मेरू पर्वत, समुद्र आणि आकाश यांनाही आपल्या खाली ठेवशील आणि श्रेष्ठ महानता मिळवशील.

महत्ताम् आगतं चेतस् तव संसारवृत्तिषु । न निमङ्क्ष्यति हे साधो गोष्पदेष्व् इव वारणः

संसारातील व्यवहारात तुझे मन मोठेपणाला पोहोचले की, सज्जना, ते कधीच बुडणार नाही, जसे हत्ती पाण्याच्या छोट्या डोहात बुडत नाही.

कृपणं तु मनो राजन् पेलवे ऽपि निमज्जति । कार्ये गोष्पदतोये ऽपि जीर्णाङ्गो मषको यथा

राजा, हे मन फारच दीन आहे; अगदी लहानशा कारणानेसुद्धा ते खचते, जसे वयस्कट कीटक अगदी पाण्याच्या छोट्याशा डबक्यातही बुडतो.

चेतो वासनया पङ्के कीटवत् परिमज्जति । दृश्यमात्रावलम्बिन्या स्वया दीनतया तया

मन आपल्या सवयींच्या चिखलात कीटकासारखे अडकते, कारण ते फक्त दिसणाऱ्या गोष्टींना धरून बसते आणि स्वतःच्या अशक्तपणामुळे अधिकच दुबळे होते.

तावत् तावन् महाबाहो स्वयं सन्त्यज्यते ऽखिलम् । यावद् यावत् परालोकः परमात्मैव शिष्यते

महाबाहो, सगळ्या गोष्टी हळूहळू आपोआप सुटत जातात, शेवटी फक्त परलोक उरतो आणि त्यात परमात्माच राहतो.

तावत् प्रक्षाल्यते धातुर् यावद् धेमैव शिष्यते । तावद् आलोक्यते सर्वं यावद् आत्मैव लक्ष्यते

जसे धातू धुवून शेवटी शुद्ध सोनेच उरते, तसेच सर्वकाही तपासून पाहिले की अखेरीस आत्माच ओळखू येतो.

सर्वं सर्विकया बुद्ध्या स्वयं सर्वत्र सर्वदा । सर्वथा सम्परित्यज्य स्वात्मनात्मोपलभ्यते

सर्व काही सर्वांगीण समजून, नेहमी आणि सर्वत्र, पूर्णपणे सोडून दिल्यावर, स्वतःच्या आत्म्याने आत्मा ओळखता येतो.

यावत् सर्वं न सन्त्यक्तं तावद् आत्मा न लभ्यते । सर्ववस्तुपरित्यागे शेष आत्मेति कथ्यते

जोपर्यंत सर्व काही सोडले जात नाही, तोपर्यंत आत्मा मिळत नाही; सर्व वस्तूंचा त्याग केल्यावर जे उरते, त्यालाच आत्मा म्हणतात.

यावद् अन्यन् न सन्त्यक्तं तावत् सामान्यम् एव हि । वस्तु नासाद्यते साधो स्वात्मलाभे तु का कथा

जोपर्यंत दुसरे काही सोडले जात नाही, तोपर्यंत फक्त सर्वसाधारण गोष्टच मिळते; हे सज्जन, खरी वस्तू मिळत नाही, मग आत्मा मिळण्याचा तर प्रश्नच नाही.

यत्र सर्वात्मना स्वात्मलाभाय पतति स्वयम् । त्यक्तान्यकार्यः प्राप्नोति तन् नाम नृप नेतरत्

जेव्हा कोणी पूर्णपणे आत्मा मिळवण्यासाठी स्वतःला झोकून देतो आणि इतर सर्व कामे सोडून देतो, राजन, तेच खरे मिळवणे आहे, दुसरे काही नाही.

आत्मावलोकनार्थं तु तस्मात् सर्वं परित्यजेत् । सर्वं किञ्चित् परित्यज्य यच् छिष्टं तत् परं पदम्

म्हणून आत्मज्ञानासाठी माणसाने सर्व काही सोडून द्यावे. जेव्हा सर्व गोष्टी सोडल्या जातात, तेव्हा जे उरते, तेच परमपद असते.