परमात्ममणेश् चित्त्वाद् यद् अन्तः कचनं स्वयम् । चेतनात्म तद् एवान्तर् अहम् इत्यादि वेत्त्य् असौ
परमात्म्याच्या रत्नातली जी तेजस्वी चेतना आहे, तीच चेतनात्मा आतून 'मी' वगैरे म्हणून ओळखतो.
न च किञ्चन वेत्त्य् अन्तर् वेद्यस्यासम्भवाद् इह । न चास्वादयति स्वादु स्वाद्यस्यासम्भवाद् अलम्
इथे आत काहीही ओळखता येत नाही, कारण ओळखण्यासारखे काहीच नसते; आणि काहीही गोड वाटत नाही, कारण अनुभवण्यासारखे काहीच नसते.
न च किञ्चिच् चिनोत्य् अन्तश् चेत्यस्यासम्भवे सति । वेद्यते न च वा किञ्चिद् वेद्यस्यासम्भवाद् असौ
इथे आत काहीही जाणवत नाही, कारण जाणवण्यासारखे काहीच नसते; आणि काहीही अनुभवता येत नाही, कारण अनुभवण्यासारखे काहीच नसते.
असदाभास एवात्मा अनन्तो भरिताकृतिः । स्थितस् सदैवैकघनो महाशैल इवात्मनि
स्वतः आत्मा हा फक्त असत्याचा भास आहे, तो अनंत आहे आणि सर्व प्रकारांनी भरलेला आहे; तो नेहमीच एकसंध, ठाम असा राहतो, जणू काही मोठा डोंगर स्वतःमध्येच उभा आहे.
अनया तु वचोभङ्ग्या मया वो रघुनन्दन । नाहन्तादिजगत्तादिभेदो ऽस्तीति निदर्शितम्
रघुकुळातील आनंदा, या प्रकारच्या बोलण्याने मी तुला दाखवले आहे की 'मी' आणि जग किंवा त्यांचा उगम यात काही वेगळेपणा नाही.
न चित्तम् अस्ति नो चेत्ता न जगत्तादिविभ्रमः । दृषदीवाम्बरम् अतश् शान्तं शाम्यति केवलम्
इथे ना मन आहे, ना जाणणारा आहे, ना जग आणि त्याचा उगम याचा काही गोंधळ आहे; जसे दगडात आकाश असते तसे सर्व काही शांत आणि निवांत होते.
यथावर्तादिताम् एति द्रवत्वाद् वारि वारिणि । तथाहन्तादिताम् एति ज्ञत्वाज् ज्ञप्तौ ज्ञ आत्मनि
जसे पाण्यातील पाण्याला त्याच्या स्वभावामुळे ओघळपणा येतो, तसेच 'मी'पण आणि त्याचा उगम हे जाणणाऱ्यातील ज्ञानामुळे आत्म्यात प्रकट होते.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा स्पन्दस् सदागतौ । अहन्तादेशकालादि तथा ज्ञे ज्ञप्तिमात्रके
जसं पाण्यात ओलावा असतो आणि हालचालीत नेहमीच गती असते, तसंच 'मी', जागा, काळ आणि इतर सर्व गोष्टी ज्या जाणणाऱ्यामध्ये आहेत, त्या शुद्ध जाणीवेमुळेच आहेत.
ज्ञो ज्ञतायां हि यज् ज्ञानं जानाति ज्ञानबृंहया । ज्ञायते तद् अहन्तादि जीवाद्य् अप्य् अभिजीवनैः
जाणणारा जेव्हा जाणण्याच्या अवस्थेत असतो, तेव्हा तो जाणीवेच्या विस्तारातून ज्ञान अनुभवतो; त्यामुळे 'मी'पण, वेगळेपण आणि जीवाचं अस्तित्व ह्याच प्रक्रियेतून जाणवलं जातं.
यथोदेति यदा ज्ञस्य ज्ञप्तिर् ज्ञानेन यादृशी । अनन्यैवान्यतां बुद्ध्वा सा तदा जृम्भते तथा
ज्यावेळी जाणणाऱ्याची जाणीव ज्ञानातून उगवते आणि ती इतरांपासून वेगळी नाही हे ओळखते, तेव्हा ती जाणीव तशाच प्रकारे विस्तारते.
जीवस्य जीवितं ज्ञानं ज्ञतायां जीवजीवने । अणुर् अप्य् अस्ति नो भेदो विरूपत्वे ज्ञजीवयोः
जाणणाऱ्याचं खरं जीवन म्हणजे ज्ञानच आहे; जीवाच्या अस्तित्वाच्या जाणिवेतही हेच आहे. अगदी लहान कणातसुद्धा जाणणारा आणि जीव यांच्यात काहीही फरक किंवा वेगळेपण नाही.
यथा ज्ञजीवयोर् नास्ति भेदो राम तथैतयोः । भेदो ऽस्ति न ज्ञजगतोर् विद्धि शान्तम् अखण्डितम्
जसा ज्ञाता आणि जीव यांच्यात काहीही फरक नसतो, तसेच या दोघांमध्येही फरक नाही, हे लक्षात ठेव, राम. ज्ञाता आणि जग यांच्यातील भेद फक्त कल्पना आहे; खरे तर ते शांत, अखंड आणि एकरूप आहे.
सर्वं प्रशान्तम् अजम् एकम् अनादिमध्यम् आभासनं स्वदनमात्रम् अचेत्यचिह्नम् । सर्वं प्रशान्तम् अति शब्दमयी तु दृष्टिर् बोधार्थम् एव हि मुधैव तद् ॐ इतीदम्
सगळेच शांत, अजन्मा, एकरूप, न सुरुवात असलेले, न मधला भाग असलेले, स्वतःच्याच स्वरूपाचा अनुभव देणारे, विचार किंवा चिन्हांनी न ओळखता येणारे आहे. सगळेच शांत आहे, आणि जे काही दिसते ते फक्त ज्ञानासाठीच आहे; नाहीतर ते फक्त 'ॐ' या शब्दाचा उच्चार आहे.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । किरातेशस्य सुरघोर् वृत्तान्तं विस्मयप्रदम्
इथे एक जुनी कथा सांगितली जाते—किरातांचा स्वामी आणि भयंकर देव यांचा हा अद्भुत प्रसंग आहे.
उत्तरस्या दिशो मेदः कर्पूरपटलं भुवः । सम्भृतं हसनं शार्वं शुक्लो वा चान्द्र आतपः
उत्तर दिशेला पृथ्वीवर कर्पूराचा पांढरा चादर पसरलेला आहे; तो शंकराचा हास्य असो, चंद्राची शुभ्रता असो, किंवा चंद्रप्रकाशाचा उजेड असो.
हिमाद्रेश् शृङ्गम् अस्तीह कैलासो नाम पर्वतः । शैलजालस्य सन्मुक्ताकलापस्येव नायकः
इथे हिमालयाच्या शिखरांमध्ये कैलास नावाचा एक डोंगर आहे. तो सर्व पर्वतांच्या समूहाचा प्रमुख आहे, जणू काही मोत्यांच्या माळेतला सर्वात सुंदर मोतीच.
विष्णोः क्षीरोदक इव स्वर्गस् सुरपतेर् इव । अब्जजस्येव नाभ्यब्जं गृहं यश् शशिमौलिनः
तो कैलास पर्वत विष्णूसाठी क्षीरसागरासारखा, देवेंद्रासाठी स्वर्गासारखा, आणि ब्रह्मदेवासाठी नाभीतील कमळासारखा आहे; तो चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या महादेवाचे निवासस्थान आहे.
रुद्राक्षवृन्ददोलाभिस् साप्सरोभिर् विभाति यः । लोलरत्नशलाकाभिर् लहरीभिर् इवार्णवः
त्या कैलासावर रुद्राक्षांच्या झुल्यांनी आणि अप्सरांनी सजलेले सौंदर्य आहे, जणू काही हालचाल करणाऱ्या रत्नांच्या काड्यांनी आणि लाटांनी भरलेला समुद्रच.
गणाङ्गनानाम् अनिशं मत्तानां चरणैर् हताः । अशोका इव राजन्ते यत्राशोका विकासिनः
शिवाच्या सेविकांच्या सतत नाचणाऱ्या पावलांनी तिथल्या फुललेल्या अशोक वृक्षांना स्पर्श होतो आणि ते वृक्ष नेहमीच फुललेले, शोभिवंत दिसतात.
सञ्चरच्छङ्करे दिक्षु भृगुष्व् इन्दुमणिद्रवैः । निवर्तन्ते प्रवर्तन्ते यत्राजस्रं च निर्झराः
त्या प्रदेशात सर्व दिशांना, चंद्रमणीच्या तेजाने चमकणाऱ्या पाण्याचे निर्झर सतत वाहतात आणि परत येतात.
यो लतागुल्मवृक्षौघवापीह्रदनदीनदैः । मृगपक्षिगणैर् भीतैर् ब्रह्माण्डवद् इहावृतः
तेथे, वेलींनी, झुडपांनी, झाडांनी, तळ्यांनी, सरोवरांनी, नद्यांनी आणि घाबरलेल्या जनावरांच्या व पक्ष्यांच्या थव्यांनी जणू ब्रह्मांडासारखे सर्व बाजूंनी वेढलेले आहे.
तस्य हेमजटा नाम किरातास् संस्थितास् तले । पिपीलका वरतरोर् मूलकोशगता इव
त्या उत्तम वृक्षाच्या मुळाशी, हेमजटा नावाचे लोक मुंग्यांसारखे वस्ती करून राहतात.
कैलासपादारण्यान्यां जटालायां सुगुल्मकैः । वसन्ति यौकवत् क्षुद्रास् ते तन्निकटजीविनः
कैलासाच्या पायथ्याच्या दाट झाडाझुडपांनी भरलेल्या जंगलात, हे साधे लोक जणू गोंधळलेल्या गवतामधील कीटकांसारखे तिथेच राहतात.
आसीत् तेषाम् उदारात्मा राजा परपुरञ्जयः । जयलक्ष्म्या भुज इव यः प्रजायाश् च दक्षिणः
त्यांच्या मध्ये एक उदार मनाचा राजा होता, शत्रूंच्या नगरांवर विजय मिळवणारा, जो विजयाची उजवी बाजू आणि आपल्या प्रजेला आधार देणारा होता.
सुरघुर् नाम बलवान् सुरघोरारिदर्पहा । मूर्तः पराक्रम इव मूर्तिमान् इव मारुतः
त्याचे नाव सुरघुर होते, तो अत्यंत बलवान आणि भयंकर शत्रूंचा गर्व मोडणारा होता, जणू पराक्रम साकार झाला आहे, आणि वाऱ्यासारखा वेगवान होता.
जिनो वैराग्यविभवैर् धनैर् गुह्यकनायकः । शतक्रतुगुरुर् बोधैः काव्यैर् असुरदैशिकः
तो गुह्यकांचा प्रमुख होता, वैराग्य आणि संपत्ती या दोन्हींचा स्वामी, बुध्दीने इंद्राचा गुरू आणि काव्याने दानवांचा मार्गदर्शक होता.
स चक्रे राजकार्याणि निग्रहानुग्रहक्रमैः । यथाप्राप्तान्य् अखिन्नात्मा दिनानीव दिवाकरः
तो राजाचे कर्तव्य काटेकोरपणे पार पाडत असे, योग्य वेळी शिक्षा आणि कृपा करत, आणि सूर्य जसा थकवा न आणता दिवस घालवतो तसा तो कधीही न थकता काम करत असे.
तज्जाभ्यां सुखदुःखाभ्याम् अथ तस्याभ्यभूयत । सुमतिर् वागुराबन्धैश् श्लिष्टैर् ग्रीवेव पक्षिणः
त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुखदुःखांमुळे त्याची चांगली समज जणू पक्ष्याच्या गळ्यात घट्ट सापडलेल्या जाळ्यासारखी अडकली.
किम् आर्तं पीडयाम्य् एनं तिलयन्त्रम् इवौजसा । सर्वेषाम् एव भूतानां ममेवार्तिः प्रजायते
मी या दुःखी जीवाला तेलघाण्याने दाबल्यासारखे का त्रास देतो? सगळ्या जीवांचे दुःख शेवटी माझ्यातच निर्माण होते.
धनम् अस्मै प्रयच्छामि धनेनानन्दवाञ् जनः । भवत्य् अहम् इवाशेषस् तद् अलं मे विनिग्रहैः
मी त्याला धन देतो, कारण धनामुळे माणूस आनंदी होतो; सर्वजण माझ्यासारखे व्हावेत — मग त्याला आवरणे पुरे झाले.