अहन्त्ववासनानर्थः प्रसूते संविदात्मनः । पुरुषस्य विचित्राणि सुखदुःखानि जन्मभूः
अहंभावाची वृत्ती जिवात्म्याच्या दुःखाला कारणीभूत ठरते; त्यातूनच माणसाच्या जन्माचे मूळ असलेली विविध सुखदुःखे निर्माण होतात.
रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते गेहिनो निर्वृतिर् यथा । अहन्त्वभावसंशान्तौ तथान्तस्समता मता
जशी दोरीमध्ये सापाचा भ्रम नाहीसा झाला की घरातील माणसाला दिलासा मिळतो, तशीच अहंभावाची शांतता आली की मनात समता निर्माण होते.
यत् करोति यद् अश्नाति यद् ददाति जुहोति वा । न तज् ज्ञस्य न तत्र ज्ञो मा करोतु करोतु वा
तो काहीही करतो, खातो, देतो किंवा अर्पण करतो—हे काहीच ज्ञानी व्यक्तीचे नसते, आणि ज्ञानी त्यात गुंतत नाही; तो करेल किंवा नाही करेल, त्याचा काही फरक पडत नाही.
कर्मणास्ति न तस्यार्थो नार्थस् तस्यास्त्य् अकर्मणा । यथास्वभावं भगवान् स आत्मन्य् एव संस्थितः
त्याच्यासाठी कर्म करण्याचा काही हेतू नाही, आणि काहीही न करणे ह्याचाही त्याला काही अर्थ नाही. भगवंत आपल्या स्वभावातच स्थिर राहतो, स्वतःमध्येच एकरूप असतो.
इच्छास् ततस् समुद्यन्ति न मञ्जर्य इवोपलात् । याश् चोद्यन्ति च तास् सर्वास् स एवाम्ब्व् इव वीचयः
त्याच्यापासून इच्छा निर्माण होतात, जणू दगडातून अंकुर फुटावेत तशा; आणि ज्या ज्या इच्छा उदयाला येतात, त्या सर्व त्या पाण्यातील लाटांसारख्या, तोच स्वतःच असतो.
सकलम् इदम् असाव् असौ च सर्वं जगद् अखिलं न विभागितात्र काचित् । परमपुरुषपावनैकरूपी स सद् इति तत् सद् अकिञ्चिद् एव वासौ
हे सर्व जग, तो आणि सर्व काही—इथे काहीही वेगळेपण नाही. तोच परम शुद्ध एकरूप सत्य आहे, आणि तेच खरे आहे, त्याशिवाय काहीही नाही.
यद् आत्ममरिचस्यान्तश् चित्त्वात् तीक्ष्णत्ववेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि देशकालादि वेत्त्य् अदः
स्वतःच्या मनाच्या तेजामुळे, आत्म्याच्या मृगजळात जे काही आतून जाणवते, तेच अहंकार, भेद, जागा आणि काळ यांसारख्या सर्व भेदांना ओळखते.
यद् आत्मलवणस्यान्तश् चित्त्वाल् लावण्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादिभेदादिदेशकालादिमत् स्थितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी मीठ आहे असं जाणवतं, तेव्हा मनातल्या त्या चवीचा अनुभव 'मी', 'तू', वेगळेपण, जागा आणि काळ अशा भेदांसह ठामपणे टिकून राहतो.
स्वतो यद् अन्तर् आत्मेक्षोश् चित्त्वान् माधुर्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि जगत्तादीति जृम्भितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी साखर आहे असं वाटतं, तेव्हा मनात गोडपणाचा जो अनुभव येतो, तोच 'मी', 'तू', वेगळेपण अशा भेदांसह हे जग म्हणून प्रकटतो.
स्वतो यद् आत्मदृषदश् चित्त्वात् काठिन्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादिभेदादिदेशकालादितां गतम्
ज्या वेळी स्वतःला मी दगड आहे असं समजतं, तेव्हा मनातल्या त्या कठीणपणाचा अनुभव 'मी', 'तू', वेगळेपण, जागा आणि काळ अशा भेदांसह दिसून येतो.
स्वतो यद् आत्मशैलादिज्ञतया जाड्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि भुवनादीति संस्थितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी डोंगर आहे असं ओळखलं जातं, तेव्हा मनात जडपणाचा जो अनुभव येतो, तोच 'मी', 'तू', वेगळेपण अशा भेदांसह हे विश्व म्हणून स्थिरावतो.
स्वतो यद् आत्मतोयस्य चिद्द्रवत्वाद् विवर्तनम् । तद् आवर्ताद्य् अहन्तादि भेदाद्य् आकारितादि च
स्वतः आत्म्याच्या जाणीवेला पाण्यासारखी प्रवाहीपणा असतो, त्यामुळे तिच्यात जशी जशी उलथापालथ होते, तशी ती अनेक रूपांत दिसते — कधी भोवऱ्यासारखी, कधी 'मी'पण किंवा वेगळेपण वाटणारी, तर कधी इतर आकारांसारखी.
स्वतो य आत्मवृक्षस्य शाखादिस् तस्य वेदनम् । तद् अहन्तादि भेदादि भुवनादीव संस्फुटम्
स्वतः आत्मा जणू एखाद्या झाडासारखा आहे, त्याच्या फांद्यांमधून जी जाणीव उमटते, तीच 'मी'पण, वेगळेपण आणि इतर भेदांसह हे जग स्पष्टपणे प्रकट करते.
यद् आत्मगगनस्यान्तश् चित्त्वाच् छून्यत्ववेदनम् । तद् अहन्तादि भेदादि भावनादीति भावितम्
आत्मा जसा आकाशासारखा आहे, त्याच्या जाणीवेतील रिकामेपणाचा अनुभव 'मी'पण, वेगळेपण आणि इतर भेदांसह या जगाच्या रूपात कल्पिला जातो.
यद् आत्मगगनस्यान्तश् चित्त्वात् सौषिर्यवेदनम् । तद् अहन्तादि चित्तादि शरीरादीव दीपितम्
आत्मा जसा आकाशासारखा आहे, त्याच्या जाणीवेतील पोकळीचा अनुभव 'मी'पण, मन आणि इतर भेदांसह शरीर वगैरे रूपात प्रकट होतो.
स्वतो यद् आत्मकुड्यस्य नैरन्तर्यं निरन्तरम् । तद् अहन्तादिभेदेन चित्त्वाद् बहिर् इव स्थितम्
स्वतः जी आत्म्याच्या भिंतीसारखी अखंड आणि सलग आहे, ती 'मीपणा' वगैरे भेदांमुळे जणू काही बाहेर आहे असं वाटतं, कारण तीच चैतन्यस्वरूप आहे.
स्वतो यद् आत्मसत्ताया वित्त्वात् सत्त्वैकवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि चेतनादीति वा स्थितम्
स्वतः जी केवळ आत्म्याच्या अस्तित्वाची जाणीव आहे, ती 'मीपणा' आणि इतर भेदांमुळे चैतन्य किंवा चेतनतत्त्व असं ओळखली जाते.
अन्तर् आत्मप्रकाशस्य स्वतो यद् अवभासनम् । तद् अहन्त्वादि वित्त्वादि जीव इत्य् एव वेत्त्य् असौ
स्वतः जी आत्म्याच्या प्रकाशाचं अंतरंग तेज आहे, ती 'मीपणा' आणि जाणीव या भेदांमुळे जीव म्हणून ओळखली जाते.
अन्तर् अस्ति यद् आत्मेन्दोश् चिद्रूपं चिद्रसायनम् । स्वत आस्वाद्यते तेन तद् अहन्तादिनोदितम्
आत्म्यातील जी चंद्रासारखी, चैतन्याचं सार आणि अमृत आहे, ती स्वतःच अनुभवली जाते आणि म्हणून 'मीपणा' वगैरे नावांनी व्यक्त होते.
परमात्मगुडस्यान्तर् यच् चित्स्वादूदयात्मकम् । तद् एवास्वाद्यते तेन स्वतो ऽहन्तादिनान्तरे
परमात्म्याच्या गाभ्यात जी चेतनेची गोड चव उमटते, तीच स्वतःच्या 'मी'पणासारख्या अंतर्गत जाणिवांनी अनुभवली जाते.
परमात्ममणेश् चित्त्वाद् यद् अन्तः कचनं स्वयम् । चेतनात्म तद् एवान्तर् अहम् इत्यादि वेत्त्य् असौ
परमात्म्याच्या रत्नातली जी तेजस्वी चेतना आहे, तीच चेतनात्मा आतून 'मी' वगैरे म्हणून ओळखतो.
न च किञ्चन वेत्त्य् अन्तर् वेद्यस्यासम्भवाद् इह । न चास्वादयति स्वादु स्वाद्यस्यासम्भवाद् अलम्
इथे आत काहीही ओळखता येत नाही, कारण ओळखण्यासारखे काहीच नसते; आणि काहीही गोड वाटत नाही, कारण अनुभवण्यासारखे काहीच नसते.
न च किञ्चिच् चिनोत्य् अन्तश् चेत्यस्यासम्भवे सति । वेद्यते न च वा किञ्चिद् वेद्यस्यासम्भवाद् असौ
इथे आत काहीही जाणवत नाही, कारण जाणवण्यासारखे काहीच नसते; आणि काहीही अनुभवता येत नाही, कारण अनुभवण्यासारखे काहीच नसते.
असदाभास एवात्मा अनन्तो भरिताकृतिः । स्थितस् सदैवैकघनो महाशैल इवात्मनि
स्वतः आत्मा हा फक्त असत्याचा भास आहे, तो अनंत आहे आणि सर्व प्रकारांनी भरलेला आहे; तो नेहमीच एकसंध, ठाम असा राहतो, जणू काही मोठा डोंगर स्वतःमध्येच उभा आहे.
अनया तु वचोभङ्ग्या मया वो रघुनन्दन । नाहन्तादिजगत्तादिभेदो ऽस्तीति निदर्शितम्
रघुकुळातील आनंदा, या प्रकारच्या बोलण्याने मी तुला दाखवले आहे की 'मी' आणि जग किंवा त्यांचा उगम यात काही वेगळेपणा नाही.
न चित्तम् अस्ति नो चेत्ता न जगत्तादिविभ्रमः । दृषदीवाम्बरम् अतश् शान्तं शाम्यति केवलम्
इथे ना मन आहे, ना जाणणारा आहे, ना जग आणि त्याचा उगम याचा काही गोंधळ आहे; जसे दगडात आकाश असते तसे सर्व काही शांत आणि निवांत होते.
यथावर्तादिताम् एति द्रवत्वाद् वारि वारिणि । तथाहन्तादिताम् एति ज्ञत्वाज् ज्ञप्तौ ज्ञ आत्मनि
जसे पाण्यातील पाण्याला त्याच्या स्वभावामुळे ओघळपणा येतो, तसेच 'मी'पण आणि त्याचा उगम हे जाणणाऱ्यातील ज्ञानामुळे आत्म्यात प्रकट होते.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा स्पन्दस् सदागतौ । अहन्तादेशकालादि तथा ज्ञे ज्ञप्तिमात्रके
जसं पाण्यात ओलावा असतो आणि हालचालीत नेहमीच गती असते, तसंच 'मी', जागा, काळ आणि इतर सर्व गोष्टी ज्या जाणणाऱ्यामध्ये आहेत, त्या शुद्ध जाणीवेमुळेच आहेत.
ज्ञो ज्ञतायां हि यज् ज्ञानं जानाति ज्ञानबृंहया । ज्ञायते तद् अहन्तादि जीवाद्य् अप्य् अभिजीवनैः
जाणणारा जेव्हा जाणण्याच्या अवस्थेत असतो, तेव्हा तो जाणीवेच्या विस्तारातून ज्ञान अनुभवतो; त्यामुळे 'मी'पण, वेगळेपण आणि जीवाचं अस्तित्व ह्याच प्रक्रियेतून जाणवलं जातं.
यथोदेति यदा ज्ञस्य ज्ञप्तिर् ज्ञानेन यादृशी । अनन्यैवान्यतां बुद्ध्वा सा तदा जृम्भते तथा
ज्यावेळी जाणणाऱ्याची जाणीव ज्ञानातून उगवते आणि ती इतरांपासून वेगळी नाही हे ओळखते, तेव्हा ती जाणीव तशाच प्रकारे विस्तारते.