आत्मवत् सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वभावाद् एव न भयाद् यः पश्यति स पश्यति
जो सर्व जीवांना स्वतःसारखेच पाहतो आणि दुसऱ्याचं धन मातीसारखं समजतो—हे सगळं भीतीपोटी नाही, तर त्याच्या स्वभावामुळे—तोच खरा पाहणारा आहे.
अर्थो ऽतनुस् तनुर् वापि नासद्रूपेण चेत्यते । न सद्रूपेणानुभूतो ज्ञेनाज्ञेनेव तत्तया
मूळ तत्त्व हे देह असो वा नसो, कधीच खोटं वाटत नाही; आणि ते खरं आहे असंही थेट अनुभवता येत नाही, जसं ज्ञान आणि अज्ञान यांचं खरं स्वरूप समजत नाही.
ईदृशाशयसम्पन्नो महासत्त्वपदं गतः । तिष्ठतूदेतु वा यातु मृतिम् एतु निहन्तु वा
अशा प्रकारच्या मनोवृत्तीने जो महान अवस्थेला पोहोचतो, तो राहो, उठो, जावो, मरण येवो किंवा कुणाचा अंत करो, काहीही असो.
वसतूत्तमभोगाढ्ये स्वगृहे वा जनाकुले । सर्वभोगोज्झिताभोगे सुमहत्य् अथ वा वने
तो आपल्या घरात, उत्तम सुखांनी भरलेल्या ठिकाणी राहो, लोकांच्या गर्दीत राहो, किंवा सर्व सुखांचा त्याग करून मोठ्या जंगलातही राहो.
उद्दाममर्दलं पानतत्परो वापि नृत्यतु । सर्वसङ्गपरित्यागी शमम् आयातु वा गिरौ
तो उन्मत्तपणे, बिनधास्तपणे नाचो, मद्यपानात मग्न राहो, किंवा सर्व आसक्ती सोडून डोंगरावर शांततेत रममाण होवो.
चन्दनागुरुकर्पूरैर् वपुर् वा परिलिम्पतु । ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्व् अथ वानले
कोणी आपल्या अंगाला चंदन, अगर, कापूर लावो, किंवा प्रचंड ज्वाळांनी पेटलेल्या आगीत पडो.
पापं करोतु सुमहद् बहलं पुण्यम् एव वा । अद्यैव मृतिम् आयातु कल्पान्तनिचयेन वा
कोणी फार मोठं पाप करो, किंवा भरपूर पुण्य कमावो; त्याला आजच मृत्यू येवो, किंवा अगणित कल्पांनंतर येवो.
नासौ किञ्चिन् न तत् किञ्चित् कृतं तेन महात्मना । नासौ कलङ्कम् आप्नोति हेम पङ्कगतं यथा
तो महात्मा काहीच करीत नाही, आणि त्याच्यामुळे काहीच घडत नाही; त्याला कुठलाही डाग लागत नाही, जसं चिखलात पडलं तरी सोनं मळकट होत नाही.
संवित्पुरुषशब्दार्थैस् सकलङ्कैः कलङ्क्यते । अहन्त्ववासनारूपैश् शुक्तिकारजतोपमैः
‘पुरुष’ या शब्दाने आणि त्याच्या अर्थाने, म्हणजेच ‘मीपणा’ आणि ‘माझेपणा’ या कल्पनांनी, जसं शिंपल्यात चांदीचं भासावं तसं, चैतन्याला कलंक लागतो.
समस्तवस्तुप्रशमस् सम्यग्ज्ञानाद् यथास्थितेः । स एवास्योपशान्तो ऽन्तः कलङ्को ऽसत्तया यतः
सर्व वस्तूंची पूर्ण शांतता खरी स्वरूपाची खरी ओळख झाल्यावरच मिळते; ही अंतःकरणातील शांतता त्याचीच असते, कारण सगळे दोष असत्यामुळे नाहीसे होतात.
अहन्त्ववासनानर्थः प्रसूते संविदात्मनः । पुरुषस्य विचित्राणि सुखदुःखानि जन्मभूः
अहंभावाची वृत्ती जिवात्म्याच्या दुःखाला कारणीभूत ठरते; त्यातूनच माणसाच्या जन्माचे मूळ असलेली विविध सुखदुःखे निर्माण होतात.
रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते गेहिनो निर्वृतिर् यथा । अहन्त्वभावसंशान्तौ तथान्तस्समता मता
जशी दोरीमध्ये सापाचा भ्रम नाहीसा झाला की घरातील माणसाला दिलासा मिळतो, तशीच अहंभावाची शांतता आली की मनात समता निर्माण होते.
यत् करोति यद् अश्नाति यद् ददाति जुहोति वा । न तज् ज्ञस्य न तत्र ज्ञो मा करोतु करोतु वा
तो काहीही करतो, खातो, देतो किंवा अर्पण करतो—हे काहीच ज्ञानी व्यक्तीचे नसते, आणि ज्ञानी त्यात गुंतत नाही; तो करेल किंवा नाही करेल, त्याचा काही फरक पडत नाही.
कर्मणास्ति न तस्यार्थो नार्थस् तस्यास्त्य् अकर्मणा । यथास्वभावं भगवान् स आत्मन्य् एव संस्थितः
त्याच्यासाठी कर्म करण्याचा काही हेतू नाही, आणि काहीही न करणे ह्याचाही त्याला काही अर्थ नाही. भगवंत आपल्या स्वभावातच स्थिर राहतो, स्वतःमध्येच एकरूप असतो.
इच्छास् ततस् समुद्यन्ति न मञ्जर्य इवोपलात् । याश् चोद्यन्ति च तास् सर्वास् स एवाम्ब्व् इव वीचयः
त्याच्यापासून इच्छा निर्माण होतात, जणू दगडातून अंकुर फुटावेत तशा; आणि ज्या ज्या इच्छा उदयाला येतात, त्या सर्व त्या पाण्यातील लाटांसारख्या, तोच स्वतःच असतो.
सकलम् इदम् असाव् असौ च सर्वं जगद् अखिलं न विभागितात्र काचित् । परमपुरुषपावनैकरूपी स सद् इति तत् सद् अकिञ्चिद् एव वासौ
हे सर्व जग, तो आणि सर्व काही—इथे काहीही वेगळेपण नाही. तोच परम शुद्ध एकरूप सत्य आहे, आणि तेच खरे आहे, त्याशिवाय काहीही नाही.
यद् आत्ममरिचस्यान्तश् चित्त्वात् तीक्ष्णत्ववेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि देशकालादि वेत्त्य् अदः
स्वतःच्या मनाच्या तेजामुळे, आत्म्याच्या मृगजळात जे काही आतून जाणवते, तेच अहंकार, भेद, जागा आणि काळ यांसारख्या सर्व भेदांना ओळखते.
यद् आत्मलवणस्यान्तश् चित्त्वाल् लावण्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादिभेदादिदेशकालादिमत् स्थितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी मीठ आहे असं जाणवतं, तेव्हा मनातल्या त्या चवीचा अनुभव 'मी', 'तू', वेगळेपण, जागा आणि काळ अशा भेदांसह ठामपणे टिकून राहतो.
स्वतो यद् अन्तर् आत्मेक्षोश् चित्त्वान् माधुर्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि जगत्तादीति जृम्भितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी साखर आहे असं वाटतं, तेव्हा मनात गोडपणाचा जो अनुभव येतो, तोच 'मी', 'तू', वेगळेपण अशा भेदांसह हे जग म्हणून प्रकटतो.
स्वतो यद् आत्मदृषदश् चित्त्वात् काठिन्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादिभेदादिदेशकालादितां गतम्
ज्या वेळी स्वतःला मी दगड आहे असं समजतं, तेव्हा मनातल्या त्या कठीणपणाचा अनुभव 'मी', 'तू', वेगळेपण, जागा आणि काळ अशा भेदांसह दिसून येतो.
स्वतो यद् आत्मशैलादिज्ञतया जाड्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि भुवनादीति संस्थितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी डोंगर आहे असं ओळखलं जातं, तेव्हा मनात जडपणाचा जो अनुभव येतो, तोच 'मी', 'तू', वेगळेपण अशा भेदांसह हे विश्व म्हणून स्थिरावतो.
स्वतो यद् आत्मतोयस्य चिद्द्रवत्वाद् विवर्तनम् । तद् आवर्ताद्य् अहन्तादि भेदाद्य् आकारितादि च
स्वतः आत्म्याच्या जाणीवेला पाण्यासारखी प्रवाहीपणा असतो, त्यामुळे तिच्यात जशी जशी उलथापालथ होते, तशी ती अनेक रूपांत दिसते — कधी भोवऱ्यासारखी, कधी 'मी'पण किंवा वेगळेपण वाटणारी, तर कधी इतर आकारांसारखी.
स्वतो य आत्मवृक्षस्य शाखादिस् तस्य वेदनम् । तद् अहन्तादि भेदादि भुवनादीव संस्फुटम्
स्वतः आत्मा जणू एखाद्या झाडासारखा आहे, त्याच्या फांद्यांमधून जी जाणीव उमटते, तीच 'मी'पण, वेगळेपण आणि इतर भेदांसह हे जग स्पष्टपणे प्रकट करते.
यद् आत्मगगनस्यान्तश् चित्त्वाच् छून्यत्ववेदनम् । तद् अहन्तादि भेदादि भावनादीति भावितम्
आत्मा जसा आकाशासारखा आहे, त्याच्या जाणीवेतील रिकामेपणाचा अनुभव 'मी'पण, वेगळेपण आणि इतर भेदांसह या जगाच्या रूपात कल्पिला जातो.
यद् आत्मगगनस्यान्तश् चित्त्वात् सौषिर्यवेदनम् । तद् अहन्तादि चित्तादि शरीरादीव दीपितम्
आत्मा जसा आकाशासारखा आहे, त्याच्या जाणीवेतील पोकळीचा अनुभव 'मी'पण, मन आणि इतर भेदांसह शरीर वगैरे रूपात प्रकट होतो.
स्वतो यद् आत्मकुड्यस्य नैरन्तर्यं निरन्तरम् । तद् अहन्तादिभेदेन चित्त्वाद् बहिर् इव स्थितम्
स्वतः जी आत्म्याच्या भिंतीसारखी अखंड आणि सलग आहे, ती 'मीपणा' वगैरे भेदांमुळे जणू काही बाहेर आहे असं वाटतं, कारण तीच चैतन्यस्वरूप आहे.
स्वतो यद् आत्मसत्ताया वित्त्वात् सत्त्वैकवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि चेतनादीति वा स्थितम्
स्वतः जी केवळ आत्म्याच्या अस्तित्वाची जाणीव आहे, ती 'मीपणा' आणि इतर भेदांमुळे चैतन्य किंवा चेतनतत्त्व असं ओळखली जाते.
अन्तर् आत्मप्रकाशस्य स्वतो यद् अवभासनम् । तद् अहन्त्वादि वित्त्वादि जीव इत्य् एव वेत्त्य् असौ
स्वतः जी आत्म्याच्या प्रकाशाचं अंतरंग तेज आहे, ती 'मीपणा' आणि जाणीव या भेदांमुळे जीव म्हणून ओळखली जाते.
अन्तर् अस्ति यद् आत्मेन्दोश् चिद्रूपं चिद्रसायनम् । स्वत आस्वाद्यते तेन तद् अहन्तादिनोदितम्
आत्म्यातील जी चंद्रासारखी, चैतन्याचं सार आणि अमृत आहे, ती स्वतःच अनुभवली जाते आणि म्हणून 'मीपणा' वगैरे नावांनी व्यक्त होते.
परमात्मगुडस्यान्तर् यच् चित्स्वादूदयात्मकम् । तद् एवास्वाद्यते तेन स्वतो ऽहन्तादिनान्तरे
परमात्म्याच्या गाभ्यात जी चेतनेची गोड चव उमटते, तीच स्वतःच्या 'मी'पणासारख्या अंतर्गत जाणिवांनी अनुभवली जाते.