आत्मेदं स्फुरति स्फारं जगत्त्वेनाप्य् अहन्तया । बाह्यत्वेनान्तरत्वेन स च नासन् न सद्विभुः
हे आत्मा मोठ्या प्रमाणात जगासारखं, 'मी'पण म्हणून, कधी बाहेर, कधी आत असं प्रकट होतं; पण ते ना पूर्णपणे नसलेलं, ना पूर्णपणे असलेलं, सर्वत्र व्यापलेलं असतं.
बहिष्ट्वेनाश्रितं बाह्यम् अन्तस्त्वेनान्तरं स्थितम् । यथाविदितम् आत्मायं स्वचित्त्वम् अनुपश्यति
जे बाहेरचं म्हणतात ते बाहेर आधारलेलं असतं, आणि जे आतलं म्हणतात ते आत स्थिर असतं; ज्याप्रमाणे समजलं, तसं हा आत्मा स्वतःचं मन अशा प्रकारे पाहतो.
सबाह्याभ्यन्तरं शान्तम् आत्मनो ऽभेदनं जगत् । अहन्तादौ स्थिते देहे भूरिभङ्गं भयं तु सत्
जगाचं बाह्य आणि अंतरंग हे शांत, अखंड आत्माचं रूप आहे; पण जेव्हा देहात अहंकार वगैरे ठसठशीत असतो, तेव्हा तुकडे-तुकडेपणा आणि खरंतर भीती निर्माण होते.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । कल्पाग्निनेव ज्वलितं सर्वम् आधिहतात्मनः
ज्याच्या मनाला दुःखाने ग्रासले आहे, त्याला आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा — हे सर्व जणू काही प्रलयाच्या आगीत जळत आहेत असेच वाटते.
यस् त्व् आत्मरतिर् एवान्तः कुर्वन् कर्मेन्द्रियैः क्रियाः । न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते
जो फक्त स्वतःमध्येच आनंद मानतो, कर्मेंद्रियांनी काम करत असतो, पण आनंद किंवा दुःख यांच्यामुळे कधीच हलत नाही — त्याला स्थिरचित्त म्हणतात.
यस् सर्वगतम् आत्मानं पश्यन् समुपशान्तधीः । न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते
ज्याचे मन पूर्ण शांत आहे आणि जो सर्वत्र आत्म्याला पाहतो, तो न दुःखी होतो, न काही विचार करत बसतो — त्यालाच स्थिरचित्त म्हणतात.
सपूर्वापरपर्यन्ता यः पश्यञ् जागतीर् गतीः । दृष्टिष्व् एतासु हसति स समाहित उच्यते
जो या जगातील सर्व घडामोडी, त्यांचा भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि शेवट पाहून, त्या दृश्यांवर फक्त हसतो — त्यालाच स्थिरचित्त म्हणतात.
समे परे ऽस्ति नाहन्ता न जगज्जन्मनी मयि । वीचिवृन्देष्व् इवानप्त्वं न नाशे फेनधातवः
माझ्यासाठी, जे सम आहे आणि श्रेष्ठ आहे, तिथे 'मी'पण नाही आणि जगाच्या उत्पत्तीचंही भान नाही; जसं लाटांमध्ये काही मिळालं किंवा हरवलं असं नसतं, तसंच फेसाच्या नाशातही काही खरं नुकसान नसतं.
यस्यान्तर् अस्ति नाहन्त्वं न विभागादि नो मम । न चेतनाचेतनते सो ऽस्ति नास्तीतरो जनः
ज्याच्या आत 'मी'पण नाही, भेदभाव नाही, 'माझं' असं काही नाही आणि जिवंत-अजिवंत यात काही फरक वाटत नाही—तो इतर लोकांसारखा अस्तित्वातही नाही, आणि नाही असाही नाही.
व्योमस्वच्छो भवन् स्वेहां सम्यग् आचरतीह यः । हर्षामर्षविकारेषु काष्ठलोष्टसमस् स सन्
जो आकाशासारखा निर्मळ आहे, आपल्या घरात योग्य वागतो, आनंद, राग किंवा अस्वस्थतेच्या बदलांमध्ये लाकडासारखा किंवा मातीच्या गोळ्यासारखा कायम एकसारखा राहतो—तो खरा स्थिर आहे.
आत्मवत् सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वभावाद् एव न भयाद् यः पश्यति स पश्यति
जो सर्व जीवांना स्वतःसारखेच पाहतो आणि दुसऱ्याचं धन मातीसारखं समजतो—हे सगळं भीतीपोटी नाही, तर त्याच्या स्वभावामुळे—तोच खरा पाहणारा आहे.
अर्थो ऽतनुस् तनुर् वापि नासद्रूपेण चेत्यते । न सद्रूपेणानुभूतो ज्ञेनाज्ञेनेव तत्तया
मूळ तत्त्व हे देह असो वा नसो, कधीच खोटं वाटत नाही; आणि ते खरं आहे असंही थेट अनुभवता येत नाही, जसं ज्ञान आणि अज्ञान यांचं खरं स्वरूप समजत नाही.
ईदृशाशयसम्पन्नो महासत्त्वपदं गतः । तिष्ठतूदेतु वा यातु मृतिम् एतु निहन्तु वा
अशा प्रकारच्या मनोवृत्तीने जो महान अवस्थेला पोहोचतो, तो राहो, उठो, जावो, मरण येवो किंवा कुणाचा अंत करो, काहीही असो.
वसतूत्तमभोगाढ्ये स्वगृहे वा जनाकुले । सर्वभोगोज्झिताभोगे सुमहत्य् अथ वा वने
तो आपल्या घरात, उत्तम सुखांनी भरलेल्या ठिकाणी राहो, लोकांच्या गर्दीत राहो, किंवा सर्व सुखांचा त्याग करून मोठ्या जंगलातही राहो.
उद्दाममर्दलं पानतत्परो वापि नृत्यतु । सर्वसङ्गपरित्यागी शमम् आयातु वा गिरौ
तो उन्मत्तपणे, बिनधास्तपणे नाचो, मद्यपानात मग्न राहो, किंवा सर्व आसक्ती सोडून डोंगरावर शांततेत रममाण होवो.
चन्दनागुरुकर्पूरैर् वपुर् वा परिलिम्पतु । ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्व् अथ वानले
कोणी आपल्या अंगाला चंदन, अगर, कापूर लावो, किंवा प्रचंड ज्वाळांनी पेटलेल्या आगीत पडो.
पापं करोतु सुमहद् बहलं पुण्यम् एव वा । अद्यैव मृतिम् आयातु कल्पान्तनिचयेन वा
कोणी फार मोठं पाप करो, किंवा भरपूर पुण्य कमावो; त्याला आजच मृत्यू येवो, किंवा अगणित कल्पांनंतर येवो.
नासौ किञ्चिन् न तत् किञ्चित् कृतं तेन महात्मना । नासौ कलङ्कम् आप्नोति हेम पङ्कगतं यथा
तो महात्मा काहीच करीत नाही, आणि त्याच्यामुळे काहीच घडत नाही; त्याला कुठलाही डाग लागत नाही, जसं चिखलात पडलं तरी सोनं मळकट होत नाही.
संवित्पुरुषशब्दार्थैस् सकलङ्कैः कलङ्क्यते । अहन्त्ववासनारूपैश् शुक्तिकारजतोपमैः
‘पुरुष’ या शब्दाने आणि त्याच्या अर्थाने, म्हणजेच ‘मीपणा’ आणि ‘माझेपणा’ या कल्पनांनी, जसं शिंपल्यात चांदीचं भासावं तसं, चैतन्याला कलंक लागतो.
समस्तवस्तुप्रशमस् सम्यग्ज्ञानाद् यथास्थितेः । स एवास्योपशान्तो ऽन्तः कलङ्को ऽसत्तया यतः
सर्व वस्तूंची पूर्ण शांतता खरी स्वरूपाची खरी ओळख झाल्यावरच मिळते; ही अंतःकरणातील शांतता त्याचीच असते, कारण सगळे दोष असत्यामुळे नाहीसे होतात.
अहन्त्ववासनानर्थः प्रसूते संविदात्मनः । पुरुषस्य विचित्राणि सुखदुःखानि जन्मभूः
अहंभावाची वृत्ती जिवात्म्याच्या दुःखाला कारणीभूत ठरते; त्यातूनच माणसाच्या जन्माचे मूळ असलेली विविध सुखदुःखे निर्माण होतात.
रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते गेहिनो निर्वृतिर् यथा । अहन्त्वभावसंशान्तौ तथान्तस्समता मता
जशी दोरीमध्ये सापाचा भ्रम नाहीसा झाला की घरातील माणसाला दिलासा मिळतो, तशीच अहंभावाची शांतता आली की मनात समता निर्माण होते.
यत् करोति यद् अश्नाति यद् ददाति जुहोति वा । न तज् ज्ञस्य न तत्र ज्ञो मा करोतु करोतु वा
तो काहीही करतो, खातो, देतो किंवा अर्पण करतो—हे काहीच ज्ञानी व्यक्तीचे नसते, आणि ज्ञानी त्यात गुंतत नाही; तो करेल किंवा नाही करेल, त्याचा काही फरक पडत नाही.
कर्मणास्ति न तस्यार्थो नार्थस् तस्यास्त्य् अकर्मणा । यथास्वभावं भगवान् स आत्मन्य् एव संस्थितः
त्याच्यासाठी कर्म करण्याचा काही हेतू नाही, आणि काहीही न करणे ह्याचाही त्याला काही अर्थ नाही. भगवंत आपल्या स्वभावातच स्थिर राहतो, स्वतःमध्येच एकरूप असतो.
इच्छास् ततस् समुद्यन्ति न मञ्जर्य इवोपलात् । याश् चोद्यन्ति च तास् सर्वास् स एवाम्ब्व् इव वीचयः
त्याच्यापासून इच्छा निर्माण होतात, जणू दगडातून अंकुर फुटावेत तशा; आणि ज्या ज्या इच्छा उदयाला येतात, त्या सर्व त्या पाण्यातील लाटांसारख्या, तोच स्वतःच असतो.
सकलम् इदम् असाव् असौ च सर्वं जगद् अखिलं न विभागितात्र काचित् । परमपुरुषपावनैकरूपी स सद् इति तत् सद् अकिञ्चिद् एव वासौ
हे सर्व जग, तो आणि सर्व काही—इथे काहीही वेगळेपण नाही. तोच परम शुद्ध एकरूप सत्य आहे, आणि तेच खरे आहे, त्याशिवाय काहीही नाही.
यद् आत्ममरिचस्यान्तश् चित्त्वात् तीक्ष्णत्ववेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि देशकालादि वेत्त्य् अदः
स्वतःच्या मनाच्या तेजामुळे, आत्म्याच्या मृगजळात जे काही आतून जाणवते, तेच अहंकार, भेद, जागा आणि काळ यांसारख्या सर्व भेदांना ओळखते.
यद् आत्मलवणस्यान्तश् चित्त्वाल् लावण्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादिभेदादिदेशकालादिमत् स्थितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी मीठ आहे असं जाणवतं, तेव्हा मनातल्या त्या चवीचा अनुभव 'मी', 'तू', वेगळेपण, जागा आणि काळ अशा भेदांसह ठामपणे टिकून राहतो.
स्वतो यद् अन्तर् आत्मेक्षोश् चित्त्वान् माधुर्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादि भेदादि जगत्तादीति जृम्भितम्
ज्या वेळी स्वतःला मी साखर आहे असं वाटतं, तेव्हा मनात गोडपणाचा जो अनुभव येतो, तोच 'मी', 'तू', वेगळेपण अशा भेदांसह हे जग म्हणून प्रकटतो.
स्वतो यद् आत्मदृषदश् चित्त्वात् काठिन्यवेदनम् । तद् अहन्त्वादिभेदादिदेशकालादितां गतम्
ज्या वेळी स्वतःला मी दगड आहे असं समजतं, तेव्हा मनातल्या त्या कठीणपणाचा अनुभव 'मी', 'तू', वेगळेपण, जागा आणि काळ अशा भेदांसह दिसून येतो.