सहात्मना सदैवेदं जगत् पश्यति नो मनः । यथा स्वप्ने तथैवास्मिञ् जाग्रत्य् अपि जनेश्वर
जो नेहमी या जगाला आत्म्यासोबत पाहतो, त्याचं मन त्याला वेगळं दिसत नाही; जसं स्वप्नात तसंच जागेपणीही, हे जनांच्या स्वामी.
यथा विपिनगा लोका विहरन्तो ऽप्य् असत्समाः । असम्बन्धात् तथा ज्ञस्य ग्रामो ऽपि विपिनोपमः
जसं जंगलात फिरणारे लोक एकत्र असले तरी त्यांच्यात खरी मैत्री नसते, तसं ज्याला खरी समज आहे त्याच्यासाठी गावसुद्धा जंगलासारखंच वाटतं, कारण त्याला कुणाशीही आसक्ती नसते.
अन्तर्मुखमना नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रजन् पठन् । पुरं जनपदं ग्रामम् अरण्यम् इव पश्यति
ज्याचं मन नेहमी आत वळलेलं असतं, तो माणूस झोपेत असो, जागा असो, चालत असो किंवा वाचत असो, त्याला शहर, देश किंवा गाव सुद्धा जंगलासारखंच दिसतं.
सर्वम् आकाशताम् एति नित्यम् अन्तर्मुखस्थितेः । सर्वथानुपयोगित्वाद् भूताकुलम् इदं जगत्
जो नेहमी आपल्या आत स्थिर असतो, त्याच्यासाठी सगळं विश्व आकाशासारखं होतं; कारण या जगात काहीच खरं उपयोगाचं नाही, म्हणून जीवांनी भरलेलं हे जगही त्याला रिकाम्यासारखं वाटतं.
अन्तश्शीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् । विज्वराणाम् इव नृणां भवत्य् आ जीवितस्थितेः
जेव्हा मनातली शांती मिळते, तेव्हा सगळं जगही शांत वाटायला लागतं; जसं तापमुक्त माणसांना जग थंड वाटतं, तसं हे समाधान जिवंतपणी टिकून राहतं.
अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् । भवत्य् अखिलजन्तूनां यद् अन्तस् तद् बहिस् स्थितम्
ज्यांच्या मनातली इच्छा आणि तृष्णा त्यांना आतून जाळते, त्यांना हे जग जणू काही मोठ्या आगीत जळतंय असं वाटतं. सर्व प्राण्यांच्या आत जे आहे, तेच त्यांना बाहेरही दिसतं.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिर् अवस्थिताः
आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, डोंगर, नद्या आणि दिशा — हे सगळं मनाच्या अंतरंगातील तत्त्वांचे बाहेर दिसणारे भाग आहेत.
वटधानावट इव अन्तर् अस्य यद् आत्मनः । तद् बहिर् भासते भास्वद् विकसत्पुष्पगन्धवत्
जसं उंबराच्या फळातल्या फुलाचा सुगंध बाहेर पसरतो, तसंच माणसाच्या आत जे काही असतं, ते प्रकाशासारखं बाहेरही चमकतं.
न बहिष्ट्वं न चान्तस्त्वं क्वचित् किञ्चन विद्यते । यद् यथा कचितं चित्त्वात् तत् तथा तथ्यम् उत्थितम्
कुठेही खरं तर बाहेर किंवा आत असं काही नसतं; मनात जसं काही निर्माण होतं, तसं ते खरं वाटायला लागतं.
आत्मतत्त्वोदरं भाति बहिष्ट्वेन जगत्तया । कर्पूरम् इव गन्धेन सङ्कोचि प्रविकासि च
आत्म्याचं अंतरंग तत्त्व बाहेरच्या जगासारखं दिसतं, जसं कर्पूराचा सुगंध कधी एकत्रित, कधी पसरलेला असतो.
आत्मेदं स्फुरति स्फारं जगत्त्वेनाप्य् अहन्तया । बाह्यत्वेनान्तरत्वेन स च नासन् न सद्विभुः
हे आत्मा मोठ्या प्रमाणात जगासारखं, 'मी'पण म्हणून, कधी बाहेर, कधी आत असं प्रकट होतं; पण ते ना पूर्णपणे नसलेलं, ना पूर्णपणे असलेलं, सर्वत्र व्यापलेलं असतं.
बहिष्ट्वेनाश्रितं बाह्यम् अन्तस्त्वेनान्तरं स्थितम् । यथाविदितम् आत्मायं स्वचित्त्वम् अनुपश्यति
जे बाहेरचं म्हणतात ते बाहेर आधारलेलं असतं, आणि जे आतलं म्हणतात ते आत स्थिर असतं; ज्याप्रमाणे समजलं, तसं हा आत्मा स्वतःचं मन अशा प्रकारे पाहतो.
सबाह्याभ्यन्तरं शान्तम् आत्मनो ऽभेदनं जगत् । अहन्तादौ स्थिते देहे भूरिभङ्गं भयं तु सत्
जगाचं बाह्य आणि अंतरंग हे शांत, अखंड आत्माचं रूप आहे; पण जेव्हा देहात अहंकार वगैरे ठसठशीत असतो, तेव्हा तुकडे-तुकडेपणा आणि खरंतर भीती निर्माण होते.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । कल्पाग्निनेव ज्वलितं सर्वम् आधिहतात्मनः
ज्याच्या मनाला दुःखाने ग्रासले आहे, त्याला आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा — हे सर्व जणू काही प्रलयाच्या आगीत जळत आहेत असेच वाटते.
यस् त्व् आत्मरतिर् एवान्तः कुर्वन् कर्मेन्द्रियैः क्रियाः । न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते
जो फक्त स्वतःमध्येच आनंद मानतो, कर्मेंद्रियांनी काम करत असतो, पण आनंद किंवा दुःख यांच्यामुळे कधीच हलत नाही — त्याला स्थिरचित्त म्हणतात.
यस् सर्वगतम् आत्मानं पश्यन् समुपशान्तधीः । न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते
ज्याचे मन पूर्ण शांत आहे आणि जो सर्वत्र आत्म्याला पाहतो, तो न दुःखी होतो, न काही विचार करत बसतो — त्यालाच स्थिरचित्त म्हणतात.
सपूर्वापरपर्यन्ता यः पश्यञ् जागतीर् गतीः । दृष्टिष्व् एतासु हसति स समाहित उच्यते
जो या जगातील सर्व घडामोडी, त्यांचा भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि शेवट पाहून, त्या दृश्यांवर फक्त हसतो — त्यालाच स्थिरचित्त म्हणतात.
समे परे ऽस्ति नाहन्ता न जगज्जन्मनी मयि । वीचिवृन्देष्व् इवानप्त्वं न नाशे फेनधातवः
माझ्यासाठी, जे सम आहे आणि श्रेष्ठ आहे, तिथे 'मी'पण नाही आणि जगाच्या उत्पत्तीचंही भान नाही; जसं लाटांमध्ये काही मिळालं किंवा हरवलं असं नसतं, तसंच फेसाच्या नाशातही काही खरं नुकसान नसतं.
यस्यान्तर् अस्ति नाहन्त्वं न विभागादि नो मम । न चेतनाचेतनते सो ऽस्ति नास्तीतरो जनः
ज्याच्या आत 'मी'पण नाही, भेदभाव नाही, 'माझं' असं काही नाही आणि जिवंत-अजिवंत यात काही फरक वाटत नाही—तो इतर लोकांसारखा अस्तित्वातही नाही, आणि नाही असाही नाही.
व्योमस्वच्छो भवन् स्वेहां सम्यग् आचरतीह यः । हर्षामर्षविकारेषु काष्ठलोष्टसमस् स सन्
जो आकाशासारखा निर्मळ आहे, आपल्या घरात योग्य वागतो, आनंद, राग किंवा अस्वस्थतेच्या बदलांमध्ये लाकडासारखा किंवा मातीच्या गोळ्यासारखा कायम एकसारखा राहतो—तो खरा स्थिर आहे.
आत्मवत् सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वभावाद् एव न भयाद् यः पश्यति स पश्यति
जो सर्व जीवांना स्वतःसारखेच पाहतो आणि दुसऱ्याचं धन मातीसारखं समजतो—हे सगळं भीतीपोटी नाही, तर त्याच्या स्वभावामुळे—तोच खरा पाहणारा आहे.
अर्थो ऽतनुस् तनुर् वापि नासद्रूपेण चेत्यते । न सद्रूपेणानुभूतो ज्ञेनाज्ञेनेव तत्तया
मूळ तत्त्व हे देह असो वा नसो, कधीच खोटं वाटत नाही; आणि ते खरं आहे असंही थेट अनुभवता येत नाही, जसं ज्ञान आणि अज्ञान यांचं खरं स्वरूप समजत नाही.
ईदृशाशयसम्पन्नो महासत्त्वपदं गतः । तिष्ठतूदेतु वा यातु मृतिम् एतु निहन्तु वा
अशा प्रकारच्या मनोवृत्तीने जो महान अवस्थेला पोहोचतो, तो राहो, उठो, जावो, मरण येवो किंवा कुणाचा अंत करो, काहीही असो.
वसतूत्तमभोगाढ्ये स्वगृहे वा जनाकुले । सर्वभोगोज्झिताभोगे सुमहत्य् अथ वा वने
तो आपल्या घरात, उत्तम सुखांनी भरलेल्या ठिकाणी राहो, लोकांच्या गर्दीत राहो, किंवा सर्व सुखांचा त्याग करून मोठ्या जंगलातही राहो.
उद्दाममर्दलं पानतत्परो वापि नृत्यतु । सर्वसङ्गपरित्यागी शमम् आयातु वा गिरौ
तो उन्मत्तपणे, बिनधास्तपणे नाचो, मद्यपानात मग्न राहो, किंवा सर्व आसक्ती सोडून डोंगरावर शांततेत रममाण होवो.
चन्दनागुरुकर्पूरैर् वपुर् वा परिलिम्पतु । ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्व् अथ वानले
कोणी आपल्या अंगाला चंदन, अगर, कापूर लावो, किंवा प्रचंड ज्वाळांनी पेटलेल्या आगीत पडो.
पापं करोतु सुमहद् बहलं पुण्यम् एव वा । अद्यैव मृतिम् आयातु कल्पान्तनिचयेन वा
कोणी फार मोठं पाप करो, किंवा भरपूर पुण्य कमावो; त्याला आजच मृत्यू येवो, किंवा अगणित कल्पांनंतर येवो.
नासौ किञ्चिन् न तत् किञ्चित् कृतं तेन महात्मना । नासौ कलङ्कम् आप्नोति हेम पङ्कगतं यथा
तो महात्मा काहीच करीत नाही, आणि त्याच्यामुळे काहीच घडत नाही; त्याला कुठलाही डाग लागत नाही, जसं चिखलात पडलं तरी सोनं मळकट होत नाही.
संवित्पुरुषशब्दार्थैस् सकलङ्कैः कलङ्क्यते । अहन्त्ववासनारूपैश् शुक्तिकारजतोपमैः
‘पुरुष’ या शब्दाने आणि त्याच्या अर्थाने, म्हणजेच ‘मीपणा’ आणि ‘माझेपणा’ या कल्पनांनी, जसं शिंपल्यात चांदीचं भासावं तसं, चैतन्याला कलंक लागतो.
समस्तवस्तुप्रशमस् सम्यग्ज्ञानाद् यथास्थितेः । स एवास्योपशान्तो ऽन्तः कलङ्को ऽसत्तया यतः
सर्व वस्तूंची पूर्ण शांतता खरी स्वरूपाची खरी ओळख झाल्यावरच मिळते; ही अंतःकरणातील शांतता त्याचीच असते, कारण सगळे दोष असत्यामुळे नाहीसे होतात.