तनुवासनम् अप्य् उच्चैःपदायोद्यतम् उच्यते । अवासनं मनो ऽकर्तृपदं तस्माद् अवाप्यते
ज्या मनात अजून थोडेसे ठसे उरले आहेत, ते मनही सर्वोच्च अवस्थेसाठी प्रयत्न करत असते. पण ज्या मनात ठसेच नाहीत, ते मन कर्तेपणाच्या अवस्थेला पोहोचते.
घनवासनम् एतत् तु चेतः कर्तृत्वभावनम् । सर्वदुःखप्रदं तस्माद् वासनास् तनुताम् नयेत्
मनात जेव्हा खूप ठसे राहतात, तेव्हा कर्तेपणाची भावना निर्माण होते. हेच सर्व दुःखांचे कारण आहे, म्हणून मनातील ठसे कमी करावेत.
प्रशान्तजगदास्थो ऽन्तर् वीतशोकभयैषणः । स्वस्थो भवति येनात्मा स समाधिर् इति स्मृतः
जेव्हा अंतःकरण शांत झालेल्या जगात स्थिर राहतं, दुःख, भीती आणि इच्छा यांपासून मुक्त राहतं आणि स्वतःमध्येच स्थिर होतं, तेव्हाच ती अवस्था समाधी म्हणून ओळखली जाते.
चेतसा सम्परित्यज्य सर्वभावान् सभावनान् । यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं तथा शैले गृहे ऽथ वा
मनानं सर्व प्रकारच्या अवस्थांना आणि त्यांच्या आठवणींना पूर्णपणे सोडून दे, आणि मग पर्वतावर असलास किंवा घरात असलास, जसा आहेस तसाच शांतपणे राहा.
गृहम् एव गृहस्थानां सुसमाहितचेतसाम् । शान्ताहङ्कृतिदोषाणां विजना वनभूमयः
ज्यांच्या मनात स्थिरता आहे आणि अहंकाराची दोषे शांत झाली आहेत, अशा गृहस्थांसाठी त्यांचे स्वतःचे घर हे एकांत वनासारखेच असते.
अरण्यसदने तुल्ये समाहितमनोदृशाम् । महताम् इह भूतानां भूतानां महताम् इव
ज्यांचे मन एकाग्र आहे, त्यांच्यासाठी वनातील निवास आणि घर दोन्ही सारखेच असतात; तसेच, सर्व प्राण्यांमध्ये जे महान आहेत, त्यांच्यासाठीही हेच खरे आहे.
शाम्यच्चित्तमहाभ्रस्य जनजालोज्ज्वलान्य् अपि । नगराण्य् एव शून्यानि वनान्य् अवनिपात्मज
राजकुमार, ज्याच्या मनातील मोठे गडद ढग निवळले आहेत, त्याच्यासाठी लोकांनी गजबजलेली शहरेसुद्धा वनासारखी रिकामी वाटतात.
वृत्तिमच्चित्तमत्तस्य निर्जनानि वनान्य् अपि । नगराणि महालोकपूर्णानि परवीरहन्
ज्याचं मन नेहमी विचारांनी भारलेलं असतं, त्याला एकाकी जंगलं सुद्धा गर्दीने भरलेली शहरांसारखीच वाटतात, जणू तिथे शूर शत्रूंनी गजबजलेलं आहे.
व्युत्थितं चित्तम् अभ्येति भ्रमे शान्ते सुषुप्तताम् । निर्वाणम् एति निर्वाणं यथेच्छसि तथा कुरु
मन अस्थिर झालं की त्यात गोंधळ निर्माण होतो; शांत झालं की ते खोल झोपेत जातं. तुला मुक्ती हवी असेल तर तसंच वाग.
सर्वभावपदातीतं सर्वभावात्मकं च वा । यः पश्यति सदात्मानं स समाहित उच्यते
जो नेहमी स्वतःला सर्व अवस्थांपासून वेगळा किंवा सर्व अवस्थांचा आधार असं पाहतो, त्याला एकाग्रचित्त म्हणतात.
सहात्मना सदैवेदं जगत् पश्यति नो मनः । यथा स्वप्ने तथैवास्मिञ् जाग्रत्य् अपि जनेश्वर
जो नेहमी या जगाला आत्म्यासोबत पाहतो, त्याचं मन त्याला वेगळं दिसत नाही; जसं स्वप्नात तसंच जागेपणीही, हे जनांच्या स्वामी.
यथा विपिनगा लोका विहरन्तो ऽप्य् असत्समाः । असम्बन्धात् तथा ज्ञस्य ग्रामो ऽपि विपिनोपमः
जसं जंगलात फिरणारे लोक एकत्र असले तरी त्यांच्यात खरी मैत्री नसते, तसं ज्याला खरी समज आहे त्याच्यासाठी गावसुद्धा जंगलासारखंच वाटतं, कारण त्याला कुणाशीही आसक्ती नसते.
अन्तर्मुखमना नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रजन् पठन् । पुरं जनपदं ग्रामम् अरण्यम् इव पश्यति
ज्याचं मन नेहमी आत वळलेलं असतं, तो माणूस झोपेत असो, जागा असो, चालत असो किंवा वाचत असो, त्याला शहर, देश किंवा गाव सुद्धा जंगलासारखंच दिसतं.
सर्वम् आकाशताम् एति नित्यम् अन्तर्मुखस्थितेः । सर्वथानुपयोगित्वाद् भूताकुलम् इदं जगत्
जो नेहमी आपल्या आत स्थिर असतो, त्याच्यासाठी सगळं विश्व आकाशासारखं होतं; कारण या जगात काहीच खरं उपयोगाचं नाही, म्हणून जीवांनी भरलेलं हे जगही त्याला रिकाम्यासारखं वाटतं.
अन्तश्शीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् । विज्वराणाम् इव नृणां भवत्य् आ जीवितस्थितेः
जेव्हा मनातली शांती मिळते, तेव्हा सगळं जगही शांत वाटायला लागतं; जसं तापमुक्त माणसांना जग थंड वाटतं, तसं हे समाधान जिवंतपणी टिकून राहतं.
अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् । भवत्य् अखिलजन्तूनां यद् अन्तस् तद् बहिस् स्थितम्
ज्यांच्या मनातली इच्छा आणि तृष्णा त्यांना आतून जाळते, त्यांना हे जग जणू काही मोठ्या आगीत जळतंय असं वाटतं. सर्व प्राण्यांच्या आत जे आहे, तेच त्यांना बाहेरही दिसतं.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिर् अवस्थिताः
आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, डोंगर, नद्या आणि दिशा — हे सगळं मनाच्या अंतरंगातील तत्त्वांचे बाहेर दिसणारे भाग आहेत.
वटधानावट इव अन्तर् अस्य यद् आत्मनः । तद् बहिर् भासते भास्वद् विकसत्पुष्पगन्धवत्
जसं उंबराच्या फळातल्या फुलाचा सुगंध बाहेर पसरतो, तसंच माणसाच्या आत जे काही असतं, ते प्रकाशासारखं बाहेरही चमकतं.
न बहिष्ट्वं न चान्तस्त्वं क्वचित् किञ्चन विद्यते । यद् यथा कचितं चित्त्वात् तत् तथा तथ्यम् उत्थितम्
कुठेही खरं तर बाहेर किंवा आत असं काही नसतं; मनात जसं काही निर्माण होतं, तसं ते खरं वाटायला लागतं.
आत्मतत्त्वोदरं भाति बहिष्ट्वेन जगत्तया । कर्पूरम् इव गन्धेन सङ्कोचि प्रविकासि च
आत्म्याचं अंतरंग तत्त्व बाहेरच्या जगासारखं दिसतं, जसं कर्पूराचा सुगंध कधी एकत्रित, कधी पसरलेला असतो.
आत्मेदं स्फुरति स्फारं जगत्त्वेनाप्य् अहन्तया । बाह्यत्वेनान्तरत्वेन स च नासन् न सद्विभुः
हे आत्मा मोठ्या प्रमाणात जगासारखं, 'मी'पण म्हणून, कधी बाहेर, कधी आत असं प्रकट होतं; पण ते ना पूर्णपणे नसलेलं, ना पूर्णपणे असलेलं, सर्वत्र व्यापलेलं असतं.
बहिष्ट्वेनाश्रितं बाह्यम् अन्तस्त्वेनान्तरं स्थितम् । यथाविदितम् आत्मायं स्वचित्त्वम् अनुपश्यति
जे बाहेरचं म्हणतात ते बाहेर आधारलेलं असतं, आणि जे आतलं म्हणतात ते आत स्थिर असतं; ज्याप्रमाणे समजलं, तसं हा आत्मा स्वतःचं मन अशा प्रकारे पाहतो.
सबाह्याभ्यन्तरं शान्तम् आत्मनो ऽभेदनं जगत् । अहन्तादौ स्थिते देहे भूरिभङ्गं भयं तु सत्
जगाचं बाह्य आणि अंतरंग हे शांत, अखंड आत्माचं रूप आहे; पण जेव्हा देहात अहंकार वगैरे ठसठशीत असतो, तेव्हा तुकडे-तुकडेपणा आणि खरंतर भीती निर्माण होते.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । कल्पाग्निनेव ज्वलितं सर्वम् आधिहतात्मनः
ज्याच्या मनाला दुःखाने ग्रासले आहे, त्याला आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा — हे सर्व जणू काही प्रलयाच्या आगीत जळत आहेत असेच वाटते.
यस् त्व् आत्मरतिर् एवान्तः कुर्वन् कर्मेन्द्रियैः क्रियाः । न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते
जो फक्त स्वतःमध्येच आनंद मानतो, कर्मेंद्रियांनी काम करत असतो, पण आनंद किंवा दुःख यांच्यामुळे कधीच हलत नाही — त्याला स्थिरचित्त म्हणतात.
यस् सर्वगतम् आत्मानं पश्यन् समुपशान्तधीः । न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते
ज्याचे मन पूर्ण शांत आहे आणि जो सर्वत्र आत्म्याला पाहतो, तो न दुःखी होतो, न काही विचार करत बसतो — त्यालाच स्थिरचित्त म्हणतात.
सपूर्वापरपर्यन्ता यः पश्यञ् जागतीर् गतीः । दृष्टिष्व् एतासु हसति स समाहित उच्यते
जो या जगातील सर्व घडामोडी, त्यांचा भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि शेवट पाहून, त्या दृश्यांवर फक्त हसतो — त्यालाच स्थिरचित्त म्हणतात.
समे परे ऽस्ति नाहन्ता न जगज्जन्मनी मयि । वीचिवृन्देष्व् इवानप्त्वं न नाशे फेनधातवः
माझ्यासाठी, जे सम आहे आणि श्रेष्ठ आहे, तिथे 'मी'पण नाही आणि जगाच्या उत्पत्तीचंही भान नाही; जसं लाटांमध्ये काही मिळालं किंवा हरवलं असं नसतं, तसंच फेसाच्या नाशातही काही खरं नुकसान नसतं.
यस्यान्तर् अस्ति नाहन्त्वं न विभागादि नो मम । न चेतनाचेतनते सो ऽस्ति नास्तीतरो जनः
ज्याच्या आत 'मी'पण नाही, भेदभाव नाही, 'माझं' असं काही नाही आणि जिवंत-अजिवंत यात काही फरक वाटत नाही—तो इतर लोकांसारखा अस्तित्वातही नाही, आणि नाही असाही नाही.
व्योमस्वच्छो भवन् स्वेहां सम्यग् आचरतीह यः । हर्षामर्षविकारेषु काष्ठलोष्टसमस् स सन्
जो आकाशासारखा निर्मळ आहे, आपल्या घरात योग्य वागतो, आनंद, राग किंवा अस्वस्थतेच्या बदलांमध्ये लाकडासारखा किंवा मातीच्या गोळ्यासारखा कायम एकसारखा राहतो—तो खरा स्थिर आहे.