व्युत्थितस्य भवत्य् एषा समाधिस्थस्य चानघ । ज्ञस्य केवलम् अज्ञस्य न भवत्य् एव बोधजा
ही दृष्टी, पापरहित, जागरूक असलेल्या आणि समाधीमध्ये स्थिर असलेल्या दोघांमध्येही होते. ती केवळ जाणणाऱ्यांमध्येच प्रकटते, अज्ञान्यांमध्ये कधीच होत नाही, कारण ती जागृतीतूनच जन्मते.
अस्यां दृशि स्थितास् सर्वे जीवन्मुक्ता महाशयाः । सिद्धा रसा इव भुवि व्योमवीथ्याम् इवानिलाः
या दृष्टीमध्ये स्थिर राहणारे सर्व जिवंत मुक्त महात्मे, पृथ्वीवरील अमृतासारखे किंवा आकाशातील वाऱ्यासारखे असतात.
अस्मत्प्रभृतयस् सर्वे नारदाद्याश् च राघव । ब्रह्मविष्ण्वीश्वराद्याश् च दृष्टाव् अस्यां व्यवस्थिताः
आपण सर्व, नारद आणि इतर, तसेच ब्रह्मा, विष्णु, शंकर आणि इतरही, हे सर्व या दृष्टीमध्ये स्थिर आहेत, हे लक्षात ठेव राघव.
एताम् आलम्ब्य पदवीं समस्तभयनाशिनीम् । उद्दालको ऽसाव् अवसद् यावदिच्छं जगद्गृहे
ही सर्व भीती नाहीशी करणारी वाट धरून, उद्दालकाने या जगाच्या घरात आपल्या इच्छेप्रमाणे कितीही काळ निवांतपणे राहिला.
अथ कालेन महता बुद्धिस् तस्य बभूव ह । विदेहमुक्तस् तिष्ठामि देहं त्यक्त्वेति निश्चला
नंतर खूप काळ गेल्यावर त्याच्या मनात ठाम निर्धार झाला — 'आता मी देह सोडून देहापासून मुक्त राहीन.'
एवं निश्चयवान् अद्रेर् गुहायां पल्लवासने । बद्धपद्मासनस् तस्थाव् आमीलितविलोचनः
अशा प्रकारे निश्चय करून, तो पर्वताच्या गुहेत पानांच्या आसनावर पद्मासन लावून, डोळे मिटून बसला.
संयम्य गुदसंरोधाद् द्वाराणि नव चेतसः । मात्रास्पर्शान् अचिन्वानो भावितस्वाङ्गचिद्घनः
गुदद्वार आवळून मनाच्या नव्ह्या दारांना आवर घालत, इंद्रियांच्या स्पर्शांकडे लक्ष न देता, आपले शरीर आणि चैतन्य एकरूप करून तो तिथे स्थिर बसून राहिला.
संरुद्धप्राणपवनस् समसंस्थानकन्धरः । तालुमूलतलालग्नजिह्वामूलोल्लसन्मुखः
श्वास रोखून, मान सरळ व स्थिर ठेवली की, जिभेचं मूळ तालूला लागलेलं असतं आणि तोंड तेजाने उजळून जातं.
न बहिर् नान्तरे नाधो नोर्ध्वे नार्थे न शून्यके । संयोजितमनोदृष्टिर् दन्तैर् दन्तान् असंस्पृशन्
ना बाहेर, ना आत, ना खाली, ना वर, ना अर्थात, ना रिकामपणात — मन एकाग्र करून, दात दातांना न लागता बसतात.
प्राणप्रवाहसंरोधसमस् स्वच्छाननच्छविः । अङ्गचित्संविदुत्तानरोमकण्टकिताङ्गभूः
श्वासाचा प्रवाह रोखून समत्व साधल्यावर, चेहरा निर्मळ व तेजस्वी होतो आणि शरीरात जाणीव जागी झाल्याने रोमांच येतो.
अङ्गचित्संविदभ्यासाच् चित्सामान्यम् उपाददे । तदभ्यासाद् अवापान्तर् आनन्दस्यन्दम् उत्तमम्
शरीरात जाणीवेचा सराव केल्याने, सर्वत्र असणारी चैतन्याची एकता मिळते; त्या सरावातून अंतरंगातला सर्वोच्च आनंदाचा प्रवाह गाठता येतो.
तदास्वादनतो लीनचित्सामान्यदशाक्रमः । विश्वम्भरम् अनन्तात्म सत्तासामान्यम् आययौ
त्या अनुभूतीमुळे, मन एकरूप होऊन सर्वत्र पसरलेल्या चैतन्याच्या अवस्थेत प्रवेश करतो; आणि त्यातून, अनंत आत्मा, म्हणजेच सर्व जगात समान असलेली अस्तित्वाची मूळ भावना, मिळते.
तत्स्थस् समसमाभोगः परां विश्रान्तिम् आगतः । अनानन्दसमानन्दमुग्धमुग्धमुखद्युतिः
त्या अवस्थेत स्थिर राहून, तो सर्व गोष्टींमध्ये सारखा आनंद घेतो आणि परम विश्रांतीला पोहोचतो; त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद आणि निःआनंद यांच्या संमिश्रतेचा मोहक प्रकाश झळकतो.
संशान्तानन्दपुलकः पदं प्राप्याप्य् अलं गतः । चिरकालपरिक्षीणमननादिभवभ्रमः
शांत आनंदाच्या रोमांचाने भारलेला, तो अंतिम अवस्थेला पोहोचून पूर्ण समाधानी होतो; आणि दीर्घकाळ टिकलेली मनाची, ध्वनीची व संसारातील भ्रमाची छाया नाहीशी होते.
बभूव स महासत्त्वो लिपिकर्मार्पितोपमः । समः कलावपूर्णेन शरदच्छाम्बरेन्दुना
तो महात्मा जणू लेखनकार्य करणाऱ्या व्यक्तीसारखा एकाग्र झाला; शरद ऋतूच्या निर्मळ आकाशासारखा आणि चंद्रासारखा शांत व तेजस्वी झाला.
उपशशाम शनैर् दिवसैर् असौ कतिपयैस् स्वपदे विमलात्मनि । तरुरसश् शरदन्त इवामले रविकरौजसि जन्मदशातिगः
काही दिवसांतच तो हळूहळू शांत झाला, आपल्या निर्मळ आत्म्यात स्थिर झाला. जसा झाडाचा रस मुळाशी स्थिरावतो, किंवा शरद ऋतूची शुभ्रता निर्मळ सूर्यकिरणांत विसावते, तसा तो जन्माच्या अवस्थेपलीकडे गेला.
गतसकलविकल्पो निर्विकारो ऽभिरामस् सकलमलविलासोपाधिनिर्मुक्तमूर्तिः । विगलितसुखम् आद्यं तत् सुखं प्राप यस्मिंस् तृणम् इव जलराशाव् उह्यते शक्रलक्ष्मीः
सर्व शंका आणि बदल संपले, तो आनंदी झाला, त्याचे स्वरूप सर्व अशुद्धीच्या गुणांपासून मुक्त झाले. त्याने ते आद्य सुख मिळवले, जिथे इंद्राची संपत्तीही समुद्रातील गवतासारखी क्षुल्लक वाटते.
अपरिमितनभोऽन्तर्व्यापिदिग्व्यापि पूर्णं भुवनभरणशीलं भूरिभाग्योपसेव्यम् । कथनगुणम् अतीतं सत्यम् आनन्दम् आद्यं सुखम् असुखम् अनन्तं ब्राह्मणो ऽसौ बभूव
तो अनंत, आकाशाच्या आत-बाहेर व्यापणारा, पूर्ण, जगाला धारण करणारा, मोठ्या भाग्याने पूजिला जाणारा ब्रह्म झाला. त्याचे गुण शब्दात सांगता येत नाहीत; तोच सत्य, आनंद, आद्य सुख-दुःख आणि अंतहीन आहे.
गतवति पदम् आद्यं चेतसि स्वस्वभावं द्विजतनुर् अथ मासैस् सोपविष्टा च षड्भिः । रविकरपरितप्ता वातझाङ्काररम्या तनुतरबहुतन्त्री शैलवीणा बभूव
जेव्हा त्याच्या मनात आपली खरी अवस्था, आद्य पद, स्थिर झाली, तेव्हा त्या द्विजाच्या देहाने सहा महिन्यांनी पर्वताच्या वीणेप्रमाणे रूप घेतले — बारीक, अनेक नाजूक तारा असलेली, सूर्यकिरणांनी तापलेली आणि वाऱ्याच्या मंद आवाजात रमणीय वाटणारी.
अथ बहुतरकालेनैनम् अद्रेर् भुवं ताम् उपययुर् अगकन्यासंयुता मातरः खात् । अभिमतफलसिद्ध्यै संयुता एव सर्वा अनलम् इव शिखानां पङ्क्तयः पिङ्गकेश्यः
खूप दिवसांनी, त्या पर्वताच्या निष्पाप कन्यांसह त्या मातांनी आकाशातून खाली उतरून त्या जागी आल्या. सर्वजणी एकत्र येऊन, ज्या प्रमाणे सुवर्णकेशरी ज्वाळांची रांग जणू अग्नीभोवती फिरते, तशाच त्या आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण करण्यासाठी तिथे आल्या.
दिनकरकरशुष्कं विप्रकङ्कालकं तज् झगिति च करकोटौ बद्धखट्वाङ्गसङ्गा । सकलविबुधवन्द्या खिङ्खिनी देवदेवी निशि नवरतनृत्ता काचकान्तिं चकार
सूर्याच्या किरणांनी कोरडे पडलेले, फक्त हाडांचा सांगाडा उरलेले ते शरीर, हातात काठी आणि कवटी बांधलेले, सर्व देवांनी पूजलेले, ती देवी खिंकिणी, देवांचीही देवी, रात्री नवीन नृत्य करत होती आणि तिच्या अंगावर काचेसारखा तेज चमकत होता.
इत्य् उद्दालकदेहको ऽद्य विलसन्मायूरबर्हव्रजव्यालोलाब्दलवे नवे विवलिते मन्दारमालागणैः । शेते खिङ्खिनिकामहाभगवतीलीलाललामे लताजाले भृङ्ग इवान्तपुष्पपटले पश्चाद् उपागच्छति
आता उद्दालकाचे शरीर, नवे मोरपिसांनी सजलेले, ताज्या ढगासारखे हलके हेलकावे घेत, मंदार फुलांच्या माळांनी वेढलेले, त्या खिंकिणी महाभगवतीच्या खेळाच्या बागेत, वेलींमध्ये, जणू मधमाशी फुलाच्या आतल्या पाकळ्यांत विसावते तशी, तसे पडून आहे आणि नंतर कुणीतरी तिथे येणार आहे.
एषोद्दालकचित्तवृत्तिकलनावल्ली विवेकस्फुरत्स्वानन्दप्रविकासभासिकुसुमा हृत्कानने विस्तृते । रूढा यस्य कदाचिद् एव विलसद्रम्येव सच्छायया नासाव् एति वियोगम् एति च फलेनोच्चैस्तरां सङ्गमम्
ही उद्दालकाच्या मनाच्या वृत्तींची वेल आहे, जी हृदयाच्या वनात पसरलेली आहे. विवेक आणि आत्मसुखाच्या तेजस्वी फुलांनी ती फुललेली आहे. कधी ती सुंदर सावली देते, कधी नाहीशी होते, तर कधी ती उच्चतम एकरूपतेच्या फळाने एकत्र येते.
क्रमेणानेन रिपुहन् विचार्यात्मानम् आत्मना । विश्रान्तिम् एति वितते पदे पद्मदलेक्षण
या क्रमाने, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, माणूस स्वतःच स्वतःचा शोध घेतो आणि कमळासारख्या सुंदर, अमर्याद अवस्थेत पूर्ण विश्रांती मिळवतो.
शास्त्रार्थगुरुचेतोभिस् तावत् तावद् विचार्यते । सर्वदृश्यक्षयाभ्यासाद् यावद् आसाद्यते परम्
शास्त्राचा अर्थ, गुरु आणि स्वतःच्या मनाच्या मदतीने पुन्हा पुन्हा विचार केला जातो; सर्व दृश्य गोष्टींचा नाश करण्याचा सराव केल्यावरच, ते परम स्थान गाठता येते.
वैराग्याभ्यासशास्त्रार्थप्रज्ञागुरुयमक्रमैः । पदम् आसाद्यते पुण्यं प्रज्ञयैवैकयाथ वा
वैराग्य, सराव, शास्त्रार्थ समजून घेणे, प्रज्ञा आणि गुरुचे मार्गदर्शन या टप्प्याटप्प्याने, पुण्य स्थान मिळते—कधी केवळ प्रज्ञेने, तर कधी दुसऱ्या मार्गाने.
सम्प्रबोधवती तीक्ष्णा कलङ्करहिता मतिः । सर्वसामग्र्यहीनापि प्राप्यं प्राप्नोति शाश्वतम्
ज्या मनाला जागृती आली आहे आणि जे दोषरहित आहे, ते इतर सर्व साधने नसली तरी, मिळवायचे ते शाश्वत स्थान नक्कीच मिळवते.
भगवन् भूतभव्येश कश्चिज् ज्ञातसमाधिकः । प्रबुद्ध इति विश्रान्तो व्यवहारपरो ऽपि सन्
हे प्रभो, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वांचा स्वामी, जो कोणी खऱ्या अर्थाने आत्मज्ञान प्राप्त करून जागृत झाला आहे, तो जरी संसारातील व्यवहार करत असला तरी त्याला खऱ्या अर्थाने शांत म्हणतात.
कश्चिद् एकान्तम् आश्रित्य समाधिनियतस् स्थितः । तयोस् तु कतरश् श्रेयान् इति मे भगवन् वद
कोणी दुसरा एकांतात जाऊन, ध्यानात पूर्णपणे स्थिर राहतो. या दोघांपैकी, प्रभो, कोणता श्रेष्ठ आहे हे मला सांगा.
इमं गुणसमाहारम् अनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तश्शीतलता यासौ समाधिर् इति कथ्यते
जो हा गुणांचा समूह स्वतःचा नसल्यासारखा पाहतो, त्याच्या मनात जी थंड शांतता निर्माण होते, तिलाच ध्यानस्थिती किंवा समाधी म्हणतात.