क्षणं वर्षसहस्रं वा तत्र लब्ध्वा स्थितिं मनः । रतिम् एति न भोगौघे दृष्टस्वर्ग इवावनौ
क्षणभर किंवा हजारो वर्षे जरी तिथे मन स्थिर झाले, तरी उपभोगांच्या ओघात त्याला काहीही गोडी वाटत नाही, जसा स्वर्ग पाहिलेल्याला पृथ्वीवरील सुखात रस राहत नाही.
तत् पदं सा गतिश् शान्ता तच् छ्रेयश् शाश्वतं शिवम् । तत्र विश्रान्तिम् आप्तस्य न भूयो जायते श्रमः
ती अवस्था म्हणजे शांततेचा मार्ग, सर्वोच्च कल्याण आणि शाश्वत मंगल आहे. जो तिथे विश्रांतीला पोहोचतो, त्याला पुन्हा कधीच थकवा येत नाही.
तत् पदं साधवः प्राप्य दृश्यदृष्टिम् इमां पुनः । न यान्ति खदिरोद्यानं लब्धचैत्ररथा इव
सज्जन त्या अवस्थेला पोहोचल्यानंतर, हा दृश्य-द्रष्टा अनुभव पुन्हा घेत नाहीत, जसं चैत्वरथ मिळवलेल्यांना डोंगरावरील बागेत परत जायचं वाटत नाही.
तां महानन्दपदवीं चित्तान्य् आसाद्य देहिनाम् । दृश्यं न बहु मन्यन्ते राजानो दीनताम् इव
ती परमानंदाची वाट मिळाल्यावर, देहधारकांची मनं या दृश्य जगाला किंमत देत नाहीत, जसं राजे दारिद्र्याला किंमत देत नाहीत.
चेतस् तत्पदविश्रान्तं बुद्धं दृश्यदशां प्रति । कदर्थाद् बोधम् आयाति न यात्य् एवाथ वानघ
मन त्या अवस्थेत स्थिर झालं आणि जागृत झालं की, ते दृश्याच्या अवस्थेकडे उदासीनतेने पाहतं; कधी त्याला ज्ञान मिळतं, तर कधी, हे निष्पापा, मिळत नाही.
उद्दालको ऽथ षण्मासान् दूरोत्सारितसिद्धभूः । उषित्वोन्मिषतो ऽम्भोदकोशाद् अर्को मधाव् इव
उद्दालकाने, सिद्धांच्या प्रदेशापासून दूर राहून, सहा महिने घालवले. नंतर वसंतात समुद्राच्या उदरातून सूर्य जसा प्रकटतो, तसा तो पुन्हा प्रकट झाला.
ददर्श सम्प्रबुद्धात्मा पुनः परमतेजसः । प्रणामलालसान् सिद्धांश् चन्द्रबिम्बवपुर्धरान्
जागृत मनाने, त्याने पुन्हा त्या तेजस्वी, चंद्राच्या पूर्णाकृतीसारख्या देह असलेल्या, नम्रतेने वाकलेले सिद्धांना पाहिले.
रमणीर् गौरमन्दाररेण्वभ्रामलचामराः । स्फुरत्पताकापटला द्युविमानपरम्पराः
त्याला चंद्रप्रकाशासारख्या गोऱ्या रमणीय स्त्रिया, मंदार फुलांच्या परागाने बनवलेली पंखी, फडफडणारे ध्वज आणि आकाशातील एकामागून एक येणाऱ्या दिव्य विमानांची रांग दिसली.
अस्मदादीन् मुनीन् दर्भपवित्राङ्ककराम्बुजान् । विद्याधरीभिर् वलितान् विद्याधरपतीन् अपि
त्याने स्वतःसारखेच, कुशाच्या पवित्र गाठी हातात धरलेले ऋषी, विद्यासंपन्न स्त्रियांनी वेढलेले आणि विद्या असलेल्या लोकांचे अधिपतीही पाहिले.
ते तम् ऊचुर् महात्मानम् उद्दालकमुनिं तदा । प्रसादेन प्रणामान् नो भगवन्न् अवलोकय
त्या जीवांनी त्या वेळी महान आत्म्याला, म्हणजे उद्दालक ऋषींना नम्रपणे म्हटले, "महाराज, आपल्या कृपेने आमच्या या नमस्कारांकडे कृपादृष्टीने पाहा."
आरुह्येमं विमानं त्वम् एहि त्रैविष्टपं पुरं । स्वर्ग एव हि सीमान्तो जगत्सम्भोगसम्पदाम्
या दिव्य विमानावर चढा आणि त्रैविष्टप या स्वर्गनगरीकडे चला; कारण या जगातील सर्व सुखसंपत्तींची मर्यादा म्हणजे स्वर्गच आहे."
आकल्पम् उचितान् भुङ्क्ष्व भोगान् अभिमतान् विभो । स्वर्गादिफलभोगार्थम् एवाशेषतपःक्रियाः
हे महाशक्तिमान, तुम्हाला हवे तसे आणि ज्या सुखांचा तुम्हाला योग्य वाटेल ते सुख कितीही काळ उपभोगा; कारण स्वर्गादी फळांच्या सुखासाठीच सर्व तपश्चर्या केली जाते."
हारचामरधारिण्यो विद्याधरवराङ्गनाः । पश्येमास् त्वाम् उपासीनाः करिण्यः करिणं यथा
हार आणि चामर धारण केलेल्या विद्यााधरांच्या सुंदर स्त्रिया तुझ्यासमोर बसल्या आहेत, जशा हत्तींच्या समोर त्यांच्या मादी हत्ती बसतात, तसे आम्हाला पाहा, हे श्रेष्ठ ऋषी."
कामो धर्मार्थयोस् सारः कामसाराश् शुचिस्मिताः । वसन्त इव मञ्जर्यस् स्वर्ग एव भवन्ति ताः
इच्छा ही धर्म आणि संपत्ती यांचा गाभा आहे; शुद्ध हास्य असलेल्या स्त्रिया या इच्छेचा सारांश आहेत, जणू वसंत ऋतूतील फुलांसारख्या — त्या फक्त स्वर्गातच असतात.
एवं कथयतस् सिद्धान् अतिथीन् इत्य् असौ मुनिः । परिपूज्य यथान्यायम् अतिष्ठद् गतसम्भ्रमम्
असा तो ऋषी सिद्ध लोकांशी बोलत असताना, त्यांना योग्य आदर देऊन, नीटसं पूजन करून, मन शांत ठेवून तेथेच राहिला.
नाभ्यनन्दन् न तत्याज तां विभूतिं स धीरधीः । भोस् सिद्धा व्रजतेत्य् उक्त्वा स्वव्यापारपरो ऽभवत्
त्याने त्या वैभवाचा आनंद मानला नाही, किंवा त्याचा त्यागही केला नाही; स्थिर मनाने तो म्हणाला, 'सिद्धहो, तुम्ही जा,' आणि मग स्वतःच्या कामात गुंतला.
अथ स्वकर्मनिरतं भोगेष्व् अरतिम् आगतम् । तम् उपास्य ययुस् सिद्धा दिनैः कतिपयैस् स्वयम्
नंतर, तो स्वतःच्या कर्तव्यात मग्न असून भोगांमध्ये आसक्ती नसलेला पाहून, त्या सिद्धांनी त्याचे पूजन केले आणि काही दिवसांनी ते निघून गेले.
जीवन्मुक्तस् स च मुनिर् विजहार यथासुखम् । यावदिच्छं वनान्तेषु मुनीनाम् आश्रमेषु च
जिवंतपणे मुक्त झालेला तो ऋषी आपल्या इच्छेनुसार कधी वनात, कधी इतर ऋषींच्या आश्रमात आनंदाने फिरत असे.
मेरुमन्दरकैलासहिमवद्विन्ध्यसानुषु । द्वीपोपवनदिक्कुञ्जजङ्गलारण्यभूमिषु
तो मेरू, मंदार, कैलास, हिमवत, विंध्य या पर्वतांच्या उतारांवर, तसेच बेटांमध्ये, बागांमध्ये, दिशांमध्ये, झाडझुडपांच्या गर्दीत, जंगलात आणि अरण्यभूमीतही भटकत असे.
ततः प्रभृति सम्प्राप्तपद उद्दालको द्विजः । गुहासु गिरिकुक्षीणां न्यवसद् ध्यानलीलया
त्या वेळेपासून, पद मिळवलेल्या उद्दालक नावाच्या त्या द्विजाने पर्वतांच्या गुहांमध्ये ध्यानाच्या आनंदात वास केला.
कदाचिद् अह्ना मासेन कदाचिद् वत्सरेण च । कदाचिद् वत्सरौघेन ध्यानासक्तो व्यबुध्यत
कधी एखाद्या दिवशी, कधी महिन्याने, कधी वर्षभराने, तर कधी अनेक वर्षांनीही, ध्यानात मग्न असताना तो जागा होत असे.
उद्दालकस् तद् आरभ्य व्यवहारपरो ऽपि सन् । सुसमाहित एवासीच् चित्तत्त्वैकत्वम् आगतः
त्या क्षणापासून उद्दालक हे सर्वसामान्य व्यवहार करत असतानाही पूर्णपणे शांत आणि स्थिर राहिले, कारण त्यांना चित्तस्वरूपाशी एकरूपता मिळाली होती.
चित्तत्त्वैकघनाभ्यासान् महाचित्त्वम् उपेत्य सः । दृश्ये ऽस्मिंश् चित्ररविवन् नास्तम् आयान् न चोदयम्
चित्ताच्या एकरूपतेचा सातत्याने सराव केल्यामुळे त्यांनी महान चित्ताची अवस्था प्राप्त केली; या जगात ते तेजस्वी सूर्यासारखे होते—ना कधी मावळले, ना कधी उगवले.
समपरपदलाभप्राप्तिसंशान्तचेता दलितजननपाशः क्षीणसन्देहदोलः । शरदि खम् इव कान्तं व्याततं चोर्जितं च स्फुटम् अमलम् अलेखं तत् वपुस् स्वं बभार
सर्वोच्च आणि तळाच्या स्थितीचे समानपणे प्राप्त झाल्यामुळे त्यांचे मन पूर्ण शांत झाले होते, जन्मबंधन तुटले होते आणि शंका-आशयांची दोलायमानता संपली होती. त्यांनी आपले स्वरूप शरद ऋतूतील आकाशासारखे—विस्तीर्ण, तेजस्वी, स्वच्छ, निर्मळ आणि कुठलाही डाग नसलेले—धारण केले होते.
आत्मज्ञानदिनैकार्क मत्संशयतृणानल । अज्ञानदाहशीतांशो सत्तासामान्यम् ईश किम्
हे ईश्वर, अशी कोणती गोष्ट आहे जी सर्व सत्त्वांचा सामान्य आधार आहे, जिचा सूर्य म्हणजे आत्मज्ञानाचा दिवस, जिच्या अग्नीने माझ्या शंका जळून जातात, आणि जिचा चंद्र अज्ञानाच्या ज्वाळांना शीतल करतो?
यदा सङ्क्षीयते चित्तम् अभावात्यन्तभावनात् । चित्सामान्यस्वरूपस्य सत्तासामान्यता तदा
जेव्हा मन पूर्णपणे शून्यतेच्या विचाराने शांत होते, तेव्हा अस्तित्वाचा सामान्य भाव म्हणजेच सर्वव्यापी चैतन्याचे स्वरूप होते.
नूनं चेत्यांशरहिता चिद् यदात्मनि लीयते । असद्रूपवद् अत्यच्छं सत्तासामान्यता तदा
खरंच, जेव्हा चैतन्य सर्व विषयांपासून मुक्त होऊन स्वतःमध्ये विलीन होते, तेव्हा अस्तित्वाचा सामान्य भाव अगदी पारदर्शक, निर्गुण आणि निराकार असतो.
यदा सर्वाणि दृश्यानि संशान्तान्योऽन्यवेदनम् । स्वरूपेण स्वरूपाभं भाव्यन्ते समता तदा
जेव्हा सर्व दृश्ये शांत होतात आणि दुसऱ्याचे भान राहत नाही, तेव्हा ती आपल्याच स्वरूपासारखी वाटतात; हीच खरी समता आहे.
कूर्माङ्गानीव दृश्यानि लीयन्ते स्वात्मनात्मनि । अभावितान्य् एव यदा सत्तासामान्यता तदा
जसे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःमध्ये ओढून घेतो, तसे सर्व दृश्ये आत्म्यात विलीन होतात; जेव्हा त्यांची कल्पनाही राहत नाही, तेव्हाच अस्तित्वाचा सामान्य भाव प्रकट होतो.
दृष्टिर् एषा हि परमा सदेहादेहयोस् सदा । मुक्तयोस् सम्भवत्य् एव तुर्यातीतपदोपमा
ही दृष्टी सर्वश्रेष्ठ आहे, शरीर असो वा नसू दे, नेहमीच तशीच राहते. ती फक्त मुक्त लोकांमध्ये प्रकटते, जणू काही चौथ्या अवस्थेपलीकडील स्थितीसारखी.