निद्राव्युपशमे तस्य भावयाम् आस तन् मनः । व्योम श्यामलदृग् जन्तुर् नभसीव शिखण्डकम्
झोप ओसरल्यावर त्याचं मन विचार करू लागलं, जसं आकाशात काळ्या डोळ्यांचं पक्षी किंवा नभात नाचणारा मोर.
पयोद इव तापिञ्छं नीहारम् इव मारुतः । तमो दीप इवाच्छात्मा तद् अप्य् आशु ममार्ज सः
जसा ढग लालसर तेज नाहीसे करतो, वा वारा धुके उडवून लावतो, किंवा दिवा अंधार घालवतो, तसाच निर्मळ आत्म्याने ते सर्व पटकन दूर केलं.
व्योमसंविदि भग्नायां मूढं तस्याभवन् मनः । निद्रायां प्रविलीनायां मैरेयमदवान् इव
आकाशाची जाणीव तुटली तेव्हा त्याचं मन गोंधळलं; जसं झोप संपली की माणूस मद्याने मऊ पडल्यासारखा गोंधळतो.
मोहम् अप्य् एष मनसस् तं ममार्ज महाशयः । यामिनीजनितं जाड्यं भुवनाद् इव भास्करः
त्या महात्म्याने मनातील मोहही दूर केला, जसा सूर्य रात्र झालेलं जडपण जगातून नाहीसं करतो.
ततस् तेजस्तमोनिद्रामोहादिपरिवर्जितम् । काम् अप्य् अवस्थाम् आसाद्य विशश्राम मनः क्षणम्
मग तेज, अंधार, झोप, आणि मोह यांपासून मोकळ्या अशा एका अवस्थेत मन थोडा वेळ शांत झालं.
विश्रम्याशु पपाताङ्गसंविदं चित्स्वरूपिणीम् । सेतुरुद्धं सरोवारि प्रतीपं स्वम् इवास्पदम्
थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यावर, ती चेतनेच्या स्वरूपातील देहभावनेत लगेचच परत आली. जणू धरणाने अडवलेलं पाणी पुन्हा आपल्या तळ्यात परत जातं, तसं.
चिरानुसन्धानवशात् स्वदनाच् च स्वसंविदः । ततश् चिन्मयताम् आगाद् धेम नूपुरताम् इव
दीर्घ काळ मनन आणि स्वतःच्या जाणिवेचा आस्वाद घेतल्यामुळे, ती शुद्ध चेतनेच्या अवस्थेला पोहोचली, जणू सोनं नुपुराच्या रूपात घडलं.
चित्तत्वम् अथ सन्त्यज्य चित्तं चित्त्वं ततं गतं । अन्यद् एव बभूवाशु पङ्कः कुम्भस्थिताव् इव
मग मनाची अवस्था सोडून, मन शुद्ध चेतनेत विलीन झालं; ते पूर्णपणे वेगळं झालं, जसं मडक्यात राहिलेलं चिखल वेगळं होतं.
चेत्यं सन्त्यज्य चिच् छुद्धा चित्सामान्यम् अथाययौ । त्यक्तवीच्यादिभेदे ऽब्धौ वार्सामान्यम् इवैकधीः
जाणता येणारं सर्व सोडून, शुद्ध चैतन्याने सार्वत्रिक चेतनेची अवस्था गाठली; जसं लाटा वगैरे भेद बाजूला ठेवून, मन समुद्राच्या एकसंध पाण्यात एकरूप होतं.
त्यक्तभूतौघमननं ततो विश्वम्भरं बृहत् । चिदाकाशं ततं शुद्धं सो ऽभवद् बोधिम् आगतः
त्याने सर्व जीवांच्या विचारांना सोडून दिलं आणि मग तो पृथ्वीइतका विशाल झाला. त्याचं शुद्ध चैतन्य सर्वत्र पसरलं आणि त्याला आत्मज्ञान प्राप्त झालं.
तत्र प्राप महानन्दं दृश्यदर्शनवर्जितम् । अनन्तम् उत्तमास्वादं रसायनम् इवार्णवम्
त्या अवस्थेत त्याने परम आनंद अनुभवलं, जिथे पाहणारा आणि दृश्य दोन्ही नव्हते. तो आनंद अनंत होता, अत्युच्च स्वरूपाचा आणि अमृतासारखा गोड होता.
शरीरात् समतीतो ऽसौ काम् अप्य् अवनिम् आगतः । सत्तासामान्यरूपात्मा बभूवानन्दसागरः
तो शरीराच्या आणि पृथ्वीच्या मर्यादेपलीकडे गेला. त्याचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलं आणि तो आनंदाच्या महासागरासारखा झाला.
द्विजचेतनहंसो ऽसाव् आनन्दसरसि स्थिरे । अतिष्ठच् छरदच्छे खे कलापूर्ण इवोडुपः
तो द्विज, चैतन्याचा हंस, स्थिर आनंदाच्या सरोवरात राहिला, जणू काही शरद ऋतूच्या स्वच्छ आकाशात पूर्ण चंद्र चमकत आहे.
बभूवावातदीपाभो लिपिकर्मार्पितोपमः । वीतवेलाम्बुधिप्रख्यो वृष्टमूकाम्बुदस्थितिः
तो वाऱ्याने हलू न शकणाऱ्या दिव्यासारखा, आपल्या कामात पूर्णपणे गुंतलेल्या लेखकाशी तुलना करता येईल असा झाला; काठ नसलेल्या समुद्रासारखा, आणि शांत आकाशात स्थिर असलेल्या मेघासारखा तो स्थित झाला.
अथैतस्मिन् महालोके तिष्ठन्न् उद्दालकश् चिरम् । अपश्यद् व्योमगान् सिद्धान् अमरान् इव भूरिशः
त्या विशाल जगात उद्दालक बराच काळ स्थिर राहिला आणि त्याने आकाशात मुक्तपणे संचार करणारे, अमरांसारखे असंख्य सिद्ध लोक पाहिले.
आगतानि विचित्राणि सिद्धजालानि चाभितः । शक्रार्कपददातॄणि नीरन्ध्राण्य् अप्सरोगणैः
त्याने आजूबाजूला विविध अद्भुत सिद्धांच्या जाळ्या पाहिल्या, ज्या इंद्र आणि सूर्य यांच्या लोकांचे दान करणाऱ्या, आणि अप्सरांचा समूह असलेल्या, कुठेही तडा नसलेल्या होत्या.
तानि नादरयां चक्रे सिद्धवृन्दानि स द्विजः । गम्भीरमतिर् अक्षुब्धो विलासान् इव शैशवान्
तो द्विज त्या सिद्धांच्या समूहांकडे काहीच लक्ष दिले नाही; त्याचे मन खोल आणि स्थिर होते, जणू ते बाल्यावस्थेतील खेळगमतीसारखे त्याला वाटले.
सिद्धसार्थम् अनादृत्य तस्मिन् स्वानन्दमन्दिरे । अतिष्ठद् अथ षण्मासान् दिक्तटे ऽर्क इवोत्तरे
त्याने सिद्धांच्या सभेला दुर्लक्ष करून, स्वतःच्या आनंदमंदिरात सहा महिने उत्तरेकडील दिशेला असलेल्या सूर्याप्रमाणे निवांत राहिला.
जीवन्मुक्तपदं तत् तद् यत् स सम्प्राप्तवान् द्विजः । तत्र सिद्धास् सुरास् साध्यास् स्थिता ब्रह्महरादयः
त्या द्विजाने जिवंतपणी मुक्तीची अवस्था मिळवली; तिथे सिद्ध, देव, साध्य, ब्रह्मा, हर आणि इतर सर्व उपस्थित होते.
आनन्दपरिणामित्वाद् अनानन्दपदं गताः । नानन्दे न निरानन्दे ततस् तत्संविद् आबभौ
आनंदाने पूर्ण रूप घेतल्यामुळे ते आनंदाच्या पलीकडे गेले; ना आनंदात, ना नीरानंदात, फक्त तीच चेतना तिथे प्रकट झाली.
क्षणं वर्षसहस्रं वा तत्र लब्ध्वा स्थितिं मनः । रतिम् एति न भोगौघे दृष्टस्वर्ग इवावनौ
क्षणभर किंवा हजारो वर्षे जरी तिथे मन स्थिर झाले, तरी उपभोगांच्या ओघात त्याला काहीही गोडी वाटत नाही, जसा स्वर्ग पाहिलेल्याला पृथ्वीवरील सुखात रस राहत नाही.
तत् पदं सा गतिश् शान्ता तच् छ्रेयश् शाश्वतं शिवम् । तत्र विश्रान्तिम् आप्तस्य न भूयो जायते श्रमः
ती अवस्था म्हणजे शांततेचा मार्ग, सर्वोच्च कल्याण आणि शाश्वत मंगल आहे. जो तिथे विश्रांतीला पोहोचतो, त्याला पुन्हा कधीच थकवा येत नाही.
तत् पदं साधवः प्राप्य दृश्यदृष्टिम् इमां पुनः । न यान्ति खदिरोद्यानं लब्धचैत्ररथा इव
सज्जन त्या अवस्थेला पोहोचल्यानंतर, हा दृश्य-द्रष्टा अनुभव पुन्हा घेत नाहीत, जसं चैत्वरथ मिळवलेल्यांना डोंगरावरील बागेत परत जायचं वाटत नाही.
तां महानन्दपदवीं चित्तान्य् आसाद्य देहिनाम् । दृश्यं न बहु मन्यन्ते राजानो दीनताम् इव
ती परमानंदाची वाट मिळाल्यावर, देहधारकांची मनं या दृश्य जगाला किंमत देत नाहीत, जसं राजे दारिद्र्याला किंमत देत नाहीत.
चेतस् तत्पदविश्रान्तं बुद्धं दृश्यदशां प्रति । कदर्थाद् बोधम् आयाति न यात्य् एवाथ वानघ
मन त्या अवस्थेत स्थिर झालं आणि जागृत झालं की, ते दृश्याच्या अवस्थेकडे उदासीनतेने पाहतं; कधी त्याला ज्ञान मिळतं, तर कधी, हे निष्पापा, मिळत नाही.
उद्दालको ऽथ षण्मासान् दूरोत्सारितसिद्धभूः । उषित्वोन्मिषतो ऽम्भोदकोशाद् अर्को मधाव् इव
उद्दालकाने, सिद्धांच्या प्रदेशापासून दूर राहून, सहा महिने घालवले. नंतर वसंतात समुद्राच्या उदरातून सूर्य जसा प्रकटतो, तसा तो पुन्हा प्रकट झाला.
ददर्श सम्प्रबुद्धात्मा पुनः परमतेजसः । प्रणामलालसान् सिद्धांश् चन्द्रबिम्बवपुर्धरान्
जागृत मनाने, त्याने पुन्हा त्या तेजस्वी, चंद्राच्या पूर्णाकृतीसारख्या देह असलेल्या, नम्रतेने वाकलेले सिद्धांना पाहिले.
रमणीर् गौरमन्दाररेण्वभ्रामलचामराः । स्फुरत्पताकापटला द्युविमानपरम्पराः
त्याला चंद्रप्रकाशासारख्या गोऱ्या रमणीय स्त्रिया, मंदार फुलांच्या परागाने बनवलेली पंखी, फडफडणारे ध्वज आणि आकाशातील एकामागून एक येणाऱ्या दिव्य विमानांची रांग दिसली.
अस्मदादीन् मुनीन् दर्भपवित्राङ्ककराम्बुजान् । विद्याधरीभिर् वलितान् विद्याधरपतीन् अपि
त्याने स्वतःसारखेच, कुशाच्या पवित्र गाठी हातात धरलेले ऋषी, विद्यासंपन्न स्त्रियांनी वेढलेले आणि विद्या असलेल्या लोकांचे अधिपतीही पाहिले.
ते तम् ऊचुर् महात्मानम् उद्दालकमुनिं तदा । प्रसादेन प्रणामान् नो भगवन्न् अवलोकय
त्या जीवांनी त्या वेळी महान आत्म्याला, म्हणजे उद्दालक ऋषींना नम्रपणे म्हटले, "महाराज, आपल्या कृपेने आमच्या या नमस्कारांकडे कृपादृष्टीने पाहा."