दधार हृदयाकाशे मनस् संयमम् आगतम् । विन्ध्यखात इवोन्मत्तं गजं युक्तिवशीकृतम्
त्याने आपले मन पूर्णपणे संयमित करून हृदयाच्या आकाशात स्थिर केले, जसे एखादा उन्मत्त हत्ती विवेकाच्या जोरावर विंध्याच्या गुहेत बांधून ठेवला जातो.
शरन्नभोवद् आसाद्य निर्मलाम् अतिसोम्यताम् । जहार परिपूर्णाब्धेर् मेरोश् चातरलां श्रियम्
शरद ऋतूच्या स्वच्छ आकाशासारखी निर्मळता आणि अत्यंत सौम्यता मिळवून, त्याने मेरूच्या चंचल शोभेला आणि समुद्राच्या परिपूर्णतेला सोडून दिले.
दुधावाथ विकल्पौघान् प्रतिभासम् उपेयुषः । पुरःपरिस्फुरद्रूपान् मषकान् इव मारुतः
त्याच्यासमोर जसे जसे विविध कल्पना उमटू लागल्या, तसे त्याने त्या सगळ्या विचारांच्या झुंडी वाऱ्याने माश्यांना उडवून लावाव्यात तशा दूर सारल्या.
आगच्छतो यथाकामं प्रतिभासान् पुनः पुनः । अच्छिनन् मनसा शूरः खड्गेनेव रणे शरान्
जसा जसा वेगवेगळे भास पुन्हा पुन्हा येत होते, तसा तो धाडसी मनाने एकाग्र राहून, रणांगणात तलवारीने बाण कापावेत तसा त्यांना छाटत होता.
विकल्पौघे परालूने सो ऽपश्यद् धृदयाम्बरे । तमश् छन्नविवेकार्कं लोलकज्जलमेचकम्
विचारांची गर्दी ओसरल्यावर, त्याने हृदयाच्या आकाशात विवेकाचा सूर्य काळोखाने झाकला गेला आहे असे पाहिले, जणू दिव्याच्या ज्योतीवर फिरणाऱ्या काळ्या काजळीप्रमाणे.
तद् अप्य् उत्सारयाम् आस सम्यक् स्वान्तविवस्वता । सम्यग्ज्ञानोदितेनाशु पवनेनेव कज्जलम्
तो काळोखही त्याने आपल्या अंतरात्म्यातील तेजाने, खरी समजूत येताच, वाऱ्याने काजळी उडवावी तसा पूर्णपणे दूर केला.
तमस्य् उपरते कान्तं तेजःपुञ्जं ददर्श सः । शार्वरे तिमिरे शान्ते प्रातस् सान्ध्यम् इवाम्बुदम्
काळोख नाहीसा झाल्यावर त्याने एक सुंदर तेजाचा पुंजका पाहिला, जसा शांत रात्रीच्या अंधारात सकाळच्या वेळी आकाशात दिसणारा मेघ.
तं लुलाव स्थलाब्जानां वनं बाल इव द्विपः । अपिबच् चाप्य् असृक्पूरं वेताल इव वेगतः
तो त्या वस्तूशी खेळू लागला, जणू काही एखादा लहान हत्ती जमिनीवरच्या कमळांशी खेळतो, आणि वेताळासारखा तो रक्ताचा पूर वेगाने प्यायला.
तेजस्य् उपरते तस्य घूर्णमानं मनो मुनेः । निशाब्जवद् अगान् निद्रां लोलं क्षीववद् एव वा
त्या तेजाचा प्रकाश ओसरल्यावर, त्या ऋषीचं मन गुंतून गेलं आणि ते झोपेत शिरलं, जसं रात्रीचं कमळ मिटतं किंवा एखादा मद्यपान केलेला माणूस डोलतो.
मेघमालां इव मरुद् बालो नीलाब्जिनीम् इव । यामिनीम् इव तीक्ष्णांशुस् ताम् अप्य् आशु लुलाव सः
त्याने तेही पटकन दूर केलं, जसं वारा मेघांच्या रांगा उडवतो, एखादा मुलगा निळ्या कमळांना फेकून देतो, किंवा तिखट सूर्यकिरण रात्रीचा अंधार दूर करतो.
निद्राव्युपशमे तस्य भावयाम् आस तन् मनः । व्योम श्यामलदृग् जन्तुर् नभसीव शिखण्डकम्
झोप ओसरल्यावर त्याचं मन विचार करू लागलं, जसं आकाशात काळ्या डोळ्यांचं पक्षी किंवा नभात नाचणारा मोर.
पयोद इव तापिञ्छं नीहारम् इव मारुतः । तमो दीप इवाच्छात्मा तद् अप्य् आशु ममार्ज सः
जसा ढग लालसर तेज नाहीसे करतो, वा वारा धुके उडवून लावतो, किंवा दिवा अंधार घालवतो, तसाच निर्मळ आत्म्याने ते सर्व पटकन दूर केलं.
व्योमसंविदि भग्नायां मूढं तस्याभवन् मनः । निद्रायां प्रविलीनायां मैरेयमदवान् इव
आकाशाची जाणीव तुटली तेव्हा त्याचं मन गोंधळलं; जसं झोप संपली की माणूस मद्याने मऊ पडल्यासारखा गोंधळतो.
मोहम् अप्य् एष मनसस् तं ममार्ज महाशयः । यामिनीजनितं जाड्यं भुवनाद् इव भास्करः
त्या महात्म्याने मनातील मोहही दूर केला, जसा सूर्य रात्र झालेलं जडपण जगातून नाहीसं करतो.
ततस् तेजस्तमोनिद्रामोहादिपरिवर्जितम् । काम् अप्य् अवस्थाम् आसाद्य विशश्राम मनः क्षणम्
मग तेज, अंधार, झोप, आणि मोह यांपासून मोकळ्या अशा एका अवस्थेत मन थोडा वेळ शांत झालं.
विश्रम्याशु पपाताङ्गसंविदं चित्स्वरूपिणीम् । सेतुरुद्धं सरोवारि प्रतीपं स्वम् इवास्पदम्
थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यावर, ती चेतनेच्या स्वरूपातील देहभावनेत लगेचच परत आली. जणू धरणाने अडवलेलं पाणी पुन्हा आपल्या तळ्यात परत जातं, तसं.
चिरानुसन्धानवशात् स्वदनाच् च स्वसंविदः । ततश् चिन्मयताम् आगाद् धेम नूपुरताम् इव
दीर्घ काळ मनन आणि स्वतःच्या जाणिवेचा आस्वाद घेतल्यामुळे, ती शुद्ध चेतनेच्या अवस्थेला पोहोचली, जणू सोनं नुपुराच्या रूपात घडलं.
चित्तत्वम् अथ सन्त्यज्य चित्तं चित्त्वं ततं गतं । अन्यद् एव बभूवाशु पङ्कः कुम्भस्थिताव् इव
मग मनाची अवस्था सोडून, मन शुद्ध चेतनेत विलीन झालं; ते पूर्णपणे वेगळं झालं, जसं मडक्यात राहिलेलं चिखल वेगळं होतं.
चेत्यं सन्त्यज्य चिच् छुद्धा चित्सामान्यम् अथाययौ । त्यक्तवीच्यादिभेदे ऽब्धौ वार्सामान्यम् इवैकधीः
जाणता येणारं सर्व सोडून, शुद्ध चैतन्याने सार्वत्रिक चेतनेची अवस्था गाठली; जसं लाटा वगैरे भेद बाजूला ठेवून, मन समुद्राच्या एकसंध पाण्यात एकरूप होतं.
त्यक्तभूतौघमननं ततो विश्वम्भरं बृहत् । चिदाकाशं ततं शुद्धं सो ऽभवद् बोधिम् आगतः
त्याने सर्व जीवांच्या विचारांना सोडून दिलं आणि मग तो पृथ्वीइतका विशाल झाला. त्याचं शुद्ध चैतन्य सर्वत्र पसरलं आणि त्याला आत्मज्ञान प्राप्त झालं.
तत्र प्राप महानन्दं दृश्यदर्शनवर्जितम् । अनन्तम् उत्तमास्वादं रसायनम् इवार्णवम्
त्या अवस्थेत त्याने परम आनंद अनुभवलं, जिथे पाहणारा आणि दृश्य दोन्ही नव्हते. तो आनंद अनंत होता, अत्युच्च स्वरूपाचा आणि अमृतासारखा गोड होता.
शरीरात् समतीतो ऽसौ काम् अप्य् अवनिम् आगतः । सत्तासामान्यरूपात्मा बभूवानन्दसागरः
तो शरीराच्या आणि पृथ्वीच्या मर्यादेपलीकडे गेला. त्याचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलं आणि तो आनंदाच्या महासागरासारखा झाला.
द्विजचेतनहंसो ऽसाव् आनन्दसरसि स्थिरे । अतिष्ठच् छरदच्छे खे कलापूर्ण इवोडुपः
तो द्विज, चैतन्याचा हंस, स्थिर आनंदाच्या सरोवरात राहिला, जणू काही शरद ऋतूच्या स्वच्छ आकाशात पूर्ण चंद्र चमकत आहे.
बभूवावातदीपाभो लिपिकर्मार्पितोपमः । वीतवेलाम्बुधिप्रख्यो वृष्टमूकाम्बुदस्थितिः
तो वाऱ्याने हलू न शकणाऱ्या दिव्यासारखा, आपल्या कामात पूर्णपणे गुंतलेल्या लेखकाशी तुलना करता येईल असा झाला; काठ नसलेल्या समुद्रासारखा, आणि शांत आकाशात स्थिर असलेल्या मेघासारखा तो स्थित झाला.
अथैतस्मिन् महालोके तिष्ठन्न् उद्दालकश् चिरम् । अपश्यद् व्योमगान् सिद्धान् अमरान् इव भूरिशः
त्या विशाल जगात उद्दालक बराच काळ स्थिर राहिला आणि त्याने आकाशात मुक्तपणे संचार करणारे, अमरांसारखे असंख्य सिद्ध लोक पाहिले.
आगतानि विचित्राणि सिद्धजालानि चाभितः । शक्रार्कपददातॄणि नीरन्ध्राण्य् अप्सरोगणैः
त्याने आजूबाजूला विविध अद्भुत सिद्धांच्या जाळ्या पाहिल्या, ज्या इंद्र आणि सूर्य यांच्या लोकांचे दान करणाऱ्या, आणि अप्सरांचा समूह असलेल्या, कुठेही तडा नसलेल्या होत्या.
तानि नादरयां चक्रे सिद्धवृन्दानि स द्विजः । गम्भीरमतिर् अक्षुब्धो विलासान् इव शैशवान्
तो द्विज त्या सिद्धांच्या समूहांकडे काहीच लक्ष दिले नाही; त्याचे मन खोल आणि स्थिर होते, जणू ते बाल्यावस्थेतील खेळगमतीसारखे त्याला वाटले.
सिद्धसार्थम् अनादृत्य तस्मिन् स्वानन्दमन्दिरे । अतिष्ठद् अथ षण्मासान् दिक्तटे ऽर्क इवोत्तरे
त्याने सिद्धांच्या सभेला दुर्लक्ष करून, स्वतःच्या आनंदमंदिरात सहा महिने उत्तरेकडील दिशेला असलेल्या सूर्याप्रमाणे निवांत राहिला.
जीवन्मुक्तपदं तत् तद् यत् स सम्प्राप्तवान् द्विजः । तत्र सिद्धास् सुरास् साध्यास् स्थिता ब्रह्महरादयः
त्या द्विजाने जिवंतपणी मुक्तीची अवस्था मिळवली; तिथे सिद्ध, देव, साध्य, ब्रह्मा, हर आणि इतर सर्व उपस्थित होते.
आनन्दपरिणामित्वाद् अनानन्दपदं गताः । नानन्दे न निरानन्दे ततस् तत्संविद् आबभौ
आनंदाने पूर्ण रूप घेतल्यामुळे ते आनंदाच्या पलीकडे गेले; ना आनंदात, ना नीरानंदात, फक्त तीच चेतना तिथे प्रकट झाली.