निर्विकल्पसमाध्यर्थं व्यवसायम् उपाददे । स्वभावं स्वच्छतां नेतुं शरत्काल इवामलः
विचाररहित समाधीसाठी त्याने ठाम निश्चय केला, आपली प्रकृती शुद्ध व निर्मळ व्हावी म्हणून, जशी शरद ऋतूच्या वेळी हवा स्वच्छ असते तशी.
स्वस्वान्तवातहरिणम् आशादिग्गणगामिनम् । चिन्तया हृदयं निन्ये दूराद् रज्ज्वेव कीलकम्
आपल्या मनाला, जे वाऱ्याच्या झुळकीसारखं इच्छांच्या दिशांनी धावणारं आहे, त्याने चिंतनाच्या साहाय्याने हृदयात ओढून घेतलं, जसं एखादा खिळा दूर असलेली दोरी ओढतो.
धावमानम् अधो मत्तं चित्तम् आबिलम् आकुलम् । बलात् संरोधयाम् आस सेतुर् जलम् इव द्रुतम्
त्याने आपल्या मनाला, जे वेड्यासारखं, अस्वस्थ आणि खाली धावणारं होतं, जबरदस्तीने आवरलं, जसं धरण वेगाने वाहणाऱ्या पाण्याला थांबवतं.
न्यमीमिलद् दृशाव् अर्धं परिपक्ष्मलपक्ष्मके । निस्स्पन्दतारामधुपे सन्ध्याकाल इवाम्बुजे
त्याने आपली डोळ्यांची पापणी अर्धवट मिटली, ज्या पूर्ण वाढलेल्या होत्या, आणि त्या जणू संध्याकाळच्या वेळी विश्रांती घेतलेल्या मधमाशांसारख्या स्थिर झाल्या, जसं कमळ संध्याकाळी शांत होतं.
सोम्यताम् अनयन् मौनी प्राणापानजवं मुखे । श्वसनं श्रेयसे देशे प्रशस्तस् समयो यथा
त्या मौन साधकाने श्वासोच्छ्वासाचा वेग तोंडातून हळूहळू शांत केला, जसं योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी श्वास ठेवावा.
तिलेभ्य इव तैलानि पृथक् चक्रे प्रयत्नतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः कूर्मो ऽङ्गानीव गोपयन्
जसा एखादा तेल काढताना तीळं वेगळी करून काळजीपूर्वक तेल वेगळं काढतो, तसंच त्यानं आपली इंद्रियं त्यांच्या विषयांपासून मागे घेतली, आणि कासव जसं आपली अंगं आत ओढून सुरक्षित ठेवतो, तसं त्यानं इंद्रियांचं रक्षण केलं.
बाह्यान् स्पर्शान् अशेषेण जहौ दूरे शनैर् अरीन् । सहसा कुण्डकच्छन्नो मणिर् दूरं त्विषो यथा
त्यानं सर्व बाह्य स्पर्श पूर्णपणे सोडले, हळूहळू त्यांना शत्रूसारखं दूर केलं, जसं कापडानं झाकलेला एखादा मणी अचानक आपली चमक लपवतो आणि ती दूर होते.
विलीनान् आन्तरांश् चक्रे स्पर्शान् उज्झितदर्शनान् । रसान् विटपकोशस्थान् मार्गशीर्ष इव द्रुमः
त्यानं आतल्या इंद्रियांचं एकरूप केलं, बाह्य गोष्टींचा त्याग करून, जसं मार्गशीर्ष महिन्यात झाडाच्या फांदीतला रस बाहेर न येता आतल्या आवरणात राहतो.
रुरोध गुदसङ्कोचान् नवद्वारानिलान् अथ । मुखसंस्थगनात् कुम्भरन्ध्रकोशान् इवेतरान्
मग त्यानं गुदद्वार आकुंचन करून नवद्वारांमधून जाणाऱ्या वाऱ्यांना थांबवलं, जसं मडक्याचं तोंड बंद केल्यावर त्यातली इतर छिद्रं आपोआप बंद होतात.
आत्मरत्नप्रकाशाढ्यां स्पष्टां कुसुमलाञ्छिताम् । दधार कन्धरां धीरां मेरुश् शृङ्गशिखाम् इव
त्याच्या गळ्याची हालचाल अत्यंत स्थिर होती, जणू काही आत्मरत्नाच्या तेजाने उजळलेली आणि फुलांनी सजलेली होती, अगदी मेरू पर्वताच्या शिखरासारखी भक्कम आणि तेजस्वी दिसत होती.
दधार हृदयाकाशे मनस् संयमम् आगतम् । विन्ध्यखात इवोन्मत्तं गजं युक्तिवशीकृतम्
त्याने आपले मन पूर्णपणे संयमित करून हृदयाच्या आकाशात स्थिर केले, जसे एखादा उन्मत्त हत्ती विवेकाच्या जोरावर विंध्याच्या गुहेत बांधून ठेवला जातो.
शरन्नभोवद् आसाद्य निर्मलाम् अतिसोम्यताम् । जहार परिपूर्णाब्धेर् मेरोश् चातरलां श्रियम्
शरद ऋतूच्या स्वच्छ आकाशासारखी निर्मळता आणि अत्यंत सौम्यता मिळवून, त्याने मेरूच्या चंचल शोभेला आणि समुद्राच्या परिपूर्णतेला सोडून दिले.
दुधावाथ विकल्पौघान् प्रतिभासम् उपेयुषः । पुरःपरिस्फुरद्रूपान् मषकान् इव मारुतः
त्याच्यासमोर जसे जसे विविध कल्पना उमटू लागल्या, तसे त्याने त्या सगळ्या विचारांच्या झुंडी वाऱ्याने माश्यांना उडवून लावाव्यात तशा दूर सारल्या.
आगच्छतो यथाकामं प्रतिभासान् पुनः पुनः । अच्छिनन् मनसा शूरः खड्गेनेव रणे शरान्
जसा जसा वेगवेगळे भास पुन्हा पुन्हा येत होते, तसा तो धाडसी मनाने एकाग्र राहून, रणांगणात तलवारीने बाण कापावेत तसा त्यांना छाटत होता.
विकल्पौघे परालूने सो ऽपश्यद् धृदयाम्बरे । तमश् छन्नविवेकार्कं लोलकज्जलमेचकम्
विचारांची गर्दी ओसरल्यावर, त्याने हृदयाच्या आकाशात विवेकाचा सूर्य काळोखाने झाकला गेला आहे असे पाहिले, जणू दिव्याच्या ज्योतीवर फिरणाऱ्या काळ्या काजळीप्रमाणे.
तद् अप्य् उत्सारयाम् आस सम्यक् स्वान्तविवस्वता । सम्यग्ज्ञानोदितेनाशु पवनेनेव कज्जलम्
तो काळोखही त्याने आपल्या अंतरात्म्यातील तेजाने, खरी समजूत येताच, वाऱ्याने काजळी उडवावी तसा पूर्णपणे दूर केला.
तमस्य् उपरते कान्तं तेजःपुञ्जं ददर्श सः । शार्वरे तिमिरे शान्ते प्रातस् सान्ध्यम् इवाम्बुदम्
काळोख नाहीसा झाल्यावर त्याने एक सुंदर तेजाचा पुंजका पाहिला, जसा शांत रात्रीच्या अंधारात सकाळच्या वेळी आकाशात दिसणारा मेघ.
तं लुलाव स्थलाब्जानां वनं बाल इव द्विपः । अपिबच् चाप्य् असृक्पूरं वेताल इव वेगतः
तो त्या वस्तूशी खेळू लागला, जणू काही एखादा लहान हत्ती जमिनीवरच्या कमळांशी खेळतो, आणि वेताळासारखा तो रक्ताचा पूर वेगाने प्यायला.
तेजस्य् उपरते तस्य घूर्णमानं मनो मुनेः । निशाब्जवद् अगान् निद्रां लोलं क्षीववद् एव वा
त्या तेजाचा प्रकाश ओसरल्यावर, त्या ऋषीचं मन गुंतून गेलं आणि ते झोपेत शिरलं, जसं रात्रीचं कमळ मिटतं किंवा एखादा मद्यपान केलेला माणूस डोलतो.
मेघमालां इव मरुद् बालो नीलाब्जिनीम् इव । यामिनीम् इव तीक्ष्णांशुस् ताम् अप्य् आशु लुलाव सः
त्याने तेही पटकन दूर केलं, जसं वारा मेघांच्या रांगा उडवतो, एखादा मुलगा निळ्या कमळांना फेकून देतो, किंवा तिखट सूर्यकिरण रात्रीचा अंधार दूर करतो.
निद्राव्युपशमे तस्य भावयाम् आस तन् मनः । व्योम श्यामलदृग् जन्तुर् नभसीव शिखण्डकम्
झोप ओसरल्यावर त्याचं मन विचार करू लागलं, जसं आकाशात काळ्या डोळ्यांचं पक्षी किंवा नभात नाचणारा मोर.
पयोद इव तापिञ्छं नीहारम् इव मारुतः । तमो दीप इवाच्छात्मा तद् अप्य् आशु ममार्ज सः
जसा ढग लालसर तेज नाहीसे करतो, वा वारा धुके उडवून लावतो, किंवा दिवा अंधार घालवतो, तसाच निर्मळ आत्म्याने ते सर्व पटकन दूर केलं.
व्योमसंविदि भग्नायां मूढं तस्याभवन् मनः । निद्रायां प्रविलीनायां मैरेयमदवान् इव
आकाशाची जाणीव तुटली तेव्हा त्याचं मन गोंधळलं; जसं झोप संपली की माणूस मद्याने मऊ पडल्यासारखा गोंधळतो.
मोहम् अप्य् एष मनसस् तं ममार्ज महाशयः । यामिनीजनितं जाड्यं भुवनाद् इव भास्करः
त्या महात्म्याने मनातील मोहही दूर केला, जसा सूर्य रात्र झालेलं जडपण जगातून नाहीसं करतो.
ततस् तेजस्तमोनिद्रामोहादिपरिवर्जितम् । काम् अप्य् अवस्थाम् आसाद्य विशश्राम मनः क्षणम्
मग तेज, अंधार, झोप, आणि मोह यांपासून मोकळ्या अशा एका अवस्थेत मन थोडा वेळ शांत झालं.
विश्रम्याशु पपाताङ्गसंविदं चित्स्वरूपिणीम् । सेतुरुद्धं सरोवारि प्रतीपं स्वम् इवास्पदम्
थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यावर, ती चेतनेच्या स्वरूपातील देहभावनेत लगेचच परत आली. जणू धरणाने अडवलेलं पाणी पुन्हा आपल्या तळ्यात परत जातं, तसं.
चिरानुसन्धानवशात् स्वदनाच् च स्वसंविदः । ततश् चिन्मयताम् आगाद् धेम नूपुरताम् इव
दीर्घ काळ मनन आणि स्वतःच्या जाणिवेचा आस्वाद घेतल्यामुळे, ती शुद्ध चेतनेच्या अवस्थेला पोहोचली, जणू सोनं नुपुराच्या रूपात घडलं.
चित्तत्वम् अथ सन्त्यज्य चित्तं चित्त्वं ततं गतं । अन्यद् एव बभूवाशु पङ्कः कुम्भस्थिताव् इव
मग मनाची अवस्था सोडून, मन शुद्ध चेतनेत विलीन झालं; ते पूर्णपणे वेगळं झालं, जसं मडक्यात राहिलेलं चिखल वेगळं होतं.
चेत्यं सन्त्यज्य चिच् छुद्धा चित्सामान्यम् अथाययौ । त्यक्तवीच्यादिभेदे ऽब्धौ वार्सामान्यम् इवैकधीः
जाणता येणारं सर्व सोडून, शुद्ध चैतन्याने सार्वत्रिक चेतनेची अवस्था गाठली; जसं लाटा वगैरे भेद बाजूला ठेवून, मन समुद्राच्या एकसंध पाण्यात एकरूप होतं.
त्यक्तभूतौघमननं ततो विश्वम्भरं बृहत् । चिदाकाशं ततं शुद्धं सो ऽभवद् बोधिम् आगतः
त्याने सर्व जीवांच्या विचारांना सोडून दिलं आणि मग तो पृथ्वीइतका विशाल झाला. त्याचं शुद्ध चैतन्य सर्वत्र पसरलं आणि त्याला आत्मज्ञान प्राप्त झालं.