यावदिच्छम् अवस्थैषा प्रणवप्रथमे क्रमे । बभूव न हठाद् एव हठयोगो हि दुःखदः
ही अवस्था, ॐकाराच्या पहिल्या टप्प्यात, त्याच्या इच्छेनुसार कितीही काळ टिकली; ती कधीही जबरदस्तीने नव्हती, कारण जबरदस्तीने केलेला योग नेहमी दुःख देतो.
अथेतरांशावसरे प्रणवस्य समस्थितौ । निस्स्पन्दकुम्भको नाम प्राणानाम् अभवत् क्रमः
यानंतर ॐकाराच्या पुढील अवस्थेत, जेव्हा पूर्ण समत्व आले, तेव्हा श्वासांची जी स्थिती निर्माण झाली तिला 'स्थिर कुम्भक' म्हणतात, ज्यात श्वास पूर्णपणे शांत आणि स्थिर राहतो.
न बहिर् नान्तरे नाधो नोर्ध्वे नाशासु तत्र ते । सङ्क्षोभम् अगमन् प्राणा अर्धसंस्तम्भिता इव
त्या अवस्थेत श्वास ना बाहेर जातो, ना आत येतो, ना खाली, ना वर, ना कुठल्याही दिशेला हलतो; ते अगदी स्थिर, जणू अर्धवट थांबलेलेच वाटतात.
दग्धदेहपुरो वह्निश् शशामाशनिवत् क्षणात् । अदृश्यत सितं भस्म शारीरं हिमपाण्डुरम्
जळलेल्या देहासमोरचा अग्नि क्षणात शांत झाला, जणू जेवण झाल्यावर जसा अग्नि निवतो; तेव्हा फक्त पांढरट राख उरली, आणि शरीर हिमासारखे फिकट दिसू लागले.
यत्र कर्पूरशय्यायां सुप्तानीव सुखोचितम् । शरीरास्थीनि लक्ष्यन्ते निस्स्पन्दानि सितानि च
जणू कर्पूराच्या शय्येवर सुखाने झोपलेल्या माणसासारखी, शरीरातील हाडे तिथे दिसत होती—ती पूर्णपणे स्थिर आणि पांढरी होती.
तद् भस्म पवनाधूतं सास्थि वायुर् अयोजयत् । स्वदेहे भृशम् उच्छूने त्रिनेत्रव्रतवान् इव
ती राख वाऱ्याने उडवली गेली आणि हाडांसकट जोरात शरीरावर पडली, जणू काही त्रिनेत्रधारी व्रत पाळणारा कोणी अंगावर भस्म फासतो तशी.
तच् चण्डपवनोद्धूतम् आवृत्य गगनं क्षणात् । शरदीवाभ्रमिहिका क्वापि भस्मास्थिमद् ययौ
ती राख आणि हाडं प्रचंड वाऱ्याने उडून क्षणात आकाश झाकून गेली; जशी शरद ऋतूतील धुके किंवा ढग कुठेतरी विरघळून जातात, तशी ती राख कुठेतरी निघून गेली.
यावदिच्छम् अवस्थैषा प्रणवस्यापरे क्रमे । बभूव न हठाद् एव हठयोगो हि दुःखदः
ही अवस्था हवी तितकी काळ राहिली, ॐकाराच्या पुढच्या टप्प्यात; ती जबरदस्तीने घडली नाही, कारण जबरदस्तीने केलेला योग नेहमी दुःख देतो.
ततस् तृतीयावसरे प्रणवस्योपशान्तिदे । पूरणात् पूरको नाम प्राणानाम् अभवत् क्रमः
मग ॐकाराच्या तिसऱ्या टप्प्यात, जो शांतता देणारा आहे, श्वास पूर्णपणे भरून घेण्याची 'पूरक' नावाची स्थिती निर्माण झाली.
अस्मिन्न् अवसरे प्राणाश् चेतनामृतमध्यगाः । व्योम्नि शीतलताम् ईयुर् हिमसंस्पर्शसुन्दरीम्
त्या क्षणी प्राणांनी चेतनेच्या अमृतात प्रवेश केला आणि आकाशात जणू हिमाच्या स्पर्शासारखी शीतलता अनुभवली.
क्रमाद् गगनमध्यस्थाश् चन्द्रमण्डलतां ययुः । धूमा गगनकोशस्थाश् शीतलाम्बुदताम् इव
हळूहळू, जे आकाशाच्या मध्यभागी होते, त्यांनी चंद्राच्या गोलासारखा आकार घेतला; आकाशाच्या पोकळीतले धुरकट वाफारे थंडगार मेघांसारखे वाटू लागले.
कलाकलापसम्पूर्णे ते तस्मिंश् चन्द्रमण्डले । पुण्यराशाव् इवापूर्णे रसायनमहार्णवे
त्या चंद्रमंडलात, किरणांच्या समूहांनी भरलेल्या, ते जणू पुण्याच्या महासागरात, अमृताच्या अथांग समुद्रात पूर्णपणे न्हाल्यासारखे दिसले.
रसायनमहाधारास् सम्पन्नाः प्राणवायवः । मणियष्टिसमाकारा जलेष्व् इन्दोर् इवांशवः
अमृताच्या मोठ्या धारांनी परिपूर्ण झालेले प्राणवायू, रत्नांच्या कड्यांसारखे दिसू लागले, जसे चंद्राचे किरण पाण्यात उमटतात.
सा पपाताम्बराद् धारा शेषे शारीरभस्मनि । रासायनी हरशिरःपतितेव सुरापगा
ती धार आकाशातून पडली आणि त्या शरीराच्या राखेवर सांडली, जशी अमृताची गंगा शंकराच्या डोक्यावरून वाहते.
उदभूद् इन्दुबिम्बाभं चतुर्बाहुवपुस् तया । प्रस्फुरन्मन्दराद् अब्धेः पारिजात इव द्रुमः
त्या धारेतून चंद्राच्या गोलासारखा, चार हातांचा तेजस्वी रूप उमटले, जणू मंदार पर्वतावरून समुद्रात उमलणारा कल्पवृक्षच.
उद्दालकशरीरं तन् नारायणतयोदितम् । प्रफुल्तचूतवत् कान्तम् आबभौ दीप्तिसुन्दरम्
उद्दालकाचं ते शरीर नारायणरूपात प्रकट झालं आणि फुललेल्या आंब्याच्या झाडासारखं सुंदर व तेजस्वी दिसू लागलं.
रसायनमयाः प्राणास् तच्छरीरम् अपूरयन् । सरिदोघा इव सरो वृक्षं मधुरसा इव
त्या शरीरात अमृतमय प्राण शिरले, जसे नद्या तळ्यात मिसळतात किंवा गोड रस झाडात भरतो.
अन्तः कुण्डलिनीं प्राणाः पूरयाम् आसुर् आदृताः । वक्रानुवक्रप्रसृतास् सरांसीव सरित्स्खदाम्
आत्म्यातल्या कुंडलिनीमध्ये प्राणांनी आदराने भर दिला, ते वाकडे-तिकडे वळण घेत वाहणाऱ्या नद्यांच्या प्रवाहासारखे आतून फिरू लागले.
प्रकृतिस्थं बभूवास्य तच् छरीरं द्विजन्मनः । प्रावृट्संरम्भविगमे धौतं तलम् इवावनेः
त्या द्विजाच्या देहाने आपली नैसर्गिक स्थिती मिळवली, जणू पावसाळ्याचा गोंधळ शांत झाल्यावर पृथ्वीचे अंग स्वच्छ व निर्मळ होते तसे.
अथ पद्मासनगतः कृत्वा देहे स्थितिं दृढाम् । आलान इव मातङ्गं निबध्येन्द्रियपञ्चकम्
मग तो पद्मासनात बसला, देहाला स्थिर व मजबूत केला आणि हत्तीला जसे दोरीने बांधतात तसे पाचही इंद्रिये आवळून धरली.
निर्विकल्पसमाध्यर्थं व्यवसायम् उपाददे । स्वभावं स्वच्छतां नेतुं शरत्काल इवामलः
विचाररहित समाधीसाठी त्याने ठाम निश्चय केला, आपली प्रकृती शुद्ध व निर्मळ व्हावी म्हणून, जशी शरद ऋतूच्या वेळी हवा स्वच्छ असते तशी.
स्वस्वान्तवातहरिणम् आशादिग्गणगामिनम् । चिन्तया हृदयं निन्ये दूराद् रज्ज्वेव कीलकम्
आपल्या मनाला, जे वाऱ्याच्या झुळकीसारखं इच्छांच्या दिशांनी धावणारं आहे, त्याने चिंतनाच्या साहाय्याने हृदयात ओढून घेतलं, जसं एखादा खिळा दूर असलेली दोरी ओढतो.
धावमानम् अधो मत्तं चित्तम् आबिलम् आकुलम् । बलात् संरोधयाम् आस सेतुर् जलम् इव द्रुतम्
त्याने आपल्या मनाला, जे वेड्यासारखं, अस्वस्थ आणि खाली धावणारं होतं, जबरदस्तीने आवरलं, जसं धरण वेगाने वाहणाऱ्या पाण्याला थांबवतं.
न्यमीमिलद् दृशाव् अर्धं परिपक्ष्मलपक्ष्मके । निस्स्पन्दतारामधुपे सन्ध्याकाल इवाम्बुजे
त्याने आपली डोळ्यांची पापणी अर्धवट मिटली, ज्या पूर्ण वाढलेल्या होत्या, आणि त्या जणू संध्याकाळच्या वेळी विश्रांती घेतलेल्या मधमाशांसारख्या स्थिर झाल्या, जसं कमळ संध्याकाळी शांत होतं.
सोम्यताम् अनयन् मौनी प्राणापानजवं मुखे । श्वसनं श्रेयसे देशे प्रशस्तस् समयो यथा
त्या मौन साधकाने श्वासोच्छ्वासाचा वेग तोंडातून हळूहळू शांत केला, जसं योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी श्वास ठेवावा.
तिलेभ्य इव तैलानि पृथक् चक्रे प्रयत्नतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः कूर्मो ऽङ्गानीव गोपयन्
जसा एखादा तेल काढताना तीळं वेगळी करून काळजीपूर्वक तेल वेगळं काढतो, तसंच त्यानं आपली इंद्रियं त्यांच्या विषयांपासून मागे घेतली, आणि कासव जसं आपली अंगं आत ओढून सुरक्षित ठेवतो, तसं त्यानं इंद्रियांचं रक्षण केलं.
बाह्यान् स्पर्शान् अशेषेण जहौ दूरे शनैर् अरीन् । सहसा कुण्डकच्छन्नो मणिर् दूरं त्विषो यथा
त्यानं सर्व बाह्य स्पर्श पूर्णपणे सोडले, हळूहळू त्यांना शत्रूसारखं दूर केलं, जसं कापडानं झाकलेला एखादा मणी अचानक आपली चमक लपवतो आणि ती दूर होते.
विलीनान् आन्तरांश् चक्रे स्पर्शान् उज्झितदर्शनान् । रसान् विटपकोशस्थान् मार्गशीर्ष इव द्रुमः
त्यानं आतल्या इंद्रियांचं एकरूप केलं, बाह्य गोष्टींचा त्याग करून, जसं मार्गशीर्ष महिन्यात झाडाच्या फांदीतला रस बाहेर न येता आतल्या आवरणात राहतो.
रुरोध गुदसङ्कोचान् नवद्वारानिलान् अथ । मुखसंस्थगनात् कुम्भरन्ध्रकोशान् इवेतरान्
मग त्यानं गुदद्वार आकुंचन करून नवद्वारांमधून जाणाऱ्या वाऱ्यांना थांबवलं, जसं मडक्याचं तोंड बंद केल्यावर त्यातली इतर छिद्रं आपोआप बंद होतात.
आत्मरत्नप्रकाशाढ्यां स्पष्टां कुसुमलाञ्छिताम् । दधार कन्धरां धीरां मेरुश् शृङ्गशिखाम् इव
त्याच्या गळ्याची हालचाल अत्यंत स्थिर होती, जणू काही आत्मरत्नाच्या तेजाने उजळलेली आणि फुलांनी सजलेली होती, अगदी मेरू पर्वताच्या शिखरासारखी भक्कम आणि तेजस्वी दिसत होती.