पौरुषेणैव यत्नेन ललनावलनाकृतिम् । शरीरी कश्चिद् एवेह गतश् चन्द्रार्धचूडताम्
फक्त स्वतःच्या प्रयत्नानेच, स्त्रीसुलभ सौंदर्याने घडलेल्या देहातला कोणी तरी, चंद्रकोरी मस्तकी धारण करणाऱ्या स्थितीला पोहोचतो.
प्राक्तनं चैहिकं चेति द्विविधं विद्धि पौरुषम् । प्राक्तनो ऽद्यतनेनाशु पुरुषार्थेन जीयते
प्रयत्न दोन प्रकारचे असतात — जुने आणि सध्याचे. सध्याच्या ठाम इच्छाशक्तीने जुना प्रयत्न लवकरच मागे पडतो.
यत्नवद्भिर् दृढाभ्यासैः प्रज्ञोत्साहसमन्वितैः । मेरवो ऽपि निगीर्यन्ते कैव प्राक्पौरुषे कथा
ज्यांच्यात चिकाटी, ज्ञान आणि उत्साह आहे, अशा प्रयत्नशील लोकांनी सातत्याने सराव केला तर, पर्वतही त्यांच्या मार्गात टिकत नाहीत; मग जुन्या प्रयत्नाची काय कथा!
शास्त्रनियन्त्रितपौरुषपरमा पुरुषस्य पुरुषता या स्यात् । अभिमतफलभरसिद्ध्यै भवति हि सान्या त्व् अनर्थाय
शास्त्राच्या मार्गदर्शनाखाली केलेला प्रयत्न हाच मनुष्याचा खरा उत्कर्ष आहे; तो इच्छित फळ मिळवण्यासाठी उपयुक्त ठरतो, पण अन्यथा तो हानिकारक ठरतो.
कस्याञ्चित् स्वयम् आत्मदुस्स्थितिवशात् पुंसो दशायां शनैर् अङ्गुल्यग्रनिपीडितैकचुलुकाद् आचामबिन्दुर् बहुः । कस्याञ्चिज् जलराशिपर्वतपुरद्वीपान्तरालङ्कृता कर्तव्योचितसंविभागकरणे पृथ्वी न पृथ्वी भवेत्
कधी कधी, आपल्या मनाच्या अस्थिरतेमुळे, एखाद्या अवस्थेत बोटाच्या टोकावरून पडलेला पाण्याचा एक थेंबही खूप वाटतो; तर दुसऱ्या वेळी, समुद्र, डोंगर, शहरे आणि बेटांनी सजलेली पृथ्वी सुद्धा योग्य वाटपासाठी पुरेशी वाटत नाही, आणि मग ती पृथ्वी, पृथ्वीच राहत नाही.
प्रवृत्तिर् एवं प्रथमं यथाशास्त्रं विहारिणाम् । प्रभेव वर्णभेदानां साधनी सर्वकर्मणाम्
शास्त्रानुसार वागणाऱ्यांसाठी कृती ही पहिली पायरी आहे; जशी रंगांमध्ये तेज असते, तशी सर्व कर्मांची ही मुख्य साधन आहे.
मनसा वाञ्छ्यते यत् तु यथाशास्त्रं न कर्मणा । साध्यते मत्तलीलासौ मोहनी नार्थसाधनी
मनात जरी काही इच्छा केली, पण ती शास्त्रानुसार कृतीत आणली नाही, तर ती नुसतीच मद्यपान करणाऱ्याच्या खेळासारखी मोहक वाटते, पण त्यातून काही साध्य होत नाही.
यथा सञ्चेत्यते येन तथा तेनानुभूयते । स्वकर्मैवेति वास्त्व् अन्या व्यतिरिक्ता न दैवदृक्
जशी कल्पना करतो, तशीच अनुभूती येते; आपले स्वतःचे कर्मच खरे असते, दुसरे काहीही, अगदी नशीबसुद्धा, वेगळे नसते.
उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति पौरुषं द्विविधं स्मृतम् । तत्रोच्छास्त्रम् अनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम्
मानवी प्रयत्न दोन प्रकारचे मानले गेले आहेत — एक मनमानी, दुसरा शास्त्रानुसार. त्यात मनमानी प्रयत्न अपायकारक ठरतो, तर शास्त्राच्या मार्गदर्शनाखालील प्रयत्न खऱ्या कल्याणाकडे नेतो.
द्वौ हुडाव् इव युध्येते पुरुषार्थौ समासमौ । आत्मीयश् चान्यदीयश् च जयत्य् अतिबलस् तयोः
जसे दोन कुस्तीगीर एकमेकांशी झुंजतात, तसेच दोन प्रकारचे प्रयत्न — आपले स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे — एकमेकांशी भिडतात. त्यात जो जास्त बलवान असेल तो नेहमी जिंकतो.
अनर्थः प्राप्यते यत्र शास्त्रिताद् अपि पौरुषात् । अनर्थकर्तुर् बलवत् तत्र ज्ञेयं स्वपौरुषम्
शास्त्रानुसार केलेल्या प्रयत्नातूनही अपाय झाला, तर त्या ठिकाणी अपाय करणाऱ्याचा स्वतःचा प्रयत्न जास्त बलवान आहे, असे समजावे.
परं पौरुषम् आश्रित्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयन् । शुभेनाशुभम् उद्युक्तः प्राक्तनं पौरुषं जयेत्
श्रेष्ठ प्रयत्नावर आधार ठेवून, जसा माणूस दातांनी दात चघळतो, तसा चांगल्या प्रयत्नाने वाईट प्रयत्नावर मात करता येते आणि आताच्या प्रयत्नाने आधीच्या प्रयत्नाला हरवता येते.
प्राक्तनः पुरुषार्थो ऽसौ मां नियोजयतीति धीः । बलाद् अधस्पदीकार्या प्रत्यक्षाद् अधिका न सा
"माझ्या पूर्वीच्या प्रयत्नामुळे मी असं वागत आहे" अशी जी कल्पना आहे, ती जबरदस्तीने बाजूला ठेवावी; कारण सध्याच्या प्रत्यक्ष कृतीपेक्षा ती काही मोठी नाही.
तावत् तावत् प्रयत्नेन यतितव्यं स्वपौरुषम् । प्राक्तनं पौरुषं यावद् अशुभं शाम्यति स्वयम्
आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नाने, जेव्हा पर्यंत पूर्वीचा वाईट प्रयत्न आपोआप शांत होत नाही, तोपर्यंत सातत्याने प्रयत्न करत राहावे.
दोषश् शाम्यत्य् असन्देहं प्राक्तनो ऽद्यतनैर् गुणैः । दृष्टान्तो ऽत्र ह्यस्तनस्य दोषस्याद्यगुणैः क्षयः
पूर्वीच्या दोषांवर सध्याच्या गुणांनी विजय मिळवला की, तो दोष नक्कीच शांत होतो; जसे कालचा दोष आजच्या गुणांनी नाहीसा होतो, तसेच हे आहे.
असद्दैवम् अधः कृत्वा नित्यम् उद्युक्तया धिया । संसारोत्तरणं भूत्यै यतेताधातुम् आत्मनि
खोट्या नशिबाला बाजूला सारून, नेहमी दृढ मनाने संसारातून पार पडण्यासाठी आणि खऱ्या समृद्धीसाठी आवश्यक साधने स्वतःमध्ये निर्माण करण्याचा प्रयत्न करावा.
न गन्तव्यम् अनुद्योगैस् साम्यं पुरुषगर्दभैः । उद्योगस् तु यथाशास्त्रं लोकद्वितयसिद्धये
आळशीपणामुळे माणूस आणि गाढव यांच्या बरोबरीकडे जाऊ नये; दोन्ही लोकांचा लाभ व्हावा म्हणून शास्त्रानुसार प्रयत्न करावा.
संसारकुहराद् अस्मान् निर्गन्तव्यं स्वयं बलात् । पौरुषं यत्नम् आश्रित्य हरिणेवारिपञ्जरात्
आपल्याला संसाराच्या गुहेतून स्वतःच्या ताकदीवर बाहेर पडावे लागते, जसे हरिण पाण्याच्या पिंजऱ्यातून जोर लावून सुटतो.
प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश् चरितम् आत्मनः । सन्त्यजेत् पशुभिस् तुल्यं श्रयेत् सत्पुरुषोचितम्
दररोज माणसाने आपल्या वागणुकीचा विचार करावा, जनावरांसारखे वर्तन सोडावे आणि सज्जनांना शोभेल असेच आचरण स्वीकारावे.
किञ्चित् कान्तान्नपानादिकलिलं कोमलं गृहे । व्रणे कीट इवास्वाद्य वयः कार्यं न भस्मसात्
घरात थोडे सुखद अन्नपान मिळाले तरी ते नाजूक असते; जशी किडा जखम चाखतो, तशी आपली तरुणाई वाया घालवू नये.
शुभेन पौरुषेणाशु शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं नित्यं दैवं नाम न किञ्चन
सद्गुणी प्रयत्न केल्याने चांगले फळ लवकर मिळते; वाईट प्रयत्न केल्याने नेहमीच वाईट फळ मिळते. 'दैव' असे काही नसते.
प्रत्यक्षदृष्टम् उत्सृज्य यो ऽनुमानमनास् त्व् असौ । स्वभुजाभ्याम् इमौ सर्पाव् इति प्रेक्ष्य पलायताम्
जेव्हा एखादा माणूस प्रत्यक्ष दिसणं सोडून केवळ तर्कावर भर देतो आणि स्वतःच्या हातांचा उपयोग करत नाही, तेव्हा तो दोन साप पाहून पळून जातो.
दैवं सम्प्रेरयति माम् इति मुग्धधियां मुखम् । अदृष्टश्रेष्ठदृष्टीनां दृष्ट्वा लक्ष्मीर् निवर्तते
'दैव मला चालवते' असे म्हणणे मूर्खपणाचे लक्षण आहे; जेव्हा अदृश्य कारणांचा खरा अर्थ समजतो, तेव्हा लक्ष्मी दूर जाते.
तस्मात् पुरुषयत्नेन विवेकं पूर्णम् आश्रयेत् । आत्मज्ञानमयार्थानि शास्त्राणि प्रविचारयेत्
म्हणून प्रत्येकाने स्वतःच्या प्रयत्नाने विवेक पूर्णपणे अंगीकारावा आणि आत्मज्ञानावर आधारलेली शास्त्रांची नीट चौकशी करावी.
चित्ते चिन्तयताम् अर्थं यथाशास्त्रं निजेहितैः । असंसाधयताम् एव मूढानां धिग् दुरीप्सितम्
माणसं आपल्या मनात एखाद्या गोष्टीचा विचार करतात, शास्त्रानुसार आणि स्वतःच्या प्रयत्नांनी ती साध्य करायचा प्रयत्न करतात, पण तरीही ती साध्य होत नाही, तर अशा चुकीच्या हेतू असलेल्या मूर्ख लोकांची निंदा करावी.
पौरुषं च न चानन्तं न यन् नामाभिवाञ्छ्यते । न यत्नेनापि महता तैलम् आसाद्यते ऽश्मनः
माणसाचा प्रयत्न अमर्याद नाही, आणि प्रत्येक इच्छा पूर्ण होत नाही; जसं मोठ्या मेहनतीनं दगडातून तेल काढता येत नाही, तसं.
यथा घटः परिमितो यथा परिमितः पटः । नियतः परिमाणस्थः पुरुषार्थस् तथैव वः
जसं मडके ठराविक आकाराचं असतं, आणि कापड देखील मर्यादित असतं, तसंच माणसाच्या प्रयत्नालाही एक ठराविक सीमा असते.
स च शास्त्रार्थसत्सङ्गसमाचारैर् निजं फलम् । ददातीति स्वभावो ऽयम् अन्यथानर्थसिद्धये
माणसाच्या प्रयत्नाचं फळ योग्य आचरण, सत्पुरुषांचा संग आणि शास्त्राचा अर्थ समजून घेण्यानं मिळतं; हीच त्याची खरी प्रकृती आहे, नाहीतर त्यातून फक्त दुःखच मिळतं.
स्वरूपं पौरुषस्यैतद् एवं व्यवहरन् नरः । याति निष्फलयत्नत्वं न कदाचन कश्चन
माणूस जेव्हा आपल्या खऱ्या प्रयत्नाच्या स्वरूपानुसार वागतो, तेव्हा त्याचा कोणताही प्रयत्न कधीच वाया जात नाही.
दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अप्य् अन्ये पुरुषोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्
दुःख, दारिद्र्य आणि वेदना यांनी त्रस्त असलेले काही श्रेष्ठ माणसेही, फक्त स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि चिकाटीने, देवेंद्रासारखी महान स्थिती मिळवू शकली आहेत.