एवं मिथो दुःखदयोश् श्लिष्टयोः कस् सुखागमः । एतयोर् देहमनसोर् जात्यैवान्योऽन्यविद्धयोः
शरीर आणि मन यांना अशा प्रकारे दुःखांनी जोडलेलं असताना सुख कसं मिळणार? जन्मतःच या दोघांमध्ये एकमेकांच्या वेदना मिसळलेल्या असतात.
मनस्य् एव परिक्षीणे न देहो दुःखभाजनम् । तत्क्षयोत्कतया नित्यं देहो ऽपि परिधावति
जेव्हा मन पूर्णपणे शांत होतं, तेव्हा शरीर दुःखाचं पात्र राहत नाही; आणि मनाचा नाश होताच शरीरही सतत क्षीण होत जातं.
नष्टं नष्टम् अनर्थाय शरीरं पदम् आपदाम् । अलब्धात्मविवेकेन मनसाशु विनिन्द्यते
शरीर एकदा गेलं की ते फक्त संकटांसाठीच उरतं; आत्म्याची ओळख न झालेलं मन लगेचच त्याचा तिरस्कार करतं.
एते मनश्शरीरे हि मिथः पीवरतां गते । जडरूपे हि वर्षासु पयोदसरसी यथा
मन आणि शरीर जेव्हा एकत्र बळकट होतात, तेव्हा जरी ते जड स्वरूपाचे असले तरी, पावसाळ्यात पाण्याने भरलेल्या तळ्यांसारखे फुगतात.
मिथो दुःखाय सम्पन्ने एकरूपे द्विधा स्थिते । व्यवहारपरे सार्धं लोके वाय्वनलाव् इव
जेव्हा दोन्ही एकत्र असूनही वेगळे राहतात, तेव्हा एकमेकांना दुःख देतात; व्यवहारात ते वारा आणि अग्नीप्रमाणे एकत्र काम करतात.
चित्ते क्षयिणि सङ्क्षीणो देह आ मूलतो भवेत् । वर्धमाने तरुर् इव शतशाखः प्रवर्धते
मन कमी झाल्यावर शरीरही मुळापासून क्षीण होते; पण मन वाढले की, झाड शंभर फांद्या फुलवते तसं शरीरही वाढतं.
क्षीयते मनसि क्षीणे देहः प्रक्षीणवासनः । मनो न क्षीयते क्षीणे देहे तत् क्षपयेन् मनः
मन थकल्यावर आणि वासनाशून्य झाल्यावर शरीरही संपते; पण शरीर संपलं आणि मन उरलं, तर ते मन दुसरं शरीर निर्माण करतं.
सङ्कल्पपादपं तृष्णालतं छित्त्वा मनोवनम् । वितताम् भुवम् आसाद्य विहरामि यथासुखम्
कल्पनेचे झाड आणि तृष्णेची वेल मी छाटली आहे; आता या मनाच्या विस्तीर्ण अरण्यात मी माझ्या इच्छेप्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.
प्रक्षीयमाणम् एवेदं मम मन्ये मनस् स्थितम् । प्रशाम्यद्वासनाजालं प्रावृडन्त इवाम्बुदः
माझे हे मन हळूहळू विरघळत आहे असे मला जाणवते; त्यातील वासनांचे जाळे शांत होत चालले आहे, जणू पावसाळ्यातील ढग कमी होत चालले आहेत.
धातूनां सन्निवेशो ऽयं देहनामा वपुर् मम । प्रक्षीयमाणे मनसि गलन्न् एवावतिष्ठतु
ही पंचमहाभूतांची रचना, जिला देह म्हणतात, तीच माझी मूर्ती आहे; मन विरघळताना हा देहही सहज गळून जाऊ दे आणि राहू नये.
यदर्थं किल भोगश्रीर् वाञ्छ्यते तत् कलेवरम् । न मे नापि च तस्याहं को ऽर्थस् सुखलवेन मे
भोग आणि सुखासाठीच देहाची इच्छा केली जाते; मी तो नाही आणि तो माझा नाही—म्हणून सुखाच्या क्षुल्लक क्षणात मला काहीही अर्थ नाही.
नाहं देह इति त्व् अस्मिन् युक्तिम् आकर्णय क्रमे । सर्वाङ्गेष्व् अपि सत्स्व् एव शवः कस्मान् न वल्गति
मी देह नाही — हे समजावून सांगतो, नीट लक्ष दे. शरीराचे सगळे अवयव जरी जागी असले, तरी प्रेत का हलत नाही?
तस्माद् देहाद् अतीतो ऽहं नित्यो ऽनस्तमितद्युतिः । यस् सङ्गं भास्वता प्राप्य वेद्मि व्योमनि भास्करम्
म्हणून मी देहापलीकडे आहे, मी शाश्वत आहे, माझा तेज कधीच कमी होत नाही. जसा एखादा तेजस्वी सूर्याशी जवळीक साधतो, तसा मी आकाशातला सूर्य ओळखतो.
ज्ञो ऽहं मे न सुखेनार्थो नानर्थेन च दुःखिता । शरीरम् अस्तु वा मास्तु स्थितो ऽस्मि विगतज्वरः
मी जाणणारा आहे; मला सुखात काही अर्थ नाही, आणि दु:खानेही मी व्याकुळ होत नाही. शरीर असो वा नसो — मी नेहमीच शांत आहे, त्रासापासून मुक्त आहे.
यत्रात्मा तत्र न मनो नेन्द्रियाणि न वासनाः । पामराः परितिष्ठन्ति निकटे न महीभृतः
जिथे आत्मा असतो, तिथे मन नसते, इंद्रिये नसतात, आणि इच्छा-वासना नसतात. अज्ञानी लोक जवळ राहतात, पण ज्ञानी तिथे नसतात.
पदं तद् अनुयातो ऽस्मि केवलो ऽस्मि जयाम्य् अहम् । निस्स्पृहो ऽस्मि निरंशो ऽस्मि निरीहो ऽस्मि निरीप्सितः
मी त्या मार्गाचा पाठपुरावा केला आहे; आता मी निर्मळ आहे, विजयी आहे, मला कुठलाही आसक्ती नाही, मी अखंड आहे, माझ्या कडून काहीही प्रयत्न होत नाहीत, आणि मला काहीही इच्छा नाही.
नेदानीं मम सम्बन्धो मनोदेहेन्द्रियादिभिः । पृथक्कृतस्य तैलस्य तिलैर् विदलितैर् यथा
आता माझा मन, शरीर, इंद्रिये किंवा इतर कशाशीही संबंध उरलेला नाही; जसं एकदा तेल वेगळं झालं की ते भरडलेल्या तीळांशी काहीही संबंध ठेवत नाही.
स्वस्मात् पदवराद् अस्माल् लीलया चलितस्य मे । अध आक्रमतः किञ्चित् परिवारो ह्य् अयं शुभः
या सर्वोच्च अवस्थेतून मी सहजपणे हालचाल करतो, तेव्हा माझ्या या शुभ संगतीचा एक भाग खाली उतरतो.
स्वस्थतोर्जितता सत्ता हृद्यता सत्यता ज्ञता । आनन्दितोपशमिता मता च मुदितोदिता
स्वास्थ्य, बळ, अस्तित्व, आनंद, सत्यता, ज्ञान, हर्ष, शांतता, प्रतिष्ठा आणि प्रसन्नता हे सर्व मला ज्ञात आहेत.
पूर्णतोदारता सत्या कान्तिमत्तैकतानता । सर्वैकता निर्भयता क्षीणद्वित्वविकल्पता
पूर्णता, उदारता, सत्यता, तेजस्वी एकरूपता, सर्वत्र एकपणा, निर्भयता आणि द्वैत व शंका नसणे — हे सर्व गुण येथे प्रकट होतात.
एता नित्योदितास् स्वस्थास् सुन्दर्यस् सुभगोदयाः । ममैकात्मरतेः कान्ता नित्यं हृदयवल्लभाः
हे सर्व गुण नेहमीच उमटणारे, शांत, सुंदर आणि शुभ आहेत. एकात्मतेच्या आनंदात हे माझ्या हृदयाचे नेहमीचे प्रिय सोबती आहेत.
सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वस्मिन् सम्भवत्य् अतः । सर्वं प्रति मम क्षीणे वाञ्छावाञ्छे सुखासुखम्
म्हणून, सर्वकाळ, सर्वत्र, प्रत्येक गोष्टीत, माझ्यासाठी — इच्छा संपली असो वा राहिली असो — सुखदुःख सर्व गोष्टींमध्ये अनुभवायला येते.
विगतमोहतया विमनस्तया गतविकल्पनचित्ततया स्फुटम् । उपरमाम्य् अहम् आत्मनि शीतले घनलवश् शरदीव नभस्तले
मोह नाहीसा झाल्यावर, मन शांत झाल्यावर आणि विचार विरघळल्यावर, मी स्वतःमध्ये स्पष्टपणे विसावतो, जसा शरद ऋतूतील आकाशात थंड ढगाचा थेंब शांत असतो.
इति निर्णीय ततया धिया धवलया मुनिः । बद्धपद्मासनस् तस्थाव् अर्धोन्मीलितलोचनः
शुद्ध आणि निर्मळ बुद्धीने निश्चय करून, त्या ऋषीने पद्मासनात बसून, डोळे अर्धवट उघडे ठेवले.
ओङ्कारम् अकरोत् तारस्वरम् ऊर्ध्वगतध्वनिम् । सम्यगाहतलाङ्गूलं घण्टाकुम्भम् इवारवम्
त्यांनी ओंकार उच्च स्वरात, दीर्घ आणि वर जाणाऱ्या आवाजात उच्चारला, जणू घंटा किंवा शंख वाजविल्यासारखा नाद झाला.
ओमुच्चारयतस् तस्य संवित्तत्त्वे तदुन्मुखे । यावदोङ्कारम् ऊर्ध्वस्थे वितते विमलात्मनि
ओंकार उच्चारताना त्यांचे मन चैतन्याच्या मूळाकडे वळले; तो ओंकार वर टिकून असताना, तो नाद त्यांच्या निर्मळ आत्म्यात पसरला.
सार्धत्र्यंशात्ममात्रस्य प्रथमे ऽंशे स्फुटारवे । प्रणवस्य मनाक्क्षुब्धप्राणारणितदेहके
तीन-सव्वातीन मात्रांचा पहिला स्पष्ट स्वर उमटताच, मन हलले आणि श्वासामुळे शरीरात कंपन झाले, तेव्हा ओंकाराचा नाद निर्माण झाला.
रेचकाख्यो ऽखिलं कायं प्राणनिष्क्रमणक्रमः । रिक्तीचकार पीताम्बुर् अगस्त्य इव सागरम्
रेचक या श्वास सोडण्याच्या क्रियेमुळे त्याचं संपूर्ण शरीर जणू काही रिकामं झालं, अगस्ती ऋषींनी समुद्र पिऊन जसा तो ओसाड केला तसं.
अतिष्ठत् प्राणपवनश् चिद्रसापूरिते ऽम्बरे । त्यक्तदेहः परित्यक्तनीडः खग इवाम्बरे
प्राणवायू चैतन्याच्या तेजानं भरलेल्या आकाशात तसाच राहिला, जसं एखाद्या पक्ष्यानं शरीर सोडून घरटं मागे टाकून आकाशात विहरतं.
हृदयाग्निर् ज्वलञ् ज्वाली ददाह मलिनं वपुः । उत्पातपवनोच्छूनो दावश् शुष्कम् इव द्रुमम्
त्याच्या हृदयातील अग्नी प्रज्वलित होऊन, त्या जळत्या ज्वाळांनी मलिन शरीर जाळून टाकलं, जसं वणव्याच्या वाऱ्याने उडवलेलं आगीचं झाड सुकलेलं झाड जाळून टाकतं.