देहम् अन्यतया दृष्ट्वा त्यक्त्वा विषयवासनाम् । विनाशम् उररीकृत्य मनो जयति वीरवत्
शरीर वेगळे आहे असे पाहून, विषयांची इच्छा सोडून, नाश स्वीकारला की, मन वीरासारखे विजय मिळवते.
मनश् शत्रुश् शरीरस्य शरीरं मनसो रिपुः । एकभावेन नश्येते आधाराधेयकार्यवत्
मन हा शरीराचा शत्रू आहे आणि शरीर हे मनाचा विरोधक आहे. हे दोघे एकत्र आले की, आधार आणि आधेय नष्ट झाल्यासारखे, दोघांचाही अंत होतो.
रागद्वेषवतोर् नित्यम् अन्योऽन्यातिविरुद्धयोः । एतयोर् मूलकाषेण विनाशः परमं सुखम्
आसक्ति आणि द्वेष हे नेहमीच एकमेकांच्या विरुद्ध असतात. या दोघांच्या मूळ कारणाचा नाश झाला की, खरे सुख मिळते.
एतयोर् एकसंस्थाने रतिर् इत्य् एव या कथा । सा व्योम्न्य् अयस्स्त्रिया भुक्ता धरेति कथया समा
या दोघांच्या एकत्र येण्याने मिळणाऱ्या सुखाची गोष्ट म्हणजे आकाशात लोखंडाच्या स्त्रीचा उपभोग घेतल्याची कथा, दोन्हीही निरर्थक आहेत.
अकृत्रिमविरोधस्थौ यत्र सङ्घटिताव् उभौ । धारा इव पतन्त्य् एव तत्रानर्थपरम्पराः
जेथे हे दोघे नैसर्गिक विरोधात एकत्र येतात, तेथे जणू काही धारा सतत पडाव्यात तसे, संकटांची मालिका सुरूच राहते.
मिथोविरुद्धसंसर्गे रतिम् एत्य् अधमो हि यः । त्यक्तव्यस् स पतद्वाराव् अग्निराशाव् अपेलवे
जो माणूस एकमेकांशी विरोध असतानाही त्यात आनंद मानतो, तो खालच्या दर्जाचा आहे आणि त्याला जणू एखाद्या ओसाड जागेत उघड्या आगीच्या दरवाजासारखा सोडून द्यावा.
सङ्कल्पेन मनस् स्पृष्ट्वा शरीरं बालयक्षवत् । पात्रायेव धनान्य् अस्मै स्वदुःखानि प्रयच्छति
मनाच्या इच्छेने शरीराला जशी झपाटलेल्या मुलाला भूत स्पर्श करते, तशी शरीराची दु:खे जणू भांड्यात घालून मनाला देतो.
तैर् दुःखैस् तापितो देहो मनो हन्तुम् अथेच्छति । पुत्रो ऽपि हन्ति पितरम् आततायिपदं गतम्
त्या दु:खांनी शरीर त्रस्त झाल्यावर, ते मनाचा नाश करायची इच्छा धरते; जसा गुन्हेगार मार्गाला लागलेला मुलगा स्वतःच्या वडिलांचाही नाश करतो.
नास्ति शत्रुः प्रकृत्यैव न च मित्रं कदाचन । सुखदं मित्रम् इत्य् उक्तं दुःखदाश् शत्रवस् स्मृताः
स्वभावतः कुणीच शत्रू नसतो आणि कुणीच कायमचा मित्र नसतो; जो सुख देतो तो मित्र समजला जातो आणि जो दु:ख देतो तो शत्रू मानला जातो.
देहो दुःखान्य् अनुभवन् स्वमनो हन्तुम् इच्छति । देहं मनस् स्वदुःखानां सत्कोशं कुरुते क्षणात्
जेव्हा शरीराला दुःख जाणवतं, तेव्हा मन त्याचं नाश व्हावा असं इच्छितं; पण क्षणातच हेच शरीर मनाच्या दुःखांचं भांडार होतं.
एवं मिथो दुःखदयोश् श्लिष्टयोः कस् सुखागमः । एतयोर् देहमनसोर् जात्यैवान्योऽन्यविद्धयोः
शरीर आणि मन यांना अशा प्रकारे दुःखांनी जोडलेलं असताना सुख कसं मिळणार? जन्मतःच या दोघांमध्ये एकमेकांच्या वेदना मिसळलेल्या असतात.
मनस्य् एव परिक्षीणे न देहो दुःखभाजनम् । तत्क्षयोत्कतया नित्यं देहो ऽपि परिधावति
जेव्हा मन पूर्णपणे शांत होतं, तेव्हा शरीर दुःखाचं पात्र राहत नाही; आणि मनाचा नाश होताच शरीरही सतत क्षीण होत जातं.
नष्टं नष्टम् अनर्थाय शरीरं पदम् आपदाम् । अलब्धात्मविवेकेन मनसाशु विनिन्द्यते
शरीर एकदा गेलं की ते फक्त संकटांसाठीच उरतं; आत्म्याची ओळख न झालेलं मन लगेचच त्याचा तिरस्कार करतं.
एते मनश्शरीरे हि मिथः पीवरतां गते । जडरूपे हि वर्षासु पयोदसरसी यथा
मन आणि शरीर जेव्हा एकत्र बळकट होतात, तेव्हा जरी ते जड स्वरूपाचे असले तरी, पावसाळ्यात पाण्याने भरलेल्या तळ्यांसारखे फुगतात.
मिथो दुःखाय सम्पन्ने एकरूपे द्विधा स्थिते । व्यवहारपरे सार्धं लोके वाय्वनलाव् इव
जेव्हा दोन्ही एकत्र असूनही वेगळे राहतात, तेव्हा एकमेकांना दुःख देतात; व्यवहारात ते वारा आणि अग्नीप्रमाणे एकत्र काम करतात.
चित्ते क्षयिणि सङ्क्षीणो देह आ मूलतो भवेत् । वर्धमाने तरुर् इव शतशाखः प्रवर्धते
मन कमी झाल्यावर शरीरही मुळापासून क्षीण होते; पण मन वाढले की, झाड शंभर फांद्या फुलवते तसं शरीरही वाढतं.
क्षीयते मनसि क्षीणे देहः प्रक्षीणवासनः । मनो न क्षीयते क्षीणे देहे तत् क्षपयेन् मनः
मन थकल्यावर आणि वासनाशून्य झाल्यावर शरीरही संपते; पण शरीर संपलं आणि मन उरलं, तर ते मन दुसरं शरीर निर्माण करतं.
सङ्कल्पपादपं तृष्णालतं छित्त्वा मनोवनम् । वितताम् भुवम् आसाद्य विहरामि यथासुखम्
कल्पनेचे झाड आणि तृष्णेची वेल मी छाटली आहे; आता या मनाच्या विस्तीर्ण अरण्यात मी माझ्या इच्छेप्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.
प्रक्षीयमाणम् एवेदं मम मन्ये मनस् स्थितम् । प्रशाम्यद्वासनाजालं प्रावृडन्त इवाम्बुदः
माझे हे मन हळूहळू विरघळत आहे असे मला जाणवते; त्यातील वासनांचे जाळे शांत होत चालले आहे, जणू पावसाळ्यातील ढग कमी होत चालले आहेत.
धातूनां सन्निवेशो ऽयं देहनामा वपुर् मम । प्रक्षीयमाणे मनसि गलन्न् एवावतिष्ठतु
ही पंचमहाभूतांची रचना, जिला देह म्हणतात, तीच माझी मूर्ती आहे; मन विरघळताना हा देहही सहज गळून जाऊ दे आणि राहू नये.
यदर्थं किल भोगश्रीर् वाञ्छ्यते तत् कलेवरम् । न मे नापि च तस्याहं को ऽर्थस् सुखलवेन मे
भोग आणि सुखासाठीच देहाची इच्छा केली जाते; मी तो नाही आणि तो माझा नाही—म्हणून सुखाच्या क्षुल्लक क्षणात मला काहीही अर्थ नाही.
नाहं देह इति त्व् अस्मिन् युक्तिम् आकर्णय क्रमे । सर्वाङ्गेष्व् अपि सत्स्व् एव शवः कस्मान् न वल्गति
मी देह नाही — हे समजावून सांगतो, नीट लक्ष दे. शरीराचे सगळे अवयव जरी जागी असले, तरी प्रेत का हलत नाही?
तस्माद् देहाद् अतीतो ऽहं नित्यो ऽनस्तमितद्युतिः । यस् सङ्गं भास्वता प्राप्य वेद्मि व्योमनि भास्करम्
म्हणून मी देहापलीकडे आहे, मी शाश्वत आहे, माझा तेज कधीच कमी होत नाही. जसा एखादा तेजस्वी सूर्याशी जवळीक साधतो, तसा मी आकाशातला सूर्य ओळखतो.
ज्ञो ऽहं मे न सुखेनार्थो नानर्थेन च दुःखिता । शरीरम् अस्तु वा मास्तु स्थितो ऽस्मि विगतज्वरः
मी जाणणारा आहे; मला सुखात काही अर्थ नाही, आणि दु:खानेही मी व्याकुळ होत नाही. शरीर असो वा नसो — मी नेहमीच शांत आहे, त्रासापासून मुक्त आहे.
यत्रात्मा तत्र न मनो नेन्द्रियाणि न वासनाः । पामराः परितिष्ठन्ति निकटे न महीभृतः
जिथे आत्मा असतो, तिथे मन नसते, इंद्रिये नसतात, आणि इच्छा-वासना नसतात. अज्ञानी लोक जवळ राहतात, पण ज्ञानी तिथे नसतात.
पदं तद् अनुयातो ऽस्मि केवलो ऽस्मि जयाम्य् अहम् । निस्स्पृहो ऽस्मि निरंशो ऽस्मि निरीहो ऽस्मि निरीप्सितः
मी त्या मार्गाचा पाठपुरावा केला आहे; आता मी निर्मळ आहे, विजयी आहे, मला कुठलाही आसक्ती नाही, मी अखंड आहे, माझ्या कडून काहीही प्रयत्न होत नाहीत, आणि मला काहीही इच्छा नाही.
नेदानीं मम सम्बन्धो मनोदेहेन्द्रियादिभिः । पृथक्कृतस्य तैलस्य तिलैर् विदलितैर् यथा
आता माझा मन, शरीर, इंद्रिये किंवा इतर कशाशीही संबंध उरलेला नाही; जसं एकदा तेल वेगळं झालं की ते भरडलेल्या तीळांशी काहीही संबंध ठेवत नाही.
स्वस्मात् पदवराद् अस्माल् लीलया चलितस्य मे । अध आक्रमतः किञ्चित् परिवारो ह्य् अयं शुभः
या सर्वोच्च अवस्थेतून मी सहजपणे हालचाल करतो, तेव्हा माझ्या या शुभ संगतीचा एक भाग खाली उतरतो.
स्वस्थतोर्जितता सत्ता हृद्यता सत्यता ज्ञता । आनन्दितोपशमिता मता च मुदितोदिता
स्वास्थ्य, बळ, अस्तित्व, आनंद, सत्यता, ज्ञान, हर्ष, शांतता, प्रतिष्ठा आणि प्रसन्नता हे सर्व मला ज्ञात आहेत.
पूर्णतोदारता सत्या कान्तिमत्तैकतानता । सर्वैकता निर्भयता क्षीणद्वित्वविकल्पता
पूर्णता, उदारता, सत्यता, तेजस्वी एकरूपता, सर्वत्र एकपणा, निर्भयता आणि द्वैत व शंका नसणे — हे सर्व गुण येथे प्रकट होतात.