दृश्यते तस्य नेयत्ता न नाम परिकल्पना । नैकता नान्यता चैव न महत्ता न चाणुता
त्या जागरूकतेला कोणतीही दिशा, नाव किंवा कल्पना नाही; तिला एकपणा किंवा वेगळेपणा, मोठेपणा किंवा लहानपणा असं काहीच लागत नाही.
वेदनं त्वम् असंवेद्यं मयि चेद् दुःखकारणम् । विवेकजेन भेदेन तद् इदं हन्यसे मया
हे वेदना, जर तू माझ्यात जाणीव नसलेली असशील, तर तूच दुःखाचं कारण आहेस. पण विवेक आणि वेगळेपणानं मी तुला नष्ट करतो.
इदं मांसं इदं रक्तम् इमान्य् अस्थीनि देहके । इमे ते श्वासमरुतः को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
हे मांस आहे, हे रक्त आहे, ही हाडं आहेत; हे तुझे श्वास आणि वारे आहेत—मग उरतो तो 'मी' कोण?
मांसम् अन्यद् असृक् चान्यद् अस्थीन्य् अन्यानि चित्त हे । बोधो ऽन्यस् स्पन्दनं चान्यत् को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
मांस वेगळं, रक्त वेगळं, हाडं वेगळी, ओ मन; जाणीव वेगळी, हालचाल वेगळी—मग उरतो तो 'मी' कोण?
इदं घ्राणम् इयं जिह्वा त्वग् इयं श्रवणे इमे । इदं चक्षुर् अयं स्पन्दः को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
हे नाक, ही जीभ, ही त्वचा, हे कान; हे डोळं, ही हालचाल—मग उरतो तो 'मी' कोण?
यथाभूततया नाहम् अस्मि न त्वं न वासना । आत्मा शुद्धश् चिदाभासः केवलो ऽयं विजृम्भते
खरं सांगायचं तर, मी नाही, तू नाहीस, आणि वासनाही नाही. फक्त शुद्ध आत्माच, जणू चैतन्याचं प्रतिबिंब, एकटा उजळून निघतो.
अहम् एवेह सर्वत्र नाहं किञ्चिद् अपीह वा । इत्य् एव सन्मयी दृष्टिर् नेतरो विद्यते क्रमः
इथे सर्वत्र फक्त मीच आहे; इथे दुसरं काहीच नाही. हीच खरी असण्याची दृष्टी आहे; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही.
चिरम् अज्ञानधूर्तेन पोथितो ऽस्म्य् अत्य् अहन्तया । वृकेण दृप्तेनाटव्यां लब्ध्वेव पशुपोतकः
खूप काळ मी अज्ञान या फसवणूक करणाऱ्यामुळे, आणि मोठ्या अहंकारामुळे त्रासलो गेलो, जसं एखादं लहान जनावर जंगलात गर्विष्ठ लांडग्याच्या तावडीत सापडावं.
दिष्ट्येदानीं परिज्ञातो मयैषो ऽज्ञानतस्करः । पुनर् न संश्रयाम्य् एनं स्वरूपार्थापहारिणम्
सुदैवाने, आता मला हा अज्ञानाचा चोर ओळखू आला आहे; माझ्या खऱ्या स्वरूपाचा अर्थ चोरणाऱ्या या अज्ञानाकडे मी पुन्हा कधीच वळणार नाही.
निर्दुःखो दुःखयोग्यस्य नाहम् अस्य न चैष मे । कश्चिद् भवति शैलस्य तत्स्थ एव यथाम्बुदः
मी दुःखरहित आहे; जो दुःख सहन करू शकतो, त्याच्यासाठी मी नाही, आणि तो माझ्यासाठी नाही. जसं ढग पर्वतापासून वेगळा असतो, तसंच इतर कुणीही माझ्याशी संबंधीत नाही.
नाहं भूत्वा त्व् अहं हीदं वच्मि तिष्ठामि यामि वा । आत्मावलोकनेनाहम् अनहङ्कारतां गतः
मी असं म्हणत नाही की 'मी झालो' किंवा 'मी उभा आहे' किंवा 'मी जातो.' स्वतःच्या स्वरूपाचा विचार करून मी अहंकाररहित स्थितीला पोहोचलो आहे.
नूनम् एवान्य एवैते मत्तो ऽज्ञाश् चक्षुरादयः । यान्तु तिष्ठन्तु वा देहे ममैते तु न केचन
खरंच, हे डोळे वगैरे इंद्रिये माझ्यापासून वेगळीच आहेत आणि अज्ञानाने भरलेली आहेत; ती शरीरात येऊ देत किंवा राहू देत, पण त्यापैकी एकही खरं तर माझं नाही.
कष्टं को ऽयम् अहं नाम कथं केनोपकल्पितः । जगद्बालकवेतालस् तालोत्तालातुलाकृतिः
अरे, हे 'मी' असं नावाचं काय आहे? हे कसं आणि कुणी कल्पिलं? हे तर जणू एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेतला भुत, किंवा टाळ्या वाजवून किंवा माप घेऊन घडवलेली छायारूप आकृती आहे.
एतावन्तं चिरं कालं व्यर्थम् आलुठितो ऽवटे । अहम् अम्बुतृणोन्मुक्ते दुरद्रौ हरिणो यथा
इतक्या काळापासून मी या खड्ड्यात व्यर्थ भटकत आहे, जसा एखादा हरिण पाण्याच्या आणि गवताच्या शोधात ओसाड जंगलात भरकटतो.
स्वार्थैकालोकने चक्षुर् यदि तून्मुखतां गतम् । तद् अहं नाम को ऽसौ स्याद् यो ऽस्मि दुःखेन मोहितः
जर डोळे फक्त आपल्या खऱ्या हेतूकडे वळले, तर हा 'मी' म्हणून जो दुःखाने गुंग झालो आहे, तो कोण आहे?
स्पर्शनाम्नि निजे तत्त्वे यदि जाता त्वग् उन्मुखी । तत् को ऽयं स्याद् अहं नाम कुपिशाच इवोदितः
जर त्वचा 'स्पर्श' या आपल्या मूळ स्वरूपात वळली, तर हा 'मी' म्हणून जो भासतो, तो कोण आहे, जसा एखादा खोडकर भूत अचानक दिसतो?
रसेष्व् अभिनिषण्णे ऽस्मिन् स्वे क्रमे रसनेन्द्रिये । अहं मृष्टभुग् इत्य् एष कुतस्त्यः कुत्सितो भ्रमः
जेव्हा रसांची जाणीव आपल्या स्वरूपातच मग्न होते, तेव्हा 'मी चविष्ट पदार्थांचा आस्वाद घेणारा आहे' असा हा खोटा आणि तुच्छ समज कुठून येतो?
शब्दशक्तिं श्रिते श्रोत्रे वराके स्वार्थपण्डिते । तद् अहङ्कारदुःखस्य निर्बीजस्य क आगमः
ध्वनीची शक्ती जेव्हा कानात असते, आणि तो कान स्वतःच्या कामात फारसा हुशार नसतो, तेव्हा अहंकार नसल्याने होणारे दुःख तिथे कसे येईल?
आत्मम्भरित्वभरिते घ्राणे स्वं गन्धम् आगते । अहं घ्रातेति यो मन्ता तं चौरं नैव वेद्म्य् अहम्
नाक जेव्हा स्वतःच्या स्वरूपाने भरलेले असते आणि त्यात गंध येतो, तेव्हा 'मी गंध घेतो' असे जे मनात येते, त्या चोराला मी ओळखत नाही.
मृगतृष्णाक्रमेणैषा भावनाप्य् अर्थभावनी । भावस् तस्याम् असत्यायां यस्यासाव् अपि सम्भ्रमः
ही वस्तूंची कल्पना म्हणजे मृगजळासारखी आहे; आणि जी गोंधळ त्यात निर्माण होतो, तो खोट्या गोष्टीला खरी समजणाऱ्यालाच होतो.
वासनाहीनम् अप्य् एतच् चक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । प्रवर्तते बहिस् स्वार्थे वासना नात्र कारणम्
वासना नसली तरी डोळे वगैरे इंद्रिये आपोआप बाहेरच्या वस्तूंमध्ये कार्य करतात; इथे वासना कारण नाही.
वासनारहितं कर्म क्रियते ननु चित्त हे । केवलं नानुभूयन्ते सुखदुःखदृशो ऽत्र ताः
हे मन, वासनांशिवायही कर्म केलं जातं, फक्त त्या वेळी सुखदुःखाचं अनुभवणं होत नाही.
तस्मान् मूर्खाणीन्द्रियाणि त्यक्त्वान्तर्वासनां निजाम् । कुरुध्वं कर्म हे सर्वं न दुःखं समवाप्स्यथ
म्हणून, मूर्ख इंद्रिये आणि आपली आतली वासना सोडून, सर्व कर्म करा; तुम्हाला दुःख मिळणार नाही.
भवद्भिर् एव दुःखाय वासना वासिता मुधा । बालैः पङ्कक्रीडनकविनाशेनेव खिन्नता
तुम्हीच मूर्खपणानं मन वासनांनी रंगवलं आहे, ज्यामुळे दुःख येतं; जसं लहान मुलांना चिखलात खेळणी हरवली की वाईट वाटतं.
वासनाद्या दृशस् सर्वा व्यतिरिक्तास् तु नात्मनः । जलाद् इव तरङ्गाल्यो ज्ञस्यैवाज्ञस्य नानघ
वासना वगैरे सर्व दृश्य गोष्टी आत्म्यापासून वेगळ्या आहेत, जसं लाटं पाण्यापासून वेगळ्या असतात; हे ज्ञानी लोकांना कळतं, अज्ञानींना नाही.
तृष्णयैव विनष्टास् स्थ व्यर्थम् इन्द्रियचारकाः । कोशकाराः कुक्रिमयस् तन्तुनेव स्वयम्भुवा
फक्त तृष्णेमुळेच तुम्ही नष्ट होता, व्यर्थपणे इंद्रियांच्या मागे धावत राहता, जणू काही रेशीम किड्यासारखे स्वतःच्या धाग्यांनी स्वतःच्याच कोशात अडकता.
तृष्णयैवेह लुठथ जरामरणसङ्कटे । भ्रमदृष्ट्येव शिखरिपथिकाश् श्वभ्रभूमिषु
फक्त तृष्णेमुळेच तुम्ही या जरा आणि मृत्यूच्या संकटात सापडता, जसे डोंगरावरचे प्रवासी चुकलेल्या नजरेने दरीत पडतात.
वासनैवेह भवतां हेतुर् एकत्र बन्धने । रज्जुश् शून्याशयप्रोता मुक्तानाम् आतता यथा
फक्त वासनेमुळेच तुम्ही येथे बांधले गेले आहात; जणू काही रिकाम्या जागेत ओढलेली दोरी, ती बांधलेल्या लोकांसाठी असते, पण मुक्तांसाठी ती नसल्यासारखीच असते.
कल्पनामात्रकलिता न सत्यैषा हि वस्तुतः । असङ्कल्पनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते
ही केवळ कल्पनेनेच निर्माण होते, प्रत्यक्षात ती खरीच अस्तित्वात नाही. जशी न दिलेली भेट आपोआप नाहीशी होते, तशीच संकल्प नसला की हीही नाहीशी होते.
एषा हि भवताम् एव विमोहाय क्षयाय च । वातलेखेव दीपानां स्फुरताम् अपि तेजसा
हेच तुमच्या भ्रमाचा आणि अधोगतीचा खरा कारण आहे, जसं वाऱ्याच्या झोताने तेजाने उजळणारे दिवेही विझतात.