यावत् तानवम् आयातं शुद्धं चित्तं विचारवत् । तावत् तत् क्षीणम् एवाहं मन्ये शारदमेघवत्
ज्या वेळी विचार करणाऱ्याचं मन पूर्णपणे निर्मळ आणि सूक्ष्म होतं, त्या वेळी मी समजतो की अज्ञान खरंच नाहीसं झालं आहे, जसं शरद ऋतूतील मेघ विरळ होतात.
अनुशासनम् एतद् यद् असतो नश्यतो ऽथ वा । क्रियते तन् नभोवारिपवनाहननैस् समम्
ही शिकवण जरी नश्वर आणि असत्य गोष्टींना दिली, तरी ती आकाशावर वारा, पाणी आणि सूर्य यांचा परिणाम जसा नसतो तशीच आहे.
तस्मात् सङ्क्षीयमाणं त्वां त्यजाम्य् अहम् असन्मयम् । मौर्ख्यं परमम् एवाहुः परित्याज्यानुशासनम्
म्हणून मी तुला, जो आता कमी होत चाललाय आणि असत्याचाच आहे, सोडून देतो. ज्याला टाकून द्यायचं आहे त्याला पुन्हा पुन्हा शिकवणं हे मोठं मूर्खपणच आहे असं सांगितलं आहे.
निर्विकल्पो ऽस्मि चिद्दीपो निरहङ्कारवासनः । त्वयाहङ्कारबीजेन न सम्बद्धो ऽस्म्य् असन्मय
मी शुद्ध चैतन्याचा प्रकाश आहे, माझ्या मनात कोणतेही विचारांचे कोंडाळे नाही, अहंकाराची सवय नाही. अहंकाराच्या बीजामुळे, म्हणजे तुझ्यामुळे, मी कधीच बांधला जात नाही, कारण माझे स्वरूपच अस्तित्वरहित आहे.
अयं सो ऽहम् इति व्यर्थं दुर्दृष्टिर् अवलम्बिता । त्वया मूढ विनाशाय शङ्काविषविषूचिका
‘मी हाच आहे’ अशी चुकीची समजूत व्यर्थ आहे. अरे मूढा, तूच ही समजूत धरलीस आणि त्यामुळे तुझा नाश होतो, जशी शंकेची ताप किंवा विषाची बाधा होते.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य तन्वी मतिमती स्थितिः । न सम्भवति बिल्वान्तर् वासिता दन्तिनो यथा
अनंत आत्मतत्त्वासाठी सूक्ष्म आणि बुद्धीमान अशी स्थिती कधीच शक्य नाही, जसे हत्तीला फळाच्या आतला सुगंध कधीच मिळत नाही.
महास्खदेव गम्भीरा दुःखदा वासनाश्रिता । त्वयैषा तद् असत्पातिर् नैनाम् अनुसराम्य् अहम्
ही खोल आणि विशाल वासना, जी दुःखावर आधारलेली आहे, ती तुझ्यामुळे टिकून आहे. ती असत्याचा नाश करणारी आहे, पण मी तिचा माग कधीच घेत नाही.
कः किलायं मुधा मोहो बालस्येवाविचारिणः । अयं सो ऽहम् इति भ्रान्तिसन्दर्भपरिकल्पितः
ही व्यर्थ भ्रमाची भावना नेमकी काय आहे? जशी एखाद्या विचार न करणाऱ्या लहान मुलाला असते, तशीच 'हेच मी आहे' अशी चुकीची कल्पना मनात येते.
पादाङ्गुष्ठाच् छिरो यावत् कणशः प्रविचारितम् । न लब्धो ऽसाव् अहं नाम कस् स्याद् अहं इति स्थितः
पायाच्या अंगठ्यापासून डोक्यापर्यंत प्रत्येक भाग नीट पाहिला, तरी 'मी' असं काही सापडत नाही; मग 'मी' म्हणून कोण उरतो?
भरिताशेषदिक्कुञ्जं पश्याम्य् एकं जगत्त्रये । संवेदनम् असंवेद्यं सर्वत्र विततात्मकम्
मी तिन्ही जग एकाच विस्तारासारखी, सर्व दिशांनी भरलेली पाहतो; ती जागरूकता सर्वत्र पसरलेली असून, ती स्वतःच्याच स्वरूपात आहे, पण तिला कोणी वेगळं ओळखू शकत नाही.
दृश्यते तस्य नेयत्ता न नाम परिकल्पना । नैकता नान्यता चैव न महत्ता न चाणुता
त्या जागरूकतेला कोणतीही दिशा, नाव किंवा कल्पना नाही; तिला एकपणा किंवा वेगळेपणा, मोठेपणा किंवा लहानपणा असं काहीच लागत नाही.
वेदनं त्वम् असंवेद्यं मयि चेद् दुःखकारणम् । विवेकजेन भेदेन तद् इदं हन्यसे मया
हे वेदना, जर तू माझ्यात जाणीव नसलेली असशील, तर तूच दुःखाचं कारण आहेस. पण विवेक आणि वेगळेपणानं मी तुला नष्ट करतो.
इदं मांसं इदं रक्तम् इमान्य् अस्थीनि देहके । इमे ते श्वासमरुतः को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
हे मांस आहे, हे रक्त आहे, ही हाडं आहेत; हे तुझे श्वास आणि वारे आहेत—मग उरतो तो 'मी' कोण?
मांसम् अन्यद् असृक् चान्यद् अस्थीन्य् अन्यानि चित्त हे । बोधो ऽन्यस् स्पन्दनं चान्यत् को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
मांस वेगळं, रक्त वेगळं, हाडं वेगळी, ओ मन; जाणीव वेगळी, हालचाल वेगळी—मग उरतो तो 'मी' कोण?
इदं घ्राणम् इयं जिह्वा त्वग् इयं श्रवणे इमे । इदं चक्षुर् अयं स्पन्दः को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
हे नाक, ही जीभ, ही त्वचा, हे कान; हे डोळं, ही हालचाल—मग उरतो तो 'मी' कोण?
यथाभूततया नाहम् अस्मि न त्वं न वासना । आत्मा शुद्धश् चिदाभासः केवलो ऽयं विजृम्भते
खरं सांगायचं तर, मी नाही, तू नाहीस, आणि वासनाही नाही. फक्त शुद्ध आत्माच, जणू चैतन्याचं प्रतिबिंब, एकटा उजळून निघतो.
अहम् एवेह सर्वत्र नाहं किञ्चिद् अपीह वा । इत्य् एव सन्मयी दृष्टिर् नेतरो विद्यते क्रमः
इथे सर्वत्र फक्त मीच आहे; इथे दुसरं काहीच नाही. हीच खरी असण्याची दृष्टी आहे; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही.
चिरम् अज्ञानधूर्तेन पोथितो ऽस्म्य् अत्य् अहन्तया । वृकेण दृप्तेनाटव्यां लब्ध्वेव पशुपोतकः
खूप काळ मी अज्ञान या फसवणूक करणाऱ्यामुळे, आणि मोठ्या अहंकारामुळे त्रासलो गेलो, जसं एखादं लहान जनावर जंगलात गर्विष्ठ लांडग्याच्या तावडीत सापडावं.
दिष्ट्येदानीं परिज्ञातो मयैषो ऽज्ञानतस्करः । पुनर् न संश्रयाम्य् एनं स्वरूपार्थापहारिणम्
सुदैवाने, आता मला हा अज्ञानाचा चोर ओळखू आला आहे; माझ्या खऱ्या स्वरूपाचा अर्थ चोरणाऱ्या या अज्ञानाकडे मी पुन्हा कधीच वळणार नाही.
निर्दुःखो दुःखयोग्यस्य नाहम् अस्य न चैष मे । कश्चिद् भवति शैलस्य तत्स्थ एव यथाम्बुदः
मी दुःखरहित आहे; जो दुःख सहन करू शकतो, त्याच्यासाठी मी नाही, आणि तो माझ्यासाठी नाही. जसं ढग पर्वतापासून वेगळा असतो, तसंच इतर कुणीही माझ्याशी संबंधीत नाही.
नाहं भूत्वा त्व् अहं हीदं वच्मि तिष्ठामि यामि वा । आत्मावलोकनेनाहम् अनहङ्कारतां गतः
मी असं म्हणत नाही की 'मी झालो' किंवा 'मी उभा आहे' किंवा 'मी जातो.' स्वतःच्या स्वरूपाचा विचार करून मी अहंकाररहित स्थितीला पोहोचलो आहे.
नूनम् एवान्य एवैते मत्तो ऽज्ञाश् चक्षुरादयः । यान्तु तिष्ठन्तु वा देहे ममैते तु न केचन
खरंच, हे डोळे वगैरे इंद्रिये माझ्यापासून वेगळीच आहेत आणि अज्ञानाने भरलेली आहेत; ती शरीरात येऊ देत किंवा राहू देत, पण त्यापैकी एकही खरं तर माझं नाही.
कष्टं को ऽयम् अहं नाम कथं केनोपकल्पितः । जगद्बालकवेतालस् तालोत्तालातुलाकृतिः
अरे, हे 'मी' असं नावाचं काय आहे? हे कसं आणि कुणी कल्पिलं? हे तर जणू एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेतला भुत, किंवा टाळ्या वाजवून किंवा माप घेऊन घडवलेली छायारूप आकृती आहे.
एतावन्तं चिरं कालं व्यर्थम् आलुठितो ऽवटे । अहम् अम्बुतृणोन्मुक्ते दुरद्रौ हरिणो यथा
इतक्या काळापासून मी या खड्ड्यात व्यर्थ भटकत आहे, जसा एखादा हरिण पाण्याच्या आणि गवताच्या शोधात ओसाड जंगलात भरकटतो.
स्वार्थैकालोकने चक्षुर् यदि तून्मुखतां गतम् । तद् अहं नाम को ऽसौ स्याद् यो ऽस्मि दुःखेन मोहितः
जर डोळे फक्त आपल्या खऱ्या हेतूकडे वळले, तर हा 'मी' म्हणून जो दुःखाने गुंग झालो आहे, तो कोण आहे?
स्पर्शनाम्नि निजे तत्त्वे यदि जाता त्वग् उन्मुखी । तत् को ऽयं स्याद् अहं नाम कुपिशाच इवोदितः
जर त्वचा 'स्पर्श' या आपल्या मूळ स्वरूपात वळली, तर हा 'मी' म्हणून जो भासतो, तो कोण आहे, जसा एखादा खोडकर भूत अचानक दिसतो?
रसेष्व् अभिनिषण्णे ऽस्मिन् स्वे क्रमे रसनेन्द्रिये । अहं मृष्टभुग् इत्य् एष कुतस्त्यः कुत्सितो भ्रमः
जेव्हा रसांची जाणीव आपल्या स्वरूपातच मग्न होते, तेव्हा 'मी चविष्ट पदार्थांचा आस्वाद घेणारा आहे' असा हा खोटा आणि तुच्छ समज कुठून येतो?
शब्दशक्तिं श्रिते श्रोत्रे वराके स्वार्थपण्डिते । तद् अहङ्कारदुःखस्य निर्बीजस्य क आगमः
ध्वनीची शक्ती जेव्हा कानात असते, आणि तो कान स्वतःच्या कामात फारसा हुशार नसतो, तेव्हा अहंकार नसल्याने होणारे दुःख तिथे कसे येईल?
आत्मम्भरित्वभरिते घ्राणे स्वं गन्धम् आगते । अहं घ्रातेति यो मन्ता तं चौरं नैव वेद्म्य् अहम्
नाक जेव्हा स्वतःच्या स्वरूपाने भरलेले असते आणि त्यात गंध येतो, तेव्हा 'मी गंध घेतो' असे जे मनात येते, त्या चोराला मी ओळखत नाही.
मृगतृष्णाक्रमेणैषा भावनाप्य् अर्थभावनी । भावस् तस्याम् असत्यायां यस्यासाव् अपि सम्भ्रमः
ही वस्तूंची कल्पना म्हणजे मृगजळासारखी आहे; आणि जी गोंधळ त्यात निर्माण होतो, तो खोट्या गोष्टीला खरी समजणाऱ्यालाच होतो.