रसनाभावम् आगत्य गर्धेनान्ध दुरन्धसाम् । मा नाशम् एहि बडिशपिण्डीलम्पटमत्स्यवत्
रसाची लालसा आणि तिखट-गोड चवीच्या मोहाने आंधळा होऊन, अरे, लोभाने गिळणाऱ्या माशासारखा, तूही नाशाकडे जाऊ नकोस.
चाक्षुषीं वृत्तिम् आश्रित्य स्त्र्यादिरूपामयोन्मुखीम् । मा गच्छ दग्धतां मुग्ध कान्तिलुब्धपतङ्गवत्
डोळ्यांनी दिसणाऱ्या स्त्रीसारख्या रूपांकडे ओढा ठेवू नकोस, कारण सुंदरतेच्या मोहाने आकर्षित झालेला पतंग जसा ज्योतीत जळतो, तसा तूही जळू नकोस, भोळ्या मन्या.
घ्राणमार्गम् उपाश्रित्य शरीराम्भोजकोटरे । गन्धोन्मुखतया बन्धं मा समाश्रय भृङ्गवत्
नाकाच्या वाटेने शरीरातील सुवासिक गंधांकडे ओढा ठेवून, तुझं मन त्या गंधाच्या मोहात अडकू नये, कारण मधमाशी जशी फुलात अडकते, तशी तूही अडकू नकोस.
कुरङ्गालिपतङ्गेभमीनास् त्व् एकैकशो हताः । सर्वैर् एतैर् अनर्थैस् तु व्याप्तस्याज्ञ कुतस् सुखम्
हरिण, मधमाशी, पतंग, हत्ती आणि मासा हे सगळे एकेक मोहामुळे नष्ट होतात; पण अज्ञान्यांनो, तुझ्यावर हे सगळेच संकटे एकत्र आली आहेत, मग तुला खरा आनंद कसा मिळेल?
हे चित्त वासनाजालं बन्धाय भवतोम्भितम् । स्वात्मनस् सहजः फेनस् तान्तवः क्रिमिणा यथा
अरे मन, वासनांचं जाळं हे बंधन वाढवणारं आहे, ते जसं स्वतःच्या फेनाच्या तंतूंमध्ये अडकलेला किडा असतो, तसंच तुझ्या स्वतःच्या इच्छांनी तू अडकतोस.
शरदभ्रवद् आगत्य शुद्धिं त्यक्तमलामयाम् । यदि शाम्यसि निर्मूलं तद् अनन्ता जयास् तव
जर तू शरद ऋतूतील ढगासारखा येऊन मनातील सगळे दोष सोडून निर्मळपणाकडे वळलास, आणि पूर्णपणे शांत झालास, तर तुझ्या विजयांना काहीच मर्यादा उरणार नाही.
क्षयोदयदशादात्रीः पर्यन्तपरितापिनीः । जानन्न् अपि जगद्दृष्टीर् न त्यक्ष्यसि विनङ्क्ष्यसि
हे जग नेहमी बदलत असते, त्यातली प्रत्येक गोष्ट येते आणि जाते, आणि शेवटी केवळ दुःखच देते—हे सगळं तुला ठाऊक असूनही, जर तू या जगाच्या मोहातून बाहेर पडलास नाहीस, तर तू नक्कीच नष्ट होशील.
करोम्य् अथ किमर्थं वा तवैतद् अनुशासनम् । विचारणवतः पुंसश् चित्तम् अस्ति हि नानघ
मग मी तुला हे शिकवावं तरी कशासाठी? जो विचार करतो, त्याचं मन एकच असतं, अनेक नसतात, हे ओ निष्पापा, लक्षात ठेव.
यावद् अज्ञानघनता तावत् प्रघनचित्तता । यावत् प्रावृट्प्रबलता तावन् नीहारभूरिता
ज्यावेळी अज्ञानाचं जाडसं सावट असतं, त्यावेळी मनही जड आणि गडद होतं; जसं पावसाळ्याचं बळ टिकून असताना धुकंही भरपूर असतं.
यावद् अज्ञानतनुता तावच् चित्तस्य तानवम् । प्रावृट्परिक्षयो यावत् तावन् नीहारसङ्क्षयः
जोपर्यंत अज्ञान फारच सूक्ष्म असतं, तोपर्यंत मनही हलकं आणि शांत असतं. जसं पावसाळा ओसरू लागतो तसं धुकेही कमी होत जातं.
यावत् तानवम् आयातं शुद्धं चित्तं विचारवत् । तावत् तत् क्षीणम् एवाहं मन्ये शारदमेघवत्
ज्या वेळी विचार करणाऱ्याचं मन पूर्णपणे निर्मळ आणि सूक्ष्म होतं, त्या वेळी मी समजतो की अज्ञान खरंच नाहीसं झालं आहे, जसं शरद ऋतूतील मेघ विरळ होतात.
अनुशासनम् एतद् यद् असतो नश्यतो ऽथ वा । क्रियते तन् नभोवारिपवनाहननैस् समम्
ही शिकवण जरी नश्वर आणि असत्य गोष्टींना दिली, तरी ती आकाशावर वारा, पाणी आणि सूर्य यांचा परिणाम जसा नसतो तशीच आहे.
तस्मात् सङ्क्षीयमाणं त्वां त्यजाम्य् अहम् असन्मयम् । मौर्ख्यं परमम् एवाहुः परित्याज्यानुशासनम्
म्हणून मी तुला, जो आता कमी होत चाललाय आणि असत्याचाच आहे, सोडून देतो. ज्याला टाकून द्यायचं आहे त्याला पुन्हा पुन्हा शिकवणं हे मोठं मूर्खपणच आहे असं सांगितलं आहे.
निर्विकल्पो ऽस्मि चिद्दीपो निरहङ्कारवासनः । त्वयाहङ्कारबीजेन न सम्बद्धो ऽस्म्य् असन्मय
मी शुद्ध चैतन्याचा प्रकाश आहे, माझ्या मनात कोणतेही विचारांचे कोंडाळे नाही, अहंकाराची सवय नाही. अहंकाराच्या बीजामुळे, म्हणजे तुझ्यामुळे, मी कधीच बांधला जात नाही, कारण माझे स्वरूपच अस्तित्वरहित आहे.
अयं सो ऽहम् इति व्यर्थं दुर्दृष्टिर् अवलम्बिता । त्वया मूढ विनाशाय शङ्काविषविषूचिका
‘मी हाच आहे’ अशी चुकीची समजूत व्यर्थ आहे. अरे मूढा, तूच ही समजूत धरलीस आणि त्यामुळे तुझा नाश होतो, जशी शंकेची ताप किंवा विषाची बाधा होते.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य तन्वी मतिमती स्थितिः । न सम्भवति बिल्वान्तर् वासिता दन्तिनो यथा
अनंत आत्मतत्त्वासाठी सूक्ष्म आणि बुद्धीमान अशी स्थिती कधीच शक्य नाही, जसे हत्तीला फळाच्या आतला सुगंध कधीच मिळत नाही.
महास्खदेव गम्भीरा दुःखदा वासनाश्रिता । त्वयैषा तद् असत्पातिर् नैनाम् अनुसराम्य् अहम्
ही खोल आणि विशाल वासना, जी दुःखावर आधारलेली आहे, ती तुझ्यामुळे टिकून आहे. ती असत्याचा नाश करणारी आहे, पण मी तिचा माग कधीच घेत नाही.
कः किलायं मुधा मोहो बालस्येवाविचारिणः । अयं सो ऽहम् इति भ्रान्तिसन्दर्भपरिकल्पितः
ही व्यर्थ भ्रमाची भावना नेमकी काय आहे? जशी एखाद्या विचार न करणाऱ्या लहान मुलाला असते, तशीच 'हेच मी आहे' अशी चुकीची कल्पना मनात येते.
पादाङ्गुष्ठाच् छिरो यावत् कणशः प्रविचारितम् । न लब्धो ऽसाव् अहं नाम कस् स्याद् अहं इति स्थितः
पायाच्या अंगठ्यापासून डोक्यापर्यंत प्रत्येक भाग नीट पाहिला, तरी 'मी' असं काही सापडत नाही; मग 'मी' म्हणून कोण उरतो?
भरिताशेषदिक्कुञ्जं पश्याम्य् एकं जगत्त्रये । संवेदनम् असंवेद्यं सर्वत्र विततात्मकम्
मी तिन्ही जग एकाच विस्तारासारखी, सर्व दिशांनी भरलेली पाहतो; ती जागरूकता सर्वत्र पसरलेली असून, ती स्वतःच्याच स्वरूपात आहे, पण तिला कोणी वेगळं ओळखू शकत नाही.
दृश्यते तस्य नेयत्ता न नाम परिकल्पना । नैकता नान्यता चैव न महत्ता न चाणुता
त्या जागरूकतेला कोणतीही दिशा, नाव किंवा कल्पना नाही; तिला एकपणा किंवा वेगळेपणा, मोठेपणा किंवा लहानपणा असं काहीच लागत नाही.
वेदनं त्वम् असंवेद्यं मयि चेद् दुःखकारणम् । विवेकजेन भेदेन तद् इदं हन्यसे मया
हे वेदना, जर तू माझ्यात जाणीव नसलेली असशील, तर तूच दुःखाचं कारण आहेस. पण विवेक आणि वेगळेपणानं मी तुला नष्ट करतो.
इदं मांसं इदं रक्तम् इमान्य् अस्थीनि देहके । इमे ते श्वासमरुतः को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
हे मांस आहे, हे रक्त आहे, ही हाडं आहेत; हे तुझे श्वास आणि वारे आहेत—मग उरतो तो 'मी' कोण?
मांसम् अन्यद् असृक् चान्यद् अस्थीन्य् अन्यानि चित्त हे । बोधो ऽन्यस् स्पन्दनं चान्यत् को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
मांस वेगळं, रक्त वेगळं, हाडं वेगळी, ओ मन; जाणीव वेगळी, हालचाल वेगळी—मग उरतो तो 'मी' कोण?
इदं घ्राणम् इयं जिह्वा त्वग् इयं श्रवणे इमे । इदं चक्षुर् अयं स्पन्दः को ऽसाव् अहम् इति स्थितः
हे नाक, ही जीभ, ही त्वचा, हे कान; हे डोळं, ही हालचाल—मग उरतो तो 'मी' कोण?
यथाभूततया नाहम् अस्मि न त्वं न वासना । आत्मा शुद्धश् चिदाभासः केवलो ऽयं विजृम्भते
खरं सांगायचं तर, मी नाही, तू नाहीस, आणि वासनाही नाही. फक्त शुद्ध आत्माच, जणू चैतन्याचं प्रतिबिंब, एकटा उजळून निघतो.
अहम् एवेह सर्वत्र नाहं किञ्चिद् अपीह वा । इत्य् एव सन्मयी दृष्टिर् नेतरो विद्यते क्रमः
इथे सर्वत्र फक्त मीच आहे; इथे दुसरं काहीच नाही. हीच खरी असण्याची दृष्टी आहे; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही.
चिरम् अज्ञानधूर्तेन पोथितो ऽस्म्य् अत्य् अहन्तया । वृकेण दृप्तेनाटव्यां लब्ध्वेव पशुपोतकः
खूप काळ मी अज्ञान या फसवणूक करणाऱ्यामुळे, आणि मोठ्या अहंकारामुळे त्रासलो गेलो, जसं एखादं लहान जनावर जंगलात गर्विष्ठ लांडग्याच्या तावडीत सापडावं.
दिष्ट्येदानीं परिज्ञातो मयैषो ऽज्ञानतस्करः । पुनर् न संश्रयाम्य् एनं स्वरूपार्थापहारिणम्
सुदैवाने, आता मला हा अज्ञानाचा चोर ओळखू आला आहे; माझ्या खऱ्या स्वरूपाचा अर्थ चोरणाऱ्या या अज्ञानाकडे मी पुन्हा कधीच वळणार नाही.
निर्दुःखो दुःखयोग्यस्य नाहम् अस्य न चैष मे । कश्चिद् भवति शैलस्य तत्स्थ एव यथाम्बुदः
मी दुःखरहित आहे; जो दुःख सहन करू शकतो, त्याच्यासाठी मी नाही, आणि तो माझ्यासाठी नाही. जसं ढग पर्वतापासून वेगळा असतो, तसंच इतर कुणीही माझ्याशी संबंधीत नाही.