कदाचिद् आन्तरार्काभं तेजो दृष्ट्वान्तरे मनः । विषयोन्मुखतां यातं तस्य तामरसेक्षण
कधी कधी आतमध्ये सूर्यासारखं तेज दिसलं, तरीही, कमळासारख्या डोळ्याच्या, त्याचं मन विषयांकडे वळतं.
अन्तर् आन्ध्यतमस्त्यागं कृत्वा विषयलम्पटम् । तस्योड्डीय मनो याति कदाचित् त्रस्तपक्षिवत्
कधी कधी आतली काळोखी दूर करून, विषयांच्या मोहात त्याचं मन घाबरलेल्या पक्ष्यासारखं उडून जातं.
बाह्यान् आभ्यन्तरान् स्पर्शांस् त्यक्त्वा निद्रां च तन्मनः । तमस् तेजश् च नो लेभे कदाचिच् छाश्वतीं स्थितिम्
बाहेरचे आणि आतले स्पर्श, झोप सगळं सोडूनसुद्धा, त्याचं मन कधीच अंधारात किंवा प्रकाशात कायमचं स्थिर राहत नाही.
इति पर्याकुलास्व् अन्तस् सो ऽलुठद् ध्यानवृत्तिषु । दरीष्व् अन्वहम् उग्रासु वातभग्न इव द्रुमः
अशांत विचारांनी त्याचं मन गोंधळून गेलं होतं. ध्यानाच्या प्रवाहात तो रोज वाऱ्याने मोडलेल्या पर्वतातल्या झाडासारखा हेलकावत होता.
अतिष्ठल् लूनसंरूढमना मननसङ्कटे । यथा दोलायितवपुस् तृणं तीरतरङ्गके
मन चिंतेच्या यातनेत तुटून अस्थिर झालं होतं. काठीवरच्या गवताच्या पातीसारखं, ती लाटांमध्ये डोलत होती.
अथ पर्याकुलमतिर् विजहारारतिर् गिरौ । प्रत्यहं दिवसाधीशो महामेराव् इवैककः
मग गोंधळलेल्या मनानं आणि आनंद हरवलेल्या अवस्थेत, तो दररोज डोंगरावर एकटा फिरत राहिला, जसा रोजचा सूर्य महा मेरूवर एकटा असतो.
समग्रभूतदुष्प्रापाम् एकदा प्राप कन्दराम् । संशान्तसर्वसञ्चारां मुनिर् मोक्षदशाम् इव
एकदा तो अशा गुहेत पोहोचला, जिथे कोणत्याही सजीवाला पोहोचणं कठीण होतं. ती गुहा अगदी शांत आणि स्थिर होती, जशी एखाद्या ऋषीनं मुक्तीची अवस्था गाठली असावी.
अपर्याकुलितां वातैर् अप्राप्तमृगपक्षिणीं । अदृष्टां देवगन्धर्वैः परमाकाशशोभनाम्
ती जागा वाऱ्यांनी स्पर्शलेली नव्हती, तिथे कोणतेही जनावर किंवा पक्षी गेले नव्हते, देव किंवा गंधर्वांनीसुद्धा तिला पाहिले नव्हते. ती जागा अत्यंत विशाल आकाशासारखी तेजाने उजळून निघाली होती.
पुष्पप्रकरसञ्छन्नां मृदुशाद्वलकोमलाम् । ज्योतीरसाश्मसम्प्रोतैः कृतां मरकतैर् इव
ती जागा फुलांच्या घोसांनी झाकलेली होती, मऊशार गवतामुळे फारच कोमल वाटत होती. तिथे प्रकाशमय रत्नांनी सजवलेले दगड होते, त्यामुळे ती जागा जणू काही पाचूसारखी भासत होती.
सिद्धगीतलसच्छायां प्रकटां रत्नदीपकैः । सुगुप्तां वनदेवीनाम् अन्तःपुरकुटीम् इव
त्या जागेवर सिद्धांच्या गाण्यांच्या छायेत गोड गूंज होती, रत्नांच्या दिव्यांनी ती उजळून गेली होती. ती जागा इतकी लपलेली होती की जणू वनदेवतांच्या अंतरगृहासारखी वाटत होती.
न लोचनाहितालोकां नात्युष्णां नातिशीतलाम् । शारदस्योदितार्कस्य हेमगौरीं प्रभाम् इव
ती जागा डोळ्यांना त्रासदायक नव्हती, ना खूप उष्ण, ना खूप थंड. ती शरद ऋतूच्या नव्याने उगवलेल्या सूर्याच्या सोन्यासारख्या प्रकाशाने झळकत होती.
नाल्पालोकपरिम्लानां कोमलाशब्दमारुताम् । मञ्जरीजटिलोपान्तां बालां मालावतीम् इव
ती अनेकांच्या नजरेने कोमेजलेली नव्हती, मृदू वाऱ्याच्या आवाजासारखी कोमल होती, तिच्या फुलांच्या गाठींचे टोक गुंतलेले होते — जणू एखादी तरुण मालावती माळच.
उपशमपदवीम् इवात्तरूपां कमलजविश्रमणाय योग्यरूपाम् । कुसुमनिकरकोमलाभिरामां सरसिजकोटरसुन्दरीं समन्तात्
ती जणू शांततेच्या मार्गाने साकार रूप घेतलेली, कमलातून जन्मलेल्या देवतेला विश्रांतीस योग्य अशी, असंख्य फुलांच्या मऊपणाने मनमोहक, आणि कमळाच्या गर्भाप्रमाणे सर्व बाजूंनी सुंदर होती.
स तां विवेश धर्मात्मा गन्धमादनकन्दराम् । चिरभ्रमणसम्प्राप्ताम् अलिः पद्मकुटीम् इव
तो धर्मात्मा, दीर्घ भटकंतीनंतर गंधमादनाच्या गुहेत गेला, जणू एखादा मधमाशी कमळाच्या घरात शिरते.
समाधानोन्मुखतया प्रविशन् स व्यराजत । सर्गव्यापारविरताव् आत्मपुर्याम् इवाब्जजः
समाधीच्या इच्छेने आत जात असताना तो तेजस्वी दिसत होता, जणू सृष्टीच्या कार्यातून निवृत्त झालेला ब्रह्मदेव आपल्या नगरीत शोभतो.
चकारासनम् आनीलैः पत्त्रैर् अन्तस्स्थगुच्छकम् । मृदु मेघविधिर् वृन्दम् आम्भोदम् इव तत्र सः
तेथे त्याने ताज्या पानांनी आसन तयार केले, ज्यांचे गट आत लपलेले होते, आणि ते पावसाळी मऊ ढगांच्या गटासारखे होते.
तस्य प्रसारयाम् आस पृष्ठे चारु मृगाजिनम् । नीलरत्नतटे मेरोस् ताराशारम् इवाम्बरम्
त्या आसनावर त्याने सुंदर मृगाची कातडी पसरली, जणू काही मेरू पर्वताच्या निळ्या रत्नमय कड्यावर आकाशातील ताऱ्यांचा समूह विखुरला आहे.
तत्रोपाविशद् आवेशं चैतसं तनुतां नयन् । अन्तश्शुद्धवपुश् शृङ्गे वृष्टमूक इवाम्बुदः
त्या ठिकाणी तो बसला, मन एकाग्र करून, अंतःकरण शुद्ध ठेवून, जणू काही शांत ढग पर्वतशिखरावर विसावला आहे.
बुद्धवत् सुदृढाबद्धपद्मासन उदङ्मुखः । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ धृत्वा चकार ब्राह्मम् अञ्जलिम्
तो बुद्धासारखा घट्ट पद्मासनात, उत्तरेकडे तोंड करून, टाचांनी वृषण धरून बसला आणि दोन्ही हातांनी ब्रह्ममुद्रा केली.
वासनाभ्यस् समाहृत्य मनोमृगपरिप्लुतम् । निर्विकल्पसमाध्यर्थं चकारेमां विचारणाम्
सर्व वासनांना एकत्र करून, हरवलेल्या हरणासारख्या मनाला शांत करण्यासाठी, मी विचार करण्याचा हा मार्ग निवडला, जेणेकरून मन निर्विकल्प समाधीला पोहोचेल.
अयि मूर्ख मनः को ऽर्थस् तव संसारवृत्तिभिः । धीमन्तो न निषेवन्ते पर्यन्ते दुःखदां क्रियाम्
अरे मूर्ख मन, तुला या संसाराच्या मार्गांचा काय उपयोग? शहाणे लोक शेवटी दुःख देणाऱ्या गोष्टी कधीच करत नाहीत.
अनुधावति यो भोगांस् त्यक्त्वा शमरसायनम् । स त्यक्तमन्दारवनः प्रयाति विषजङ्गलम्
जो शांततेचं अमृत सोडून फक्त भोगांच्या मागे धावतो, तो जणू काही स्वर्गीय वृक्षांचं बाग सोडून विषारी जंगलात जातो.
यदि यासि महीरन्ध्रं ब्रह्मलोकम् अथापि वा । तन् न निर्वृतिम् आयासि त्वं विनोपशमामृतम्
तू जरी पृथ्वीच्या तळाशी किंवा ब्रह्मलोकात पोहोचलास, तरीही अंतःशांतीचं अमृत मिळाल्याशिवाय खऱ्या समाधानाला पोहोचू शकत नाहीस.
आशाशतावपूर्णत्वं त्वम् इदं सर्वदुःखदम् । त्यज याहि परं श्रेयः पदम् एकान्तसुन्दरम्
ही न संपणारी इच्छा सर्व दुःखांचं मूळ आहे; तिला सोडून दे आणि त्या अत्यंत सुंदर, श्रेष्ठ अवस्थेकडे जा.
इमा विचित्राः कलना भावाभावमयात्मिकाः । दुःखायैव तवोग्राय न सुखाय कदाचन
हे सगळे विचित्र विचार, जे अस्तित्व आणि नास्तित्व यांच्या स्वरूपाचे आहेत, फक्त तुझ्या तीव्र दुःखासाठीच आहेत, कधीच सुखासाठी नाहीत.
शब्दादिकाभिर् एताभिः किं मूढ हतवृत्तिभिः । भ्रमस्य् अविरतं व्यर्थम् एव मण्डूकिका यथा
अरे मूढा, या शब्दादी विषयांच्या मागे, वाईट सवयींनी, व्यर्थ आणि अखंड भटकत राहतोस, हे बेकार आहे, जसं बेफिकीर बेडूक भटकतो.
मनोमण्डूकिके व्यर्थम् इयन्तं कालम् अन्धया । भ्रमन्त्या भुवनं विष्वक् किं समासादितं त्वया
अरे मना, आंधळ्या बेडूकासारखं इतका काळ व्यर्थ या जगात भटकत राहिलास; खरंच, तुला काय मिळालं?
यस्मात् किञ्चित् तद् आप्नोषि यस्मिन् भजसि निर्वृतिम् । तस्मिंश् चित्त शमे मूर्ख नानुबध्नासि किं पदम्
अरे मना, तुला ज्या गोष्टी मिळतात, किंवा ज्या गोष्टींमध्ये तुला समाधान मिळतं, त्या शांततेच्या अवस्थेकडे तू का जात नाहीस? अरे मूर्खा, तिथेच खरी विश्रांती आहे.
आगत्य श्रोत्रतां मूर्ख व्यर्थोत्थानोपबृंहिताम् । धिया शब्दानुसारिण्या मृगवन् मा क्षयं व्रज
अरे मूर्खा, कानांनी ऐकायला मिळणाऱ्या निरर्थक गोष्टींमुळे, आणि चंचल मनाने शब्दांच्या मागे धावत, हरणासारखा विनाशाकडे जाऊ नकोस.
त्वक्ताम् आगत्य दुःखाय स्पर्शोन्मुखतयानया । मूर्ख मा बद्धताम् एहि गजीलुब्धगजेन्द्रवत्
स्पर्शाच्या सुखामागे धावत, जे शेवटी दुःखच देतं, अरे मूर्खा, हत्तीला मादीच्या मोहात जसा जाळ्यात अडकतो, तसंच तूही बांधला जाऊ नकोस.