कदाशाकौशिकीकीर्णा जाड्यजीर्णहृदम्बुजा । क्षयम् एष्यति कृष्णेयं कदा मे मोहयामिनी
माझ्या हृदयाच्या कमळावर जडपणा आणि जीर्णता पसरवणारी ही काळी मोहिनी कधी माझ्यासाठी संपून जाईल?
कदोपशान्तमननो धरणीधरकन्दरे । समेष्यामि शिलासाम्यं निर्विकल्पसमाधिना
कधी माझं मन पूर्ण शांत होईल आणि मी डोंगराच्या गुहेत जाऊन, त्या दगडासारखा स्थिर आणि एकरूप, अचल समाधीत लीन होईन?
कदा मे चित्तमातङ्गस् स्वाभिमानमहामदः । तत्त्वावबोधहरिणा हतो नाशम् उपैष्यति
कधी माझ्या मनाचा, अहंकाराने उन्मत्त झालेला मोठा हत्ती, खरी समजूत रूपी हरिणाने मारला जाईल आणि माझा गर्व कायमचा नाहीसा होईल?
निरंशध्यानविश्रान्तिमूकस्य मम मूर्धनि । कदा कर्णे करिष्यन्ति कुलायं वनपुत्तिकाः
कधी मी अगदी शांत ध्यानात मग्न असताना, माझ्या डोक्यावर पूर्ण शांतता असताना, वनातील पक्षी माझ्या कानात आपली घरटी बांधतील?
कदा निश्शङ्कम् उरसि ध्यानाधीनधियः खगाः । मम विश्रान्तिम् एष्यन्ति शैलस्थाणुतलस्थितेः
कधी मी डोंगरावरच्या खांबासारखा न हलता बसलो असताना, ध्यानात मग्न असलेले पक्षी निर्धास्तपणे माझ्या छातीवर येऊन विसावतील?
तृष्णाकरञ्जजटिलां जन्मजर्जरगुल्मकाम् । संसारारण्यसरणिं त्यक्त्वा यास्याम्य् अहं कदा
कधी मी या संसाराच्या अरण्यातील, तृष्णेच्या गुंतागुंतीने भरलेल्या आणि जन्म-मरणाच्या रोगाने त्रस्त झालेल्या वाटेला सोडून देईन?
इति चिन्तापरवशो वन उद्दालको द्विजः । पुनः पुनस् तूपविश्य ध्यानाभ्यासं चकार सः
अशा विचारांनी व्याकुळ झालेला द्विज उद्धालक वारंवार वनात बसून ध्यानाचा सराव करू लागला.
विषयैर् नीयमाने तु चित्ते मर्कटचञ्चले । न स लेभे समाधानप्रतिष्ठां प्रीतिदायिनीम्
पण त्याचे मन माकडासारखे चंचल होऊन विषयांच्या मागे धावत असल्याने त्याला समाधीची स्थिर आणि आनंददायक अवस्था मिळाली नाही.
कदाचिद् बाह्यसंस्पर्शपरित्यागाद् अनन्तरम् । तस्यागच्छच् चित्तकपिः प्रोद्वेगं तत्त्वसंस्थितौ
कधी कधी बाह्य संपर्कांचा त्याग केल्यानंतरही, सत्याच्या ध्यानात असतानादेखील त्याचे मन-माकड अस्वस्थतेने उड्या मारू लागे.
कदाचिद् आन्तरान् स्पर्शान् परित्यज्य मनःकपिः । लोलत्वात् तस्य संयातो विषयं विषलुब्धवत्
कधी कधी आतल्या आठवणी सोडून, त्याचं चंचल मन पुन्हा एकदा विषयांच्या मागे धावतं, जसं कोणीतरी विषाच्या लालसेने मागे धावावं.
कदाचिद् आन्तरार्काभं तेजो दृष्ट्वान्तरे मनः । विषयोन्मुखतां यातं तस्य तामरसेक्षण
कधी कधी आतमध्ये सूर्यासारखं तेज दिसलं, तरीही, कमळासारख्या डोळ्याच्या, त्याचं मन विषयांकडे वळतं.
अन्तर् आन्ध्यतमस्त्यागं कृत्वा विषयलम्पटम् । तस्योड्डीय मनो याति कदाचित् त्रस्तपक्षिवत्
कधी कधी आतली काळोखी दूर करून, विषयांच्या मोहात त्याचं मन घाबरलेल्या पक्ष्यासारखं उडून जातं.
बाह्यान् आभ्यन्तरान् स्पर्शांस् त्यक्त्वा निद्रां च तन्मनः । तमस् तेजश् च नो लेभे कदाचिच् छाश्वतीं स्थितिम्
बाहेरचे आणि आतले स्पर्श, झोप सगळं सोडूनसुद्धा, त्याचं मन कधीच अंधारात किंवा प्रकाशात कायमचं स्थिर राहत नाही.
इति पर्याकुलास्व् अन्तस् सो ऽलुठद् ध्यानवृत्तिषु । दरीष्व् अन्वहम् उग्रासु वातभग्न इव द्रुमः
अशांत विचारांनी त्याचं मन गोंधळून गेलं होतं. ध्यानाच्या प्रवाहात तो रोज वाऱ्याने मोडलेल्या पर्वतातल्या झाडासारखा हेलकावत होता.
अतिष्ठल् लूनसंरूढमना मननसङ्कटे । यथा दोलायितवपुस् तृणं तीरतरङ्गके
मन चिंतेच्या यातनेत तुटून अस्थिर झालं होतं. काठीवरच्या गवताच्या पातीसारखं, ती लाटांमध्ये डोलत होती.
अथ पर्याकुलमतिर् विजहारारतिर् गिरौ । प्रत्यहं दिवसाधीशो महामेराव् इवैककः
मग गोंधळलेल्या मनानं आणि आनंद हरवलेल्या अवस्थेत, तो दररोज डोंगरावर एकटा फिरत राहिला, जसा रोजचा सूर्य महा मेरूवर एकटा असतो.
समग्रभूतदुष्प्रापाम् एकदा प्राप कन्दराम् । संशान्तसर्वसञ्चारां मुनिर् मोक्षदशाम् इव
एकदा तो अशा गुहेत पोहोचला, जिथे कोणत्याही सजीवाला पोहोचणं कठीण होतं. ती गुहा अगदी शांत आणि स्थिर होती, जशी एखाद्या ऋषीनं मुक्तीची अवस्था गाठली असावी.
अपर्याकुलितां वातैर् अप्राप्तमृगपक्षिणीं । अदृष्टां देवगन्धर्वैः परमाकाशशोभनाम्
ती जागा वाऱ्यांनी स्पर्शलेली नव्हती, तिथे कोणतेही जनावर किंवा पक्षी गेले नव्हते, देव किंवा गंधर्वांनीसुद्धा तिला पाहिले नव्हते. ती जागा अत्यंत विशाल आकाशासारखी तेजाने उजळून निघाली होती.
पुष्पप्रकरसञ्छन्नां मृदुशाद्वलकोमलाम् । ज्योतीरसाश्मसम्प्रोतैः कृतां मरकतैर् इव
ती जागा फुलांच्या घोसांनी झाकलेली होती, मऊशार गवतामुळे फारच कोमल वाटत होती. तिथे प्रकाशमय रत्नांनी सजवलेले दगड होते, त्यामुळे ती जागा जणू काही पाचूसारखी भासत होती.
सिद्धगीतलसच्छायां प्रकटां रत्नदीपकैः । सुगुप्तां वनदेवीनाम् अन्तःपुरकुटीम् इव
त्या जागेवर सिद्धांच्या गाण्यांच्या छायेत गोड गूंज होती, रत्नांच्या दिव्यांनी ती उजळून गेली होती. ती जागा इतकी लपलेली होती की जणू वनदेवतांच्या अंतरगृहासारखी वाटत होती.
न लोचनाहितालोकां नात्युष्णां नातिशीतलाम् । शारदस्योदितार्कस्य हेमगौरीं प्रभाम् इव
ती जागा डोळ्यांना त्रासदायक नव्हती, ना खूप उष्ण, ना खूप थंड. ती शरद ऋतूच्या नव्याने उगवलेल्या सूर्याच्या सोन्यासारख्या प्रकाशाने झळकत होती.
नाल्पालोकपरिम्लानां कोमलाशब्दमारुताम् । मञ्जरीजटिलोपान्तां बालां मालावतीम् इव
ती अनेकांच्या नजरेने कोमेजलेली नव्हती, मृदू वाऱ्याच्या आवाजासारखी कोमल होती, तिच्या फुलांच्या गाठींचे टोक गुंतलेले होते — जणू एखादी तरुण मालावती माळच.
उपशमपदवीम् इवात्तरूपां कमलजविश्रमणाय योग्यरूपाम् । कुसुमनिकरकोमलाभिरामां सरसिजकोटरसुन्दरीं समन्तात्
ती जणू शांततेच्या मार्गाने साकार रूप घेतलेली, कमलातून जन्मलेल्या देवतेला विश्रांतीस योग्य अशी, असंख्य फुलांच्या मऊपणाने मनमोहक, आणि कमळाच्या गर्भाप्रमाणे सर्व बाजूंनी सुंदर होती.
स तां विवेश धर्मात्मा गन्धमादनकन्दराम् । चिरभ्रमणसम्प्राप्ताम् अलिः पद्मकुटीम् इव
तो धर्मात्मा, दीर्घ भटकंतीनंतर गंधमादनाच्या गुहेत गेला, जणू एखादा मधमाशी कमळाच्या घरात शिरते.
समाधानोन्मुखतया प्रविशन् स व्यराजत । सर्गव्यापारविरताव् आत्मपुर्याम् इवाब्जजः
समाधीच्या इच्छेने आत जात असताना तो तेजस्वी दिसत होता, जणू सृष्टीच्या कार्यातून निवृत्त झालेला ब्रह्मदेव आपल्या नगरीत शोभतो.
चकारासनम् आनीलैः पत्त्रैर् अन्तस्स्थगुच्छकम् । मृदु मेघविधिर् वृन्दम् आम्भोदम् इव तत्र सः
तेथे त्याने ताज्या पानांनी आसन तयार केले, ज्यांचे गट आत लपलेले होते, आणि ते पावसाळी मऊ ढगांच्या गटासारखे होते.
तस्य प्रसारयाम् आस पृष्ठे चारु मृगाजिनम् । नीलरत्नतटे मेरोस् ताराशारम् इवाम्बरम्
त्या आसनावर त्याने सुंदर मृगाची कातडी पसरली, जणू काही मेरू पर्वताच्या निळ्या रत्नमय कड्यावर आकाशातील ताऱ्यांचा समूह विखुरला आहे.
तत्रोपाविशद् आवेशं चैतसं तनुतां नयन् । अन्तश्शुद्धवपुश् शृङ्गे वृष्टमूक इवाम्बुदः
त्या ठिकाणी तो बसला, मन एकाग्र करून, अंतःकरण शुद्ध ठेवून, जणू काही शांत ढग पर्वतशिखरावर विसावला आहे.
बुद्धवत् सुदृढाबद्धपद्मासन उदङ्मुखः । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ धृत्वा चकार ब्राह्मम् अञ्जलिम्
तो बुद्धासारखा घट्ट पद्मासनात, उत्तरेकडे तोंड करून, टाचांनी वृषण धरून बसला आणि दोन्ही हातांनी ब्रह्ममुद्रा केली.
वासनाभ्यस् समाहृत्य मनोमृगपरिप्लुतम् । निर्विकल्पसमाध्यर्थं चकारेमां विचारणाम्
सर्व वासनांना एकत्र करून, हरवलेल्या हरणासारख्या मनाला शांत करण्यासाठी, मी विचार करण्याचा हा मार्ग निवडला, जेणेकरून मन निर्विकल्प समाधीला पोहोचेल.