तत्र कस्मिंश्चिद् उदिते सानौ सफलपादपे । आगुल्फकीर्णकुसुमे स्निग्धच्छायामहाद्रुमे
त्या ठिकाणी एका उंच सानावर एक फळांनी लगडलेले झाड होते, त्याच्या मुळाशी टाचांपर्यंत फुलं पडलेली होती आणि त्या झाडाची सावली खूप घनदाट होती.
उद्दालको नाम मुनिर् मौनी मानी महामतिः । अप्राप्तयौवनः पूर्वम् उवासोद्दामतापसः
उद्दालक नावाचा एक ऋषी होता, जो नेहमी शांत, थोडासा अभिमानी आणि अत्यंत बुद्धिमान होता. त्याने अजून तारुण्यातही न पोहोचता, लहानपणापासूनच कठोर तपश्चर्या केली.
प्रथमं तु बभूवासाव् अल्पप्रज्ञाविचारवान् । अप्राप्तपदविश्रान्तिर् अप्रबुद्धशुभाशयः
सुरुवातीला त्याचं मन फारसं समजूतदार नव्हतं, विचारही कमीच होते. त्याला अजून खरी विश्रांती मिळाली नव्हती, आणि शुभ विचारांची जागृतीही झाली नव्हती.
ततः क्रमेण तपसा शास्त्रार्थनियमैर् यमैः । विवेक आजगामैनं नवर्तुर् इव भूतलम्
मग हळूहळू, त्याने तप, शास्त्रार्थाचं नीट आचरण आणि संयम यामुळे, त्याच्या मनात विवेक जागा झाला, जसा वसंत ऋतु पृथ्वीवर येतो.
अथेदं चिन्तयाम् आस संसारभयभीतधीः । एकान्त एव निवसन् कदाचित् क्लान्तमानसः
नंतर, संसाराच्या भीतीने त्याचं मन घाबरू लागलं. तो एकांतात राहत असताना, कधी कधी मन थकून जाई आणि तो खोल विचार करू लागला.
किं तत् प्राप्यं प्रधानं स्याद् यद् विश्रान्तौ न शोच्यते । यत् प्राप्य जन्मना भूयस् सम्बन्धो नोपजायते
कोणती ती श्रेष्ठ प्राप्ती आहे, जी मिळवल्यावर विश्रांतीत दुःख राहत नाही आणि जी साध्य केल्यावर पुन्हा जन्माचा संबंध येत नाही?
कदाहं त्यक्तमननः पदे परमपावने । विश्रान्तिं चिरम् एष्यामि मेरुशृङ्ग इवाम्बुदः
कधी मी सर्व विचार सोडून त्या अत्यंत पवित्र अवस्थेत दीर्घकाळ शांतपणे विसावेन, जसे एखादे मेघ मेरूच्या शिखरावर विसावतो?
कदा शमम् उपेष्यन्ति ममान्तर् भोगवासनाः । आलोलकल्लोलरवा ऊर्मयो ऽम्बुनिधाव् इव
कधी माझ्या आतल्या भोगाची इच्छा शांत होईल, जशी समुद्रातील उसळणाऱ्या लाटा शमून जातात?
इदं कृत्वेदम् अप्य् अन्यत् कर्तव्यम् इति कल्पनाम् । कदान्तर् विहसिष्यामि पदविश्रान्तया धिया
कधी 'हे केले, आता ते करायचे' अशी कल्पना न करता, मी अंतःकरणात शांत मनाने आनंद अनुभवेन?
कदा विकल्पजालं मे न लगिष्यति चेतसि । स्थितम् अप्य् उज्झितासङ्गं पयः पद्मदले यथा
माझ्या मनाला विचारांच्या जाळ्याचं चिकटपणं कधीच लागणार नाही, जरी ते विचार असले तरी, जसं कमळाच्या पानावरचं पाणी असतं पण त्याला चिकटत नाही.
कदा बहलकल्लोलां नावा परमया धिया । परितीर्णो भविष्यामि तृष्णामत्ततरङ्गिणीम्
कधी मी श्रेष्ठ समजून या तृष्णेच्या प्रचंड लाटांनी भरलेल्या नदीला पार करीन?
कदेमां जागतैर् भूतैः क्रियमाणाम् असन्मयीम् । क्रियाम् उपहसिष्यामि बाललीलाम् इवाफलाम्
कधी मी या जगातल्या लोकांनी केलेल्या निरर्थक कृतींवर, जशा मुलांच्या निष्फळ खेळावर हसावं तसं, हसू शकेन?
कदा विकल्पपर्यस्तमनोदोलावदोलनम् । प्रशमिष्यति मे शान्तपानौजस इव भ्रमः
माझ्या मनात कल्पनांनी उठणाऱ्या डोलण्याचं हलणं कधी शांत होईल, जसं शांत करणाऱ्या पेयामुळे चक्कर थांबते?
कदोदितवपुर्भास्वान् विहसञ् जागतीर् गतीः । अन्तस् सन्तोषम् एष्यामि विराडात्मेव पूर्णधीः
कधी मी तेजस्वी रूपाने हसत जगाच्या वाटांवर फिरेन आणि माझ्या अंतःकरणात समाधान घेऊन, विश्वात्म्यासारखा पूर्ण समजुतीने वागेन?
शान्तश् समसमाचारस् सोम्यस् सर्वार्थनिस्स्पृहः । कदोपशमम् एष्यामि मन्थोन्मुक्तमहाब्धिवत्
कधी मी शांत, सम वागणारा, सौम्य आणि सर्व वस्तूंच्या इच्छेपासून मुक्त होईन, आणि मंथनातून सुटलेल्या महासागरासारखा खरा शांती अनुभवेन?
कदेमाम् अखिलां दृश्यश्रियम् आशाशतात्मिकाम् । सर्वां सुषुप्तवत् पश्यन् भविष्याम्य् अन्तराततः
कधी मी या सर्व दिसणाऱ्या ऐश्वर्याला, जी असंख्य आशांनी भरलेली आहे, अगदी सुषुप्तीप्रमाणे, आतून पाहत सर्वकाही तितक्याच शांतपणे पाहीन?
सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं शान्तकल्पनया धिया । पश्यंश् चिन्मात्रम् अखिलं भावयिष्याम्य् अहं कदा
कधी मी बाहेरचं आणि आतलं सर्व काही शांत विचाराने पाहत, अख्खं विश्व केवळ चैतन्य आहे असं अनुभवेन?
कदोपशान्तचित्तात्मा चित्ताम् उपगतः पराम् । परमालोकम् एष्यामि जात्यान्ध्यविगमाद् इव
माझं मन आणि आत्मा कधी पूर्ण शांत होतील, आणि त्या उच्च चेतनेत पोहोचतील, ज्यामुळे मी जन्मांधपणातून मुक्त झाल्यासारखा त्या परम अवस्थेला जाईन?
कदाभ्यासोपलब्धेन चित्प्रकाशेन चारुणा । दूराद् आलोकयिष्यामि तन्वीं कालकलाम् इमाम्
अभ्यासाने मिळालेल्या त्या तेजस्वी जागृतीच्या प्रकाशात, मी कधी दूरून या काळाच्या सूतासारख्या बारीक रेषेकडे पाहू शकेन?
ईहितानीहितोन्मुक्तो हेयोपादेयवर्जितः । कदान्तस् तोषम् एष्यामि स्वप्रकाशपदस्थितः
इच्छा आणि अनिच्छेपासून, स्वीकार आणि नकार यापासून मुक्त होऊन, मी कधी स्वतःच्या तेजात स्थिर राहून समाधान मिळवेन?
कदाशाकौशिकीकीर्णा जाड्यजीर्णहृदम्बुजा । क्षयम् एष्यति कृष्णेयं कदा मे मोहयामिनी
माझ्या हृदयाच्या कमळावर जडपणा आणि जीर्णता पसरवणारी ही काळी मोहिनी कधी माझ्यासाठी संपून जाईल?
कदोपशान्तमननो धरणीधरकन्दरे । समेष्यामि शिलासाम्यं निर्विकल्पसमाधिना
कधी माझं मन पूर्ण शांत होईल आणि मी डोंगराच्या गुहेत जाऊन, त्या दगडासारखा स्थिर आणि एकरूप, अचल समाधीत लीन होईन?
कदा मे चित्तमातङ्गस् स्वाभिमानमहामदः । तत्त्वावबोधहरिणा हतो नाशम् उपैष्यति
कधी माझ्या मनाचा, अहंकाराने उन्मत्त झालेला मोठा हत्ती, खरी समजूत रूपी हरिणाने मारला जाईल आणि माझा गर्व कायमचा नाहीसा होईल?
निरंशध्यानविश्रान्तिमूकस्य मम मूर्धनि । कदा कर्णे करिष्यन्ति कुलायं वनपुत्तिकाः
कधी मी अगदी शांत ध्यानात मग्न असताना, माझ्या डोक्यावर पूर्ण शांतता असताना, वनातील पक्षी माझ्या कानात आपली घरटी बांधतील?
कदा निश्शङ्कम् उरसि ध्यानाधीनधियः खगाः । मम विश्रान्तिम् एष्यन्ति शैलस्थाणुतलस्थितेः
कधी मी डोंगरावरच्या खांबासारखा न हलता बसलो असताना, ध्यानात मग्न असलेले पक्षी निर्धास्तपणे माझ्या छातीवर येऊन विसावतील?
तृष्णाकरञ्जजटिलां जन्मजर्जरगुल्मकाम् । संसारारण्यसरणिं त्यक्त्वा यास्याम्य् अहं कदा
कधी मी या संसाराच्या अरण्यातील, तृष्णेच्या गुंतागुंतीने भरलेल्या आणि जन्म-मरणाच्या रोगाने त्रस्त झालेल्या वाटेला सोडून देईन?
इति चिन्तापरवशो वन उद्दालको द्विजः । पुनः पुनस् तूपविश्य ध्यानाभ्यासं चकार सः
अशा विचारांनी व्याकुळ झालेला द्विज उद्धालक वारंवार वनात बसून ध्यानाचा सराव करू लागला.
विषयैर् नीयमाने तु चित्ते मर्कटचञ्चले । न स लेभे समाधानप्रतिष्ठां प्रीतिदायिनीम्
पण त्याचे मन माकडासारखे चंचल होऊन विषयांच्या मागे धावत असल्याने त्याला समाधीची स्थिर आणि आनंददायक अवस्था मिळाली नाही.
कदाचिद् बाह्यसंस्पर्शपरित्यागाद् अनन्तरम् । तस्यागच्छच् चित्तकपिः प्रोद्वेगं तत्त्वसंस्थितौ
कधी कधी बाह्य संपर्कांचा त्याग केल्यानंतरही, सत्याच्या ध्यानात असतानादेखील त्याचे मन-माकड अस्वस्थतेने उड्या मारू लागे.
कदाचिद् आन्तरान् स्पर्शान् परित्यज्य मनःकपिः । लोलत्वात् तस्य संयातो विषयं विषलुब्धवत्
कधी कधी आतल्या आठवणी सोडून, त्याचं चंचल मन पुन्हा एकदा विषयांच्या मागे धावतं, जसं कोणीतरी विषाच्या लालसेने मागे धावावं.