कालेन च महाक्षेत्रे जातेयं बुद्धिवल्लरी । वृद्धिं विवेकसेकेन नयैनां नयकोविद
काळाच्या प्रवासात या मोठ्या जगात समजुतीची वेल उगवली आहे; तिला विवेकाच्या पाण्याने वाढव, हे मार्गदर्शक बुद्धिवान.
यावन् म्लायति नो कायकलिका कलिभस्मना । भूतले पतितां तावद् एनाम् उद्धृत्य धारय
जोपर्यंत शरीराची कळी काळाच्या राखेत कोमेजून खाली पडत नाही, तोपर्यंत या समजुतीच्या वेलीला धरून ठेव आणि सांभाळ.
मद्वाक्यार्थैकतत्त्वज्ञ मद्वाक्यार्थैकभावनात् । सुखम् आप्नोषि सर्पारिर् यथाभ्ररवभावनात्
माझ्या शब्दांचा खरा अर्थ जाणून, आणि त्याच अर्थाचा विचार करत राहिलास तर, जसा गरुड सर्पांचा शत्रू आकाशात विहार करतो, तसाच तूही सुखाला पोहोचशील.
उद्दालकवद् आलूनविशीर्णं भूतपञ्चकम् । कृत्वा कृत्वा धिया धीर धीरयान्तर् विचारय
उद्दालकासारखा, या पाच घटकांना पुन्हा पुन्हा आपल्या मनात पूर्णपणे विरघळवून टाक, आणि स्थिर बुद्धीने आतल्या आत विचार करत जा.
केन क्रमेण भगवन् मुनिनोद्दालकेन तत् । भूतपञ्चकम् आलूनं कृत्वान्तः प्रविचारितम्
भगवंत, त्या ऋषी उद्दालकाने कोणत्या पद्धतीने पाच घटकांना विरघळवून आतल्या आत विचार केला, हे मला सांगा.
शृणु राम यथा पूर्वं भूतवृन्दविचारणात् । उद्दालकेन सम्प्राप्ता परमा दृष्टिर् अक्षता
राम, ऐक, पूर्वी उद्दालकाने या घटकांचा शोध घेतला आणि त्यातून त्याला सर्वोच्च, अखंड दृष्टी कशी मिळाली, ते मी सांगतो.
जगज्जीर्णगृहस्यास्य कोणे कस्मिंश्चिद् आतते । भूमेर् अनिलदिङ्नाम्नि भूभृद्भाण्डभराकुले
या जगातल्या एखाद्या कोपऱ्यात, जी एक जुनी, जीर्ण घरासारखी आहे, पृथ्वीवर अनिल नावाच्या प्रदेशात, डोंगर आणि दगडांच्या राशींनी भरलेल्या ठिकाणी—
गन्धमादनशैलेन्द्रनाम्नी काचित् किल स्थली । विद्यते कीर्णकुसुमा कर्पूरद्रुमधूसरा
गंधमादन नावाचा एक रम्य प्रदेश आहे, जिथे सर्वत्र फुलं विखुरलेली आहेत आणि कर्पूराच्या झाडांनी तो पांढरट दिसतो.
विचित्रवर्णविहगा नानावनविलासिनी । वनेचरव्याप्ततटी पुष्पकेसरहासिनी
त्या ठिकाणी रंगीबेरंगी पक्षी विहरत असतात, विविध प्रकारच्या जंगलांत ती जागा आनंदते, काठावर वनातील प्राणी संचार करतात आणि फुलांच्या केसरांनी ती जागा हसताना भासते.
क्वचित् स्थितमहारत्ना क्वचिन् नीलाम्बुदोत्पला । क्वचिन् नीहारकवरी सरसीदर्पणा क्वचित्
कुठे मोठमोठी रत्ने ठेवलेली आहेत, कुठे निळ्या कमळांनी जणू मेघांची छटा दिसते, कुठे धुक्याच्या आवरणाने झाकलेली सरोवरे आहेत, तर कुठे पाण्याचा आरसा प्रमाणे चमकतो.
तत्र कस्मिंश्चिद् उदिते सानौ सफलपादपे । आगुल्फकीर्णकुसुमे स्निग्धच्छायामहाद्रुमे
त्या ठिकाणी एका उंच सानावर एक फळांनी लगडलेले झाड होते, त्याच्या मुळाशी टाचांपर्यंत फुलं पडलेली होती आणि त्या झाडाची सावली खूप घनदाट होती.
उद्दालको नाम मुनिर् मौनी मानी महामतिः । अप्राप्तयौवनः पूर्वम् उवासोद्दामतापसः
उद्दालक नावाचा एक ऋषी होता, जो नेहमी शांत, थोडासा अभिमानी आणि अत्यंत बुद्धिमान होता. त्याने अजून तारुण्यातही न पोहोचता, लहानपणापासूनच कठोर तपश्चर्या केली.
प्रथमं तु बभूवासाव् अल्पप्रज्ञाविचारवान् । अप्राप्तपदविश्रान्तिर् अप्रबुद्धशुभाशयः
सुरुवातीला त्याचं मन फारसं समजूतदार नव्हतं, विचारही कमीच होते. त्याला अजून खरी विश्रांती मिळाली नव्हती, आणि शुभ विचारांची जागृतीही झाली नव्हती.
ततः क्रमेण तपसा शास्त्रार्थनियमैर् यमैः । विवेक आजगामैनं नवर्तुर् इव भूतलम्
मग हळूहळू, त्याने तप, शास्त्रार्थाचं नीट आचरण आणि संयम यामुळे, त्याच्या मनात विवेक जागा झाला, जसा वसंत ऋतु पृथ्वीवर येतो.
अथेदं चिन्तयाम् आस संसारभयभीतधीः । एकान्त एव निवसन् कदाचित् क्लान्तमानसः
नंतर, संसाराच्या भीतीने त्याचं मन घाबरू लागलं. तो एकांतात राहत असताना, कधी कधी मन थकून जाई आणि तो खोल विचार करू लागला.
किं तत् प्राप्यं प्रधानं स्याद् यद् विश्रान्तौ न शोच्यते । यत् प्राप्य जन्मना भूयस् सम्बन्धो नोपजायते
कोणती ती श्रेष्ठ प्राप्ती आहे, जी मिळवल्यावर विश्रांतीत दुःख राहत नाही आणि जी साध्य केल्यावर पुन्हा जन्माचा संबंध येत नाही?
कदाहं त्यक्तमननः पदे परमपावने । विश्रान्तिं चिरम् एष्यामि मेरुशृङ्ग इवाम्बुदः
कधी मी सर्व विचार सोडून त्या अत्यंत पवित्र अवस्थेत दीर्घकाळ शांतपणे विसावेन, जसे एखादे मेघ मेरूच्या शिखरावर विसावतो?
कदा शमम् उपेष्यन्ति ममान्तर् भोगवासनाः । आलोलकल्लोलरवा ऊर्मयो ऽम्बुनिधाव् इव
कधी माझ्या आतल्या भोगाची इच्छा शांत होईल, जशी समुद्रातील उसळणाऱ्या लाटा शमून जातात?
इदं कृत्वेदम् अप्य् अन्यत् कर्तव्यम् इति कल्पनाम् । कदान्तर् विहसिष्यामि पदविश्रान्तया धिया
कधी 'हे केले, आता ते करायचे' अशी कल्पना न करता, मी अंतःकरणात शांत मनाने आनंद अनुभवेन?
कदा विकल्पजालं मे न लगिष्यति चेतसि । स्थितम् अप्य् उज्झितासङ्गं पयः पद्मदले यथा
माझ्या मनाला विचारांच्या जाळ्याचं चिकटपणं कधीच लागणार नाही, जरी ते विचार असले तरी, जसं कमळाच्या पानावरचं पाणी असतं पण त्याला चिकटत नाही.
कदा बहलकल्लोलां नावा परमया धिया । परितीर्णो भविष्यामि तृष्णामत्ततरङ्गिणीम्
कधी मी श्रेष्ठ समजून या तृष्णेच्या प्रचंड लाटांनी भरलेल्या नदीला पार करीन?
कदेमां जागतैर् भूतैः क्रियमाणाम् असन्मयीम् । क्रियाम् उपहसिष्यामि बाललीलाम् इवाफलाम्
कधी मी या जगातल्या लोकांनी केलेल्या निरर्थक कृतींवर, जशा मुलांच्या निष्फळ खेळावर हसावं तसं, हसू शकेन?
कदा विकल्पपर्यस्तमनोदोलावदोलनम् । प्रशमिष्यति मे शान्तपानौजस इव भ्रमः
माझ्या मनात कल्पनांनी उठणाऱ्या डोलण्याचं हलणं कधी शांत होईल, जसं शांत करणाऱ्या पेयामुळे चक्कर थांबते?
कदोदितवपुर्भास्वान् विहसञ् जागतीर् गतीः । अन्तस् सन्तोषम् एष्यामि विराडात्मेव पूर्णधीः
कधी मी तेजस्वी रूपाने हसत जगाच्या वाटांवर फिरेन आणि माझ्या अंतःकरणात समाधान घेऊन, विश्वात्म्यासारखा पूर्ण समजुतीने वागेन?
शान्तश् समसमाचारस् सोम्यस् सर्वार्थनिस्स्पृहः । कदोपशमम् एष्यामि मन्थोन्मुक्तमहाब्धिवत्
कधी मी शांत, सम वागणारा, सौम्य आणि सर्व वस्तूंच्या इच्छेपासून मुक्त होईन, आणि मंथनातून सुटलेल्या महासागरासारखा खरा शांती अनुभवेन?
कदेमाम् अखिलां दृश्यश्रियम् आशाशतात्मिकाम् । सर्वां सुषुप्तवत् पश्यन् भविष्याम्य् अन्तराततः
कधी मी या सर्व दिसणाऱ्या ऐश्वर्याला, जी असंख्य आशांनी भरलेली आहे, अगदी सुषुप्तीप्रमाणे, आतून पाहत सर्वकाही तितक्याच शांतपणे पाहीन?
सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं शान्तकल्पनया धिया । पश्यंश् चिन्मात्रम् अखिलं भावयिष्याम्य् अहं कदा
कधी मी बाहेरचं आणि आतलं सर्व काही शांत विचाराने पाहत, अख्खं विश्व केवळ चैतन्य आहे असं अनुभवेन?
कदोपशान्तचित्तात्मा चित्ताम् उपगतः पराम् । परमालोकम् एष्यामि जात्यान्ध्यविगमाद् इव
माझं मन आणि आत्मा कधी पूर्ण शांत होतील, आणि त्या उच्च चेतनेत पोहोचतील, ज्यामुळे मी जन्मांधपणातून मुक्त झाल्यासारखा त्या परम अवस्थेला जाईन?
कदाभ्यासोपलब्धेन चित्प्रकाशेन चारुणा । दूराद् आलोकयिष्यामि तन्वीं कालकलाम् इमाम्
अभ्यासाने मिळालेल्या त्या तेजस्वी जागृतीच्या प्रकाशात, मी कधी दूरून या काळाच्या सूतासारख्या बारीक रेषेकडे पाहू शकेन?
ईहितानीहितोन्मुक्तो हेयोपादेयवर्जितः । कदान्तस् तोषम् एष्यामि स्वप्रकाशपदस्थितः
इच्छा आणि अनिच्छेपासून, स्वीकार आणि नकार यापासून मुक्त होऊन, मी कधी स्वतःच्या तेजात स्थिर राहून समाधान मिळवेन?