भोगाभोगतिरस्कारैः कार्श्यं नेयं मनश् शनैः । रसापहारैस् तज्ज्ञेन कालेनाजीर्णपर्णवत्
सुख-दुःखाच्या अनुभवांकडे पाठ फिरवून, ज्ञानी माणूस हळूहळू मनाला कृश करतो; जसं रस काढून घेतल्यावर पान कालांतराने सुकतं.
अनात्मन्य् आत्मभावेन देहमात्रास्थयानया । पुत्रदारकुटुम्बैश् च चेतो गच्छति पीनताम्
स्वतः वेगळ्या असलेल्या गोष्टींना 'स्व' समजून, फक्त देहाशीच आसक्त राहिल्यामुळे, मन मुलं, पत्नी आणि कुटुंब यांच्याशी जोडून फुगतं.
अहङ्कारविकारेण ममतामलहेलया । इदं ममेति भावेन चेतो गच्छति पीनताम्
अहंकाराच्या विकाराने आणि 'हे माझं' या ममतेच्या काळसरपणामुळे, मन 'हे माझं' असं धरून फुगतं.
जरामरणदुःखेन व्यर्थम् उन्नतिम् ईयुषा । दोषाशीविषकोशेन चेतो गच्छति पीनताम्
वृद्धत्व आणि मृत्यूच्या दुःखात व्यर्थ मोठेपण शोधताना, आणि दोषांच्या विषारी सापांसारख्या आवरणामुळे, मन फुगतं.
दुराशाक्षीरपानेन भोगानिलबलेन च । आस्थादानेन चानेन चित्ताहिर् याति पीनताम्
व्यर्थ आशांची दूध प्यायल्यामुळे, भोगांच्या वाऱ्याच्या जोरावर आणि त्यांना घट्ट धरल्यामुळे, मनाचा साप फुगतो.
आधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन संसृतौ । हेयादेयप्रयत्नेन चेतो गच्छति पीनताम्
दुःख आणि आजार यांच्या खेळामुळे, या जगातल्या खोट्या धीरामुळे, आणि काय सोडावं, काय घ्यावं या धडपडीत, मन फुगून जातं.
आगमापायवपुषा विषवैषम्यशंसिना । भोगाभोगेन पीनेन चित्ताहिर् याति पीनताम्
हे शरीर येणं-जाणं अनुभवतं, विषाचं असमतोल दाखवतं, आणि उपभोग किंवा त्याग यात गुंतल्यामुळे, मनाचा साप फुगतो.
शरीरदुश्श्वभ्रचिरप्ररूढं चिन्ताचयोच्चाकृतिमञ्जरीकम् । जरामृतिव्याधिफलावनम्रं कामोपभोगौघविकासिपुष्पम्
शरीराच्या ओसाड जमिनीत दीर्घ काळ वाढलेल्या चिंता ज्याचं फुलझाड आहे, इच्छा वाढण्याचं ज्याचं फूल आहे, आणि वार्धक्य, मृत्यू, आजार यांचे फळ ज्याला वाकवतात, असं मनाचं विषारी झाड—
विचारसारक्रकचेन चित्तविषद्रुमं त्वं द्रुतम् इन्दुकल्प । आशामहाशाखम् अशङ्कम् एव च्छिन्द्धि प्रसह्यार्द्रविकल्पपत्त्रम्
हे चंद्रासारख्या शांता, खरी विचारसरणी ही करवत घेऊन, मनाचं हे विषारी झाड, आशेच्या मोठ्या फांद्या आणि ओलसर कल्पनेची कोवळी पानं यांसह, न घाबरता झटपट छाटून टाक.
मत्तं क्षणं चैकतटोपवेशविश्रान्तिसौख्येष्व् असमर्थम् उग्रम् । आलोडनोत्कं सुजनक्रमाब्जषण्डस्य चण्डं सुखदुःखगण्डम्
मन हे नेहमीच मद्यपान केलेल्या माणसासारखे बेफाम आणि अस्थिर असते. एकट्याने शांतपणे बसून समाधान मिळवायचे म्हटले तरी ते शक्यच होत नाही. चांगल्या वागणुकीच्या कमळात जसा मधमाशांचा गोंधळ उडतो, तसाच मनाचा गोंधळ असतो. सुख-दुःख यांच्या गाठी बांधून मन नेहमीच अस्वस्थ राहते.
चेतोगजं कायकुकाननस्थं सुतीक्ष्णया धीकरजाग्रपङ्क्त्या । विदारयादीर्घविकारदन्तं क्रियाकरं राघव राजसिंह
राघव, राजसिंहा, हे मन म्हणजे शरीररूपी पिंजऱ्यात राहणारा हत्ती आहे. त्याच्या धारदार विचारांच्या वाकड्या सुळ्यांनी तो सर्वत्र फाडतो आणि बलवान इच्छांच्या झुंडीतून वावरतो.
रतिं गतं नित्यम् असत्प्रदेशे शरीरमालाग्रसनेन पुष्टम् । धृष्टं क्रियाकर्कशचञ्चुचण्डम् एकेक्षणं पुष्टतमोऽंशकृष्णम्
हे मन नेहमीच खोट्या ठिकाणी आसक्त होते. शरीराच्या माळेने ते पोसले जाते. त्याचे वागणे धीट, कठीण, अस्थिर आणि रौद्र असते. प्रत्येक क्षणी त्याचा सर्वात बळकट भाग अंधकाराकडे ओढला जातो.
दूरे समुत्सारय सारभूतं दुश्चेष्टितं कर्कशम् आरटन्तम् । गर्वोद्धतं कायकुलायकोशाद् दोषोपशान्त्यै निजचित्तकाकम्
वाईट वागण्याने गर्वाने फुगलेल्या, शरीररूपी घरट्यात बसलेल्या, कर्कश आवाजात ओरडणाऱ्या आणि खोडकर असलेल्या आपल्या मनरूपी कावळ्याला दोष शांत करण्यासाठी दूर हाकलून लाव.
तृष्णापिशाच्या परिचर्यमाणं विश्रान्तम् अज्ञानमहावटेषु । भ्रान्तं चिरं देहशतेष्व् अटव्यां स्वसंसृतौ चेतनवर्जितेषु
तृष्णेच्या राक्षसीच्या संगतीत, अज्ञानाच्या खोल गुहांत विसावलेलं, शेकडो देहांच्या वनात फार काळ भटकत राहिलेलं, स्वतःच्या जन्ममरणाच्या फेर्यात, जिथे जाणीव नाही अशा देहांत, हे मन अडकून पडलेलं असतं.
विवेकवैराग्यगुरुप्रयत्नमन्त्रैस् स्वतन्त्रैस् स्वचिदात्मगेहात् । नोत्सारितश् चित्तपिशाचको ऽयं यावत् कुतस् तावद् इहात्मसिद्धिः
स्वतःच्या जाणीवेच्या घरातून विवेक, वैराग्य, गुरूंचा प्रयत्न आणि मंत्र या स्वतंत्र उपायांनी हे मनरूपी भूत हाकललं नाही, तर इथे आत्मसाक्षात्कार कसा होईल?
शुभासुभाशीर्हतमानवौघं चिन्ताविषं कायकुकञ्चुकं च । अजस्रम् अच्छश्वसनाशनं च सर्वस्य रामाभयनाशनं च
शुभ-अशुभ विचारांची गर्दी, चिंता नावाचं विष, देहरूपी कवच, सततचा श्वासोच्छ्वास आणि खाणं—हे सर्व, हे राम, प्रत्येकाच्या भीतीचं कारण ठरतं.
हृदब्जदुश्शल्मलिकोटरस्थं भोगौघगर्हाखगमन्त्रशक्त्या । नीत्वा शमं राम मनोमहाहिं भयं भृशं प्रोज्झ्य भवाभयात्मा
हे राम, भोगांच्या निंदा या मंत्राच्या शक्तीने, हृदयकमळाच्या कपारीत लपलेल्या मनरूपी महाभुजंगाला शांततेकडे ने. आणि भयमुक्तीचं मूळ होऊन, जन्ममरणाच्या भीतीला पूर्णपणे सोडून दे.
अमङ्गलाकारधरश् शरीरशवावलीसन्ततसेवनेन । दिगावलीसम्भ्रमणश्रमार्तश् श्मशानसेवी वपुषा क्षतेन
अशुभ रूप धारण केलेले हे शरीर, जणू मृतदेहांचा एक ढीगच आहे. दिशा-दिशांत भटकत राहून, सतत फिरण्याने थकलेले, अखेर स्मशानाच्या वाटेवरच चालले आहे. या शरीराची अवस्था अगदी विदीर्ण, जखमी झाली आहे.
भोगामिषे दिक्ष्व् अभिधावमान उत्कन्धरो धीरविवृद्धगर्वः । उड्डीय चेद् गच्छति चित्तगृध्रो देहद्रुमात् तन् निपुणं जयस् ते
जर मनरूपी गिधाड, मान ताणून, खोट्या धैर्याच्या गर्वाने फुगून, सर्व दिशांना सुखाच्या आमिषासाठी धावत असेल आणि मग शरीररूपी झाड सोडून उडून जाईल, तर हे ज्ञानी, खरोखरच तुझा विजय झाला असे समज.
भ्रान्तं वनान्तेषु दिगन्तरेषु फलार्थिनं चञ्चलम् आकुलाङ्गम् । जन्मावनेर् जन्ममहीं प्रयान्तं संसारपान्थं जनम् आहसन्तम्
संसाराच्या वाटेवरचा हा प्रवासी, कधी जंगलात, कधी दूरदेशी भटकतो आहे. फळाच्या आशेने अस्वस्थ होऊन, त्याचे हातपाय हलतात, एका जन्मभूमीतून दुसरीकडे जातो आणि इतरांना देखील या प्रवासाला बोलावतो.
द्रुमे ऽक्षिनासाकुसुमे भुजादिशाखे विलोलाङ्गुलिजालपत्त्रे । समुल्लसन्तं परिमारयैनं मनोमहामर्कटम् अङ्ग सिद्ध्यै
इंद्रियांची फुले असलेल्या, हातपायांच्या फांद्या असलेल्या, बोटांच्या चंचल पानांनी सजलेल्या या झाडावर मनरूपी मोठा माकड उड्या मारतो, खेळतो. हे मित्रा, सिद्धीसाठी त्या मनाला आवर घाल.
अभ्युत्थितं सत्फलसङ्क्षयाय लसत्सुखासङ्गतडित्प्रकाशम् । वर्षन्तम् आसारम् अनर्थसार्थम् आन्दोलितं वासनवात्ययान्तः
मनाचा मेघ, जो खरी फळे नष्ट करण्यासाठी उठतो, सुखाच्या आसक्तीच्या वीजेने चमकतो, निरर्थक दुःखांचा पाऊस ओततो, आणि आतल्या वासनांच्या वाऱ्याने हलतो.
सङ्कल्प्यसङ्कल्पनवर्जनोग्रमन्त्रप्रभावाद् धृदयाम्बरात् त्वम् । सोत्साहम् उत्सादय चित्तमेघं महत् फलं प्राप्य भवालम् आढ्यः
मनातील विचार सोडण्याचा आणि न सोडण्याचा जोरदार मंत्र ज्या हृदयाच्या आकाशातून उमटतो, त्या मंत्राच्या प्रभावाने, उत्साहाने मनाचा मेघ दूर कर; मोठं फळ मिळवून, खर्या अस्तित्वाच्या संपत्तीनं समृद्ध हो.
ग्रन्थीकृतं कर्मभिर् आत्मसृष्टैश् शस्त्रैर् अभेद्यं ज्वलनैर् अदग्धम् । पीडां पराम् आत्मनि कल्पयन्तं समस्तजात्यन्तरदीर्घदाम
स्वतःच्या कर्मांनी बांधलेली, शस्त्रांनी न तुटणारी, अग्नीत जळत नाही अशी, सर्व जन्मांच्या ओघात चालणारी, मनातच निर्माण झालेली दुःखांची साखळी आहे.
सम्प्रोतनिस्सङ्ख्यशरीरमालं बलाद् असङ्कल्पनमात्रशस्त्रैः । छित्त्वा स्वयं राघव चित्तपाशं यथासुखं त्वं विहरास्तशङ्कः
शरीराच्या असंख्य बंधनांना, केवळ संकल्पशून्यतेच्या शस्त्राने छेदून, स्वतःच मनाचा फास तोड; मग, हे राघव, भीती न ठेवता, जसा हवे तसा आनंदाने जग.
फूत्कारदग्धाखिलमार्गलोकम् अत्यन्तदुष्प्रापपरप्रबोधम् । आशाविषाशोषितलोकषण्डं वातामिषोच्छूनशरीरदण्डम्
तुझ्या श्वासाच्या ज्वाळेने सर्व मार्ग आणि लोक जाळून टाकलेस, त्यामुळे परम जागृती मिळवणं फारच कठीण झालं आहे. इच्छा या विषाने लोकांचे समूह कोरडे पडले आहेत, आणि वाऱ्याच्या मांसाने शरीराचा दांडा फुगला आहे.
आमन्थरं देहगुहाप्रसुप्तं सङ्कल्पघोराजगरं जवेन । अकामनानाममहानलेन बलेन दग्ध्वा विभयो भव त्वम्
देहाच्या गुहेत झोपलेल्या कल्पनेच्या भयंकर सापाला, इच्छा नसण्याच्या मोठ्या अग्नीने आणि वेगाने जाळून टाक, आणि निर्भय हो.
चित्तेन चेतश् शमम् आशु नीत्वा शुद्धेन घोरास्त्रम् इवास्त्रयुक्त्या । चिराय साधो त्यज चञ्चलत्वं विमर्कटो वृक्ष इवाक्षतश्रीः
शुद्ध मनाने आपले मन लवकर शांततेकडे ने, जसं एखादं भयंकर अस्त्र दुसऱ्या अस्त्राने थांबवलं जातं. हे सज्जना, कायमचं चंचलपणा सोडून दे, जसा शहाणा माकड झाडावर न शापडता निवांत राहतो.
अलम् अलम् इति कृत्वा चेतसा वीतशङ्कं व्युपशमितमलो ऽन्तस् सर्वम् आदेहम् एव । तृणलवलघु पश्यंल् लीलयाहेयदृष्ट्या पिब विहर रमस्व प्राप्तसंसारपारः
'बस, पुरे' असं मनाशी ठरवून, सर्व अंतःकरण शुद्ध व शांत केल्यावर, शरीराला गवताच्या काडी किंवा तीळासारखं हलकं मान. सहजपणे त्यागदृष्टीने जगाकडे पाहा, मग प्या, खेळा, आनंद घ्या, कारण तू संसाराच्या पार पोहोचला आहेस.
परिदीर्घासु तन्वीषु कचन्तीष्व् असितासु च । क्षुरधारोपमानासु चित्तवृत्तिषु तिष्ठ मा
मनाच्या लहरी या कधी लांबट, कधी बारीक, कधी काळ्याशार, तर कधी अगदी धारदार असतात. अशा या मनाच्या लहरींमध्ये गुंतून राहू नकोस.