तैर् न लज्जामहे पुम्भिर् ये स्वभावम् उपागताः । शेषाः पुरुषनामानो गर्दभा दीर्घबाहवः
जे लोक स्वतःच्या स्वभावात पोहोचले आहेत, त्यांच्यासमोर आपल्याला लाज वाटत नाही; बाकीचे, जरी त्यांना माणसे म्हणत असले तरी, ते फक्त लांब हाताचे गाढवेच आहेत.
पर्वताः खर्वतां यान्ति पुरो ऽद्रेर् इव दन्तिनः । परां कोटिं प्रयातस्य स्वसंवित्त्युन्नतस्थितेः
जो स्वतःच्या ज्ञानाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचतो, त्याच्यासमोर डोंगरही लहान वाटतात, जसे हत्तीसमोर टेकडी लहान दिसते.
आदृश्यद्रष्टृसीम्नो ऽन्तस् सूर्यादीन्य् अखिलान्य् अपि । न तेजांस्य् उपकुर्वन्ति स्वसंविद्दिव्यचक्षुषः
ज्याची अंतःदृष्टी अदृश्य दृष्टरूपाच्या सीमेला पोहोचली आहे, त्याच्या आत्मज्ञानाच्या दिव्य डोळ्याला सूर्य आणि इतर सर्व तेजस्वी वस्तू देखील काहीच तेज देऊ शकत नाहीत.
अवस्तुतां व्रजन्त्य् एते मध्याह्न इव दीपकाः । अर्कादयो महालोकविधाव् अधिगतात्मनः
स्वतः आत्म्याची अनुभूती झालेल्या माणसासाठी, जगातला सूर्य किंवा इतर तेजस्वी गोष्टी, जशा दुपारी दिव्यांना काही अर्थ राहत नाही, तशाच अर्थहीन वाटतात.
तेजोऽंशुषु प्रभावेषु बलेष्व् अतिमहत्स्व् अपि । सर्वेषून्नतियुक्तेषु तत्त्वज्ञः परमोन्नतः
जगात कितीही मोठं तेज, प्रकाश, सामर्थ्य किंवा मोठेपण असलं, तरी सत्याची खरी ओळख असलेला मनुष्य सगळ्यांत श्रेष्ठ असतो.
भान्ति भासा यथा सूर्यवह्नीन्दुमणितारकाः । तथा जगति राजन्ते ज्ञातज्ञेया नरोत्तमाः
जसं सूर्य, अग्नी, चंद्र, रत्नं आणि तारे आपल्या प्रकाशानं चमकतात, तसं या जगात ज्ञाता आणि ज्ञेय यांची ओळख असलेले श्रेष्ठ पुरुष स्वतःच्या तेजानं उजळून निघतात.
धराविवरकीटेभ्यो गर्दभेभ्यो ऽपि मानवाः । तिर्यग्भ्यश् चाप्य् अतत्त्वज्ञा राम तुच्छतरास् स्मृताः
हे राम, ज्यांना सत्याचं ज्ञान नाही, असे माणसं पृथ्वीखालच्या किड्यांपेक्षा, गाढवांपेक्षा आणि इतर प्राण्यांपेक्षाही अधिक तुच्छ मानले जातात.
तावत् सम्मोहवेतालो देहो यावद् अनात्मवान् । आत्मज्ञ एव संयुक्तश् चेतनेनेति तद्विदः
जोपर्यंत आत्मज्ञान नसतं, तोपर्यंत देह हा मोहाचं भूतच राहतो; पण ज्याला आत्म्याचं खरं ज्ञान आहे, त्यालाच ज्ञानी लोक चेतना लाभलेला म्हणतात.
अनात्मज्ञो हि दुर्देहः प्रस्फुरन्न् अपि भूतले । शव एव भ्रमत्य् उच्चैर् आत्मज्ञस् तु सचेतनः
जो आत्म्याचं ज्ञान जाणत नाही, तो जरी जिवंत असला तरी तो केवळ दुर्दैवी देहच आहे; तो जणू काही चालतं-फिरतं प्रेतच आहे. पण ज्याला आत्मज्ञान आहे, तोच खरा चेतनावान आहे.
दूरम् आत्मज्ञता याति चित्ते पीवरतां गते । आलोकलक्ष्मीर् अमला महामेघ इवोत्थिते
मन जाडजूड, म्हणजेच आसक्त झालं की, आत्मज्ञान फार दूर निघून जातं; जसं मोठा काळा ढग आल्यावर शुद्ध प्रकाशाची छटा नाहीशी होते.
भोगाभोगतिरस्कारैः कार्श्यं नेयं मनश् शनैः । रसापहारैस् तज्ज्ञेन कालेनाजीर्णपर्णवत्
सुख-दुःखाच्या अनुभवांकडे पाठ फिरवून, ज्ञानी माणूस हळूहळू मनाला कृश करतो; जसं रस काढून घेतल्यावर पान कालांतराने सुकतं.
अनात्मन्य् आत्मभावेन देहमात्रास्थयानया । पुत्रदारकुटुम्बैश् च चेतो गच्छति पीनताम्
स्वतः वेगळ्या असलेल्या गोष्टींना 'स्व' समजून, फक्त देहाशीच आसक्त राहिल्यामुळे, मन मुलं, पत्नी आणि कुटुंब यांच्याशी जोडून फुगतं.
अहङ्कारविकारेण ममतामलहेलया । इदं ममेति भावेन चेतो गच्छति पीनताम्
अहंकाराच्या विकाराने आणि 'हे माझं' या ममतेच्या काळसरपणामुळे, मन 'हे माझं' असं धरून फुगतं.
जरामरणदुःखेन व्यर्थम् उन्नतिम् ईयुषा । दोषाशीविषकोशेन चेतो गच्छति पीनताम्
वृद्धत्व आणि मृत्यूच्या दुःखात व्यर्थ मोठेपण शोधताना, आणि दोषांच्या विषारी सापांसारख्या आवरणामुळे, मन फुगतं.
दुराशाक्षीरपानेन भोगानिलबलेन च । आस्थादानेन चानेन चित्ताहिर् याति पीनताम्
व्यर्थ आशांची दूध प्यायल्यामुळे, भोगांच्या वाऱ्याच्या जोरावर आणि त्यांना घट्ट धरल्यामुळे, मनाचा साप फुगतो.
आधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन संसृतौ । हेयादेयप्रयत्नेन चेतो गच्छति पीनताम्
दुःख आणि आजार यांच्या खेळामुळे, या जगातल्या खोट्या धीरामुळे, आणि काय सोडावं, काय घ्यावं या धडपडीत, मन फुगून जातं.
आगमापायवपुषा विषवैषम्यशंसिना । भोगाभोगेन पीनेन चित्ताहिर् याति पीनताम्
हे शरीर येणं-जाणं अनुभवतं, विषाचं असमतोल दाखवतं, आणि उपभोग किंवा त्याग यात गुंतल्यामुळे, मनाचा साप फुगतो.
शरीरदुश्श्वभ्रचिरप्ररूढं चिन्ताचयोच्चाकृतिमञ्जरीकम् । जरामृतिव्याधिफलावनम्रं कामोपभोगौघविकासिपुष्पम्
शरीराच्या ओसाड जमिनीत दीर्घ काळ वाढलेल्या चिंता ज्याचं फुलझाड आहे, इच्छा वाढण्याचं ज्याचं फूल आहे, आणि वार्धक्य, मृत्यू, आजार यांचे फळ ज्याला वाकवतात, असं मनाचं विषारी झाड—
विचारसारक्रकचेन चित्तविषद्रुमं त्वं द्रुतम् इन्दुकल्प । आशामहाशाखम् अशङ्कम् एव च्छिन्द्धि प्रसह्यार्द्रविकल्पपत्त्रम्
हे चंद्रासारख्या शांता, खरी विचारसरणी ही करवत घेऊन, मनाचं हे विषारी झाड, आशेच्या मोठ्या फांद्या आणि ओलसर कल्पनेची कोवळी पानं यांसह, न घाबरता झटपट छाटून टाक.
मत्तं क्षणं चैकतटोपवेशविश्रान्तिसौख्येष्व् असमर्थम् उग्रम् । आलोडनोत्कं सुजनक्रमाब्जषण्डस्य चण्डं सुखदुःखगण्डम्
मन हे नेहमीच मद्यपान केलेल्या माणसासारखे बेफाम आणि अस्थिर असते. एकट्याने शांतपणे बसून समाधान मिळवायचे म्हटले तरी ते शक्यच होत नाही. चांगल्या वागणुकीच्या कमळात जसा मधमाशांचा गोंधळ उडतो, तसाच मनाचा गोंधळ असतो. सुख-दुःख यांच्या गाठी बांधून मन नेहमीच अस्वस्थ राहते.
चेतोगजं कायकुकाननस्थं सुतीक्ष्णया धीकरजाग्रपङ्क्त्या । विदारयादीर्घविकारदन्तं क्रियाकरं राघव राजसिंह
राघव, राजसिंहा, हे मन म्हणजे शरीररूपी पिंजऱ्यात राहणारा हत्ती आहे. त्याच्या धारदार विचारांच्या वाकड्या सुळ्यांनी तो सर्वत्र फाडतो आणि बलवान इच्छांच्या झुंडीतून वावरतो.
रतिं गतं नित्यम् असत्प्रदेशे शरीरमालाग्रसनेन पुष्टम् । धृष्टं क्रियाकर्कशचञ्चुचण्डम् एकेक्षणं पुष्टतमोऽंशकृष्णम्
हे मन नेहमीच खोट्या ठिकाणी आसक्त होते. शरीराच्या माळेने ते पोसले जाते. त्याचे वागणे धीट, कठीण, अस्थिर आणि रौद्र असते. प्रत्येक क्षणी त्याचा सर्वात बळकट भाग अंधकाराकडे ओढला जातो.
दूरे समुत्सारय सारभूतं दुश्चेष्टितं कर्कशम् आरटन्तम् । गर्वोद्धतं कायकुलायकोशाद् दोषोपशान्त्यै निजचित्तकाकम्
वाईट वागण्याने गर्वाने फुगलेल्या, शरीररूपी घरट्यात बसलेल्या, कर्कश आवाजात ओरडणाऱ्या आणि खोडकर असलेल्या आपल्या मनरूपी कावळ्याला दोष शांत करण्यासाठी दूर हाकलून लाव.
तृष्णापिशाच्या परिचर्यमाणं विश्रान्तम् अज्ञानमहावटेषु । भ्रान्तं चिरं देहशतेष्व् अटव्यां स्वसंसृतौ चेतनवर्जितेषु
तृष्णेच्या राक्षसीच्या संगतीत, अज्ञानाच्या खोल गुहांत विसावलेलं, शेकडो देहांच्या वनात फार काळ भटकत राहिलेलं, स्वतःच्या जन्ममरणाच्या फेर्यात, जिथे जाणीव नाही अशा देहांत, हे मन अडकून पडलेलं असतं.
विवेकवैराग्यगुरुप्रयत्नमन्त्रैस् स्वतन्त्रैस् स्वचिदात्मगेहात् । नोत्सारितश् चित्तपिशाचको ऽयं यावत् कुतस् तावद् इहात्मसिद्धिः
स्वतःच्या जाणीवेच्या घरातून विवेक, वैराग्य, गुरूंचा प्रयत्न आणि मंत्र या स्वतंत्र उपायांनी हे मनरूपी भूत हाकललं नाही, तर इथे आत्मसाक्षात्कार कसा होईल?
शुभासुभाशीर्हतमानवौघं चिन्ताविषं कायकुकञ्चुकं च । अजस्रम् अच्छश्वसनाशनं च सर्वस्य रामाभयनाशनं च
शुभ-अशुभ विचारांची गर्दी, चिंता नावाचं विष, देहरूपी कवच, सततचा श्वासोच्छ्वास आणि खाणं—हे सर्व, हे राम, प्रत्येकाच्या भीतीचं कारण ठरतं.
हृदब्जदुश्शल्मलिकोटरस्थं भोगौघगर्हाखगमन्त्रशक्त्या । नीत्वा शमं राम मनोमहाहिं भयं भृशं प्रोज्झ्य भवाभयात्मा
हे राम, भोगांच्या निंदा या मंत्राच्या शक्तीने, हृदयकमळाच्या कपारीत लपलेल्या मनरूपी महाभुजंगाला शांततेकडे ने. आणि भयमुक्तीचं मूळ होऊन, जन्ममरणाच्या भीतीला पूर्णपणे सोडून दे.
अमङ्गलाकारधरश् शरीरशवावलीसन्ततसेवनेन । दिगावलीसम्भ्रमणश्रमार्तश् श्मशानसेवी वपुषा क्षतेन
अशुभ रूप धारण केलेले हे शरीर, जणू मृतदेहांचा एक ढीगच आहे. दिशा-दिशांत भटकत राहून, सतत फिरण्याने थकलेले, अखेर स्मशानाच्या वाटेवरच चालले आहे. या शरीराची अवस्था अगदी विदीर्ण, जखमी झाली आहे.
भोगामिषे दिक्ष्व् अभिधावमान उत्कन्धरो धीरविवृद्धगर्वः । उड्डीय चेद् गच्छति चित्तगृध्रो देहद्रुमात् तन् निपुणं जयस् ते
जर मनरूपी गिधाड, मान ताणून, खोट्या धैर्याच्या गर्वाने फुगून, सर्व दिशांना सुखाच्या आमिषासाठी धावत असेल आणि मग शरीररूपी झाड सोडून उडून जाईल, तर हे ज्ञानी, खरोखरच तुझा विजय झाला असे समज.
भ्रान्तं वनान्तेषु दिगन्तरेषु फलार्थिनं चञ्चलम् आकुलाङ्गम् । जन्मावनेर् जन्ममहीं प्रयान्तं संसारपान्थं जनम् आहसन्तम्
संसाराच्या वाटेवरचा हा प्रवासी, कधी जंगलात, कधी दूरदेशी भटकतो आहे. फळाच्या आशेने अस्वस्थ होऊन, त्याचे हातपाय हलतात, एका जन्मभूमीतून दुसरीकडे जातो आणि इतरांना देखील या प्रवासाला बोलावतो.