इमं व्यासमुनिं तत्र द्वात्रिंशं संस्मराम्य् अहम् । यथासम्भवया ज्ञानदृशा दर्शसमानया
त्या ठिकाणी, मी ज्ञानदृष्टीने जशी शक्य आहे तशी प्रत्यक्षदर्शनासारखी, बत्तीसावा व्यासमुनी आठवतो.
द्वादशान्यधियस् तत्र कुलाकारेहितैस् समाः । दश सर्वसमाकाराश् शिष्टाः कुलविलक्षणाः
त्यातल्या बारा जणांची बुद्धी, घराण्याच्या गुणांमध्ये त्याच्यासारखीच होती; दहा सर्व बाबतींत जुळणारे होते, आणि उरलेले घराण्यापासून वेगळे होते.
अद्याप्य् अन्ये भविष्यन्ति व्यासवाल्मीकयस् तथा । भृग्वङ्गिरःपुलस्त्याश् च तथैवाथान्य एव च
आजही काही लोक व्यास, वाल्मीकि, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य यांच्या सारखे होतात आणि इतरही असेच येतात.
नानासुरर्षिदेवानां गणास् सम्भूय भूरिशः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते कदाचिच् च पृथक् पृथक्
अनेक असुर, ऋषी आणि देव यांच्या टोळ्या पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात आणि नाहीशा होतात, कधी एकत्र तर कधी वेगवेगळ्या वेळेस.
ब्रह्मद्वासप्ततेस् त्रेता आसीद् अस्ति भविष्यति । स एवान्यश् च लोकश् च त्वं चाहं चेति वेद्म्य् अहम्
ब्रह्मदेवाचे बहात्तर कल्प—जे गेले, आहेत आणि येणार आहेत—हा जग, दुसरे जग, तू, मी—हे सगळे मला माहीत आहे.
क्रमेणास्य मुनेर् इत्थं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । संलक्ष्यते ऽवतारो ऽयं दशमो दीर्घदर्शिनः
क्रमाने या अद्भुत कृत्य करणाऱ्या व्यास ऋषींचा अवतार, दूरदृष्टी असलेल्या दहाव्या अवताराप्रमाणे, ओळखला जातो.
अभूम व्यासवाल्मीकियुक्ता वयम् अनेकशः । अभूम वयम् एवेमे नानाकारास् समाशयाः
आम्ही अनेक वेळा व्यास आणि वाल्मीकि म्हणून जन्म घेतला आहे; खरंतर, वेगवेगळ्या रूपांनी आणि वेगवेगळ्या मनोवृत्तीने हे सर्व आम्हीच आहोत.
भाव्यम् अद्याप्य् अनेनेह ननु वाराष्टकं पुनः । भूयो ऽपि भारतं नाम स्वेतिहासं करिष्यति
आजही, ह्याच्याच द्वारे इथे पुन्हा एकदा वाराष्टकाची कथा रचली जाईल; आणि पुन्हा एकदा, 'भारतात' नावाचा एक नवीन इतिहास तयार केला जाईल.
कृत्वा वेदविभागं च नीत्वानेन कुलं प्रथाम् । ब्रह्मत्वं च ततो गत्वा भाव्यं वैदेहमोक्षिणा
वेदांचे विभाग करून, आपल्या कुळाची कीर्ती प्रस्थापित केल्यावर, तो मग ब्रह्मपद प्राप्त करील आणि नंतर वैदेह मुक्ती मिळवील.
वीतशोकभयश् शान्तो निर्वाणो गतकल्पनः । जीवन्मुक्तो जितमना व्यासो ऽयम् इति वर्णितः
जो दुःख आणि भीतीपासून मुक्त, शांत, निर्वाणावस्था प्राप्त, कल्पनारहित, जिवंतपणी मुक्त आणि मन जिंकलेला आहे, त्यालाच व्यास असे म्हटले आहे.
वित्तबन्धुवयःकर्मविद्याविज्ञानचेष्टितैः । समानि सन्ति भूतानि सर्गे सर्गे पुनः पुनः
संपत्ती, नातेवाईक, वय, कृत्य, ज्ञान, समज आणि वर्तन या सर्वांमध्ये, प्रत्येक सृष्टीमध्ये सगळ्या जीवांमध्ये सारखेपणा पुन्हा पुन्हा दिसतो.
क्वचित् सर्गशतैस् तानि भवन्ति न भवन्ति वा । कदाचिद् अपि मायेयम् इत्थम् अन्तविवर्जिता
कधी कधी शेकडो सृष्टीच्या फेऱ्यांत हे जीव असतात किंवा नसतात; कधी कधी ही माया अशीच अखंडपणे चालू राहते.
गच्छतीयं विपर्यासं भूरिभूतपरम्परा । बीजराशिर् इवाजस्रम् उप्यमानः पुनः पुनः
असंख्य जीवांची ही मालिका सतत बदलत राहते, जणू काही बीयांचा ढीग पुन्हा पुन्हा पेरला जातो आणि कधीच थांबत नाही.
तेनैव सन्निवेशेन तथान्येन पुनः पुनः । सर्गाकाराः प्रवर्तन्ते तरङ्गाः कालवारिधेः
त्याच किंवा वेगळ्या रचनेने, पुन्हा पुन्हा सृष्टीचे प्रकार उगवत राहतात, जसे काळाच्या महासागरात लाटा उमटतात.
आश्वस्तान्तःकरणः क्षीणविकल्पस् स्वरूपसारमयः । परमशमामृततृप्तस् तिष्ठति विद्वान् निरावरणः
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आहे, सर्व शंका नाहीशा झाल्या आहेत आणि जो आपल्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर आहे, असा ज्ञानी पुरुष, परमोच्च शांततेच्या अमृताने तृप्त होऊन, कोणत्याही आच्छादनाशिवाय निवांत राहतो.
सौम्याम्बुत्वे तरङ्गत्वे सलिलस्याम्बुता यथा । समैवाब्धौ तथादेहसदेहत्वविमुक्तता
जसं पाणी सौम्य असो वा लाटेच्या रूपात असो, त्याचं पाणीपण सारखंच राहतं, तसंच समुद्रात देह असो वा नसो, दोन्ही अवस्थांमध्ये स्वातंत्र्य सारखंच आहे.
सदेहा वास्त्व् अदेहा वा मुक्तता विषयेन वः । अनास्वादितभोज्यस्य कुतो भोज्यानुभूतयः
तुमच्यासाठी देह असो वा नसो, मुक्ती यावर अवलंबून नाही; ज्याने कधीच अन्नाची चव घेतली नाही, त्याला अन्नाचा अनुभव कसा येईल?
जीवन्मुक्तं मुनिश्रेष्ठ केवलं हि पदार्थवत् । पश्यामः पुरतो नास्य पुनर् विद्मो ऽन्तराशयम्
मुनिश्रेष्ठा, आपण जिवंत असताना मुक्त झालेल्या व्यक्तीला समोर असलेल्या वस्तूप्रमाणे पाहू शकतो; पण त्याच्या अंतःकरणातील भावना आपल्याला माहीत नसतात.
सदेहादेहमुक्तानां भेदः को ऽभेदरूपिणाम् । यद् एवाम्बु तरङ्गत्वे सौम्यत्वे ऽपि तद् एव तत्
शरीरासह किंवा शरीराशिवाय मुक्त झालेल्यांमध्ये काहीही फरक नाही, कारण त्यांचं स्वरूप एकरूप आहे. जसं लाट असो किंवा शांत पाणी असो, दोन्ही एकच पाणी असतं.
न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति सदेहादेहमुक्तयोः । सस्पन्दो ऽस्त्व् अथ वास्पन्दो वायुर् एव किलानिलः
शरीरासह किंवा शरीराशिवाय मुक्त झालेल्यांमध्ये अगदी किंचितही फरक नाही. वारा वाहत असो किंवा शांत असो, तो नेहमीच वायूच असतो.
सदेहा वा विदेहा वा मुक्तता न प्रमास्पदम् । अस्माकम् अस्यास् तु यदा स्वैकतास्त्य् अविभागिनी
शरीरासह असो किंवा शरीराशिवाय, मुक्ती यावर अवलंबून नसते; कारण जेव्हा आपल्याला ही अद्वितीय एकता अनुभवायला मिळते, तेव्हा ती कधीच विभागली जात नाही.
तस्मात् प्रकृतम् एवेदं शृणु श्रवणभूषणम् । मयोपदिश्यमानं त्वं ज्ञानम् अज्ञान्ध्यनाशनम्
म्हणून आता मी तुला हे ज्ञान सांगतोय, जे ऐकणाऱ्याचं कानाचं अलंकार आहे आणि अज्ञानाचा अंधकार दूर करणारं आहे; ते लक्षपूर्वक ऐक.
सर्वम् एवेह हि सदा संसारे रघुनन्दन । सम्यक्प्रयुक्तात् सर्वेण पौरुषात् समवाप्यते
रघुनंदना, या संसारात सर्व काही नेहमी पूर्णपणे योग्य प्रयत्नांनीच मिळवता येतं.
इह हीन्दोर् इवोदेति शीतलाह्लादनं हृदि । परिस्पन्दफलप्राप्तौ पौरुषाद् एव नान्यतः
जसं चंद्र उगवून हृदयाला गारवा आणि आनंद देतो, तसंच प्रयत्नाचं फळही फक्त स्वतःच्या कष्टांनीच मिळतं, दुसऱ्या कुठल्याही मार्गानं नाही.
पौरुषस्पन्दफलवद् दृष्टं प्रत्यक्षतो न यत् । कल्पितं मोहिभिर् मन्दैर् दैवं किञ्चिन् न विद्यते
ज्या गोष्टी प्रत्यक्ष प्रयत्नाच्या परिणामामुळे दिसतात, त्या खऱ्या असतात; पण जे काही मोहग्रस्त लोक नशिब म्हणून समजतात, ते काहीच नसतं.
साधूपदेशशास्त्रेण यन् मनोऽङ्गविचेष्टितम् । तत् पौरुषं तत् सफलम् अन्यद् उन्मत्तचेष्टितम्
सज्जनांचा उपदेश आणि शास्त्र यांच्या मार्गदर्शनाखाली मन आणि शरीराने जे काही केलं जातं, तेच खरे प्रयत्न आणि तेच फळ देणारे असतात; बाकीचं सर्व वेडसर वागणं असतं.
यो यम् अर्थं कामयते तद् अर्थं चेहते क्रमात् । अवश्यं तम् अवाप्नोति न चेद् अर्धान् निवर्तते
जो कोणी एखाद्या गोष्टीची इच्छा करतो आणि ती साध्य करण्यासाठी पावलोपावली प्रयत्न करतो, तो नक्कीच ती मिळवतो; अन्यथा, तो अर्ध्यावरूनही मागे फिरत नाही.
पौरुषेण प्रयत्नेन त्रैलोक्यैश्वर्यसुन्दरीम् । कश्चित् प्राणिविशेषो हि शक्रतां समुपागतः
मानवी प्रयत्न आणि मेहनतीने, काही विशिष्ट जीवाने तीनही लोकांचे ऐश्वर्य आणि इंद्राची शोभा मिळवली आहे.
पौरुषेण प्रयत्नेन सहसाम्भोरुहास्पदाम् । कश्चिद् एव चिदुल्लासो ब्रह्मताम् अधिगच्छति
मानवी प्रयत्न आणि मेहनतीने, काही दुर्मिळ व्यक्तीने चैतन्याच्या उमलण्याने सृष्टीच्या कमळासारख्या ब्रह्मपदाला गाठले आहे.
सारेण पुरुषार्थेन स्वेनैव गरुडध्वजाम् । कश्चिद् एव पुमान् एष पुरुषोत्तमतां गतः
स्वतःच्या खऱ्या प्रयत्नाने आणि सामर्थ्याने, काही मोजके पुरुष गरुडध्वज असलेल्या पुरुषोत्तमपदाला पोहोचले आहेत.