एकस्याम् एव लीलायां वनस्थल्याम् इवैणकाः
जसं एकाच वनात खेळताना अनेक हरणं एकत्र दिसतात, तसं हे आहे.
बहवस् तुल्यकालं च प्रतिभातेन कर्मणा । जना यतन्ते स्वफलपाकेनेव द्रुमा ऋतौ
जसं झाडं आपल्या ऋतूत आपापले फळं देतात, तसं अनेक लोक एकाच वेळी एकाच कृतीसाठी प्रयत्न करतात.
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति या श्रुतिः । विप्र सङ्कल्पमात्रो ऽसौ कालो ह्य् आत्मनि तिष्ठति
काळ अडथळा किंवा परवानगी देतो असं जे सांगितलं जातं, ते फक्त मनातला विचार आहे, ब्राह्मण. खरा काळ मनातच असतो.
अमूर्तो भगवान् कालो ब्रह्मैव तम् अजं विदुः । न जहाति न चादत्ते किञ्चित् कस्यचिद् एव सः
भगवान काळ हा मूर्तिरहित आहे; तोच खरा ब्रह्म आहे, ज्याचा जन्मच नाही. तो कुणालाही काही सोडत नाही किंवा कुणाकडून काही घेतही नाही.
लौकिको यस् त्व् अयं कालो वर्षकल्पयुगात्मकः । सङ्कल्प्यते पदार्थौघैः पदार्थौघाश् च तेन ते
पण हा जगातील काळ, जो वर्षे, कल्प आणि युग यांचा बनलेला आहे, तो वस्तूंच्या समूहासोबत कल्पिला जातो, आणि त्या वस्तूही त्याच्यामुळेच जाणवल्या जातात.
समानप्रतिभासोत्थसम्भ्रमभ्रान्तचेतसः । तथा तद् दृष्टवन्तस् ते हूनकीरजनोच्चयाः
ज्यांच्या मनात सारख्या दिसणाऱ्या गोष्टींमुळे गोंधळ आणि भ्रम निर्माण झाला आहे, त्यांनीच हे नाव-कीर्तीचे चढ-उतार पाहिले आहेत.
स्वव्यापारपरो भूत्वा धियात्मानं विचारयन् । साधो गतमनोमोहम् इहैवास्स्व व्रजाम्य् अहम्
स्वतःच्या कामात मग्न राहून, बुद्धीने स्वतःचा विचार करत, साधू मनातील मोह गेल्यावर इथेच स्थिर राहिला आणि म्हणाला, 'मी आता जातो.'
इत्य् उक्त्वा भगवान् विष्णुर् जगामान्तर्धिम् ईश्वरः । अतिष्ठत् कन्दरे गाधिर् आधिपीवरया धिया
असं म्हणून भगवान विष्णू, सर्वांचा स्वामी, अदृश्य झाला; गाधी त्या गुहेत अत्यंत स्थिर आणि बलवान मनाने तिथेच राहिला.
ततः कतिपयेष्व् अद्रौ मासेष्व् अपि गतेषु सः । पुनर् आराधयाम् आस पुण्डरीककरं द्विजः
त्या पर्वतात काही महिने गेले आणि नंतर त्या द्विजाने पुन्हा एकदा कमळहस्त परमेश्वराची भक्ती सुरू केली.
ददर्श चैकदा नाथम् आगतं प्रणनाम तम् । पूजयाम् आस मनसा सोत्केनोवाच चेश्वरम्
एकदा त्याने प्रभूला समोर येताना पाहिले, त्याला वंदन केले, मनापासून भक्तीने त्याची पूजा केली आणि प्रभूला म्हणाला.
भगवन् संस्मरंश् चित्रां ताम् आत्मश्वपचस्थितिम् । इमां संसारमायां च परिमुह्यामि चेतसा
भगवान, माझ्या स्वतःच्या मनात मी त्या अद्भुत अवस्थेची आणि या संसारमायेची आठवण काढतो, तेव्हा माझं मन पूर्णपणे गोंधळून जातं.
तद् उक्त्वाशु यथावस्तु महामोहनिवृत्तये । एतस्मिन्न् एव विमले मां नियोजय कर्मणि
हे सांगून, मोठ्या मोहाचा नाश व्हावा म्हणून, या निर्मळ कर्मात मला तात्काळ गुंतव.
ब्रह्मञ् जगद् इदं मायामहाशम्बरडम्बरम् । सर्वा आश्चर्यकलनास् सम्भवन्तीह विस्तृते
हे ब्रह्मन्, हे जग म्हणजे मायेमुळे निर्माण झालेलं एक मोठं अद्भुत दृश्य आहे, ज्यात सर्व आश्चर्यकारक गोष्टी उत्पन्न होतात आणि पसरतात.
हूनकीरपुरे मोहाद् दृष्टवांस् तत् तथा भवान् । इत्य् एतत् सम्भवत्य् एव दृश्यते हि जनैर् भ्रमः
हूण आणि कीर यांच्या नगरीत, मोहामुळे तू तसंच पाहिलंस; असं घडतंच, कारण लोकांना अशा प्रकारचा भ्रम दिसतो.
हूनास् त्वम् इव कीराश् च दृष्टवन्तस् तथा भ्रमम् । मुधैवेत्य् अपि सत्याभं समकालादिसम्भवात्
जसं तू हूण आणि कीर लोकांमध्ये तो भ्रम पाहिलास, तसंच इतरही लोक तशाच चुका पाहतात; त्या निराधार असल्या तरी एकाच वेळी घडल्यामुळे त्या खरी वाटतात.
इदं तु शृणु वक्ष्यामि यथाभूतम् अनिन्दित । येनैति तनुतां चिन्ता मार्गशीर्षलतेव ते
हे ऐक, कलंक नसलेल्या तुझ्यासाठी मी खरी गोष्ट सांगतो, ज्यामुळे तुझ्या मनातील काळजी वाटेवरच्या वेलीसारखी बारीक आणि हलकी होईल.
यो ऽसौ कटञ्जको नाम श्वपचो हूनमण्डले । तेनैव सन्निवेशेन स तथैवाभवत् पुरा
जो कटंजक नावाचा, हूणांच्या प्रदेशात राहणारा कुत्रे खाणारा होता, तो जसा होता, तसाच त्या काळी जगत होता.
तथैव विकलत्रत्वं प्राप्य देशान्तरं गतः । बभूव कीरनृपतिः प्रविवेशानलं ततः
त्याचप्रमाणे, दुसरी पत्नी मिळवून आणि दुसऱ्या प्रदेशात जाऊन, तो किरणांचा राजा झाला आणि नंतर अग्नीत प्रवेश केला.
भवतः केवलं चित्ते जलान्तर्वर्तिनस् तदा । प्रतिभाता तथाभूता कटञ्जाचारसंस्थितिः
त्या वेळी, तुझ्या मनात, जणू पाण्यात दिसणाऱ्या प्रतिबिंबासारखी, कटंजकाच्या वागणुकीची ती स्थिती उमटली होती.
दृष्टानुभूतम् अत्यर्थं कदाचिद् विस्मरत्य् अलम् । कदाचिद् अप्य् अदृष्टं तु चेतः पश्यति दृष्टवत्
कधी कधी मनाने पाहिलेलं आणि अनुभवलं सुद्धा पूर्णपणे विसरलं जातं; तर कधी कधी जे कधीच पाहिलं नाही, तेही मनाला पाहिल्यासारखं वाटतं.
यथा स्वप्नमनोराज्यधातुसंस्थितिषु भ्रमः । जाग्रत्य् अपि तथैवाङ्ग दृश्यते मनसा स्वयम्
जसं स्वप्नात, कल्पनेत किंवा पंचमहाभूतांच्या स्थितीत गोंधळ असतो, तसंच, प्रिय, जागेपणातही मन आपल्याला गोंधळ दाखवतं.
भविष्यद्भूतकालस्थं यथा त्रैकाल्यदर्शिनः । प्रतिभाम् एति ते गाधे कटञ्जचरितं तथा
जसं त्रिकाळदर्शी लोकांना भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातली गोष्ट प्रत्यक्ष दिसते, तसंच, गाधी, मनालाही कटंजाचं कृत्य समजतं.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति मज्जति नात्मवान् । अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति पश्यत्य् अनात्मवान्
जो आत्म्याला ओळखतो, तो 'हे मी आहे, ते माझं आहे' अशा विचारात गुंतत नाही; पण जो आत्म्याला ओळखत नाही, तो मात्र 'हे मी आहे, ते माझं आहे' असंच पाहतो.
सर्वम् एवाहम् एवेति तत्त्वज्ञो नावसीदति । न गृह्णाति पदार्थेषु विभागानर्थभावनाम्
जो खरा तत्त्वज्ञानी आहे, त्याला सर्व काही 'मीच सर्व आहे' असं वाटतं, त्यामुळे तो कधीच खचत नाही. तो वस्तूंमध्ये वेगळेपण किंवा भेदभाव मानत नाही.
तेनासौ भ्रममोहेषु सुखदुःखविलासिषु । न निमज्जति मग्नो ऽपि तुम्बीपात्रम् इवाम्भसि
म्हणूनच, सुख-दुःख देणाऱ्या भ्रम आणि मोहांमध्ये तो जरी राहिला, तरीही पाण्यातील टुम्बीच्या पात्रासारखा तो कधीच बुडत नाही.
त्वं तावद् वासनाजालग्रस्तचित्तो विचेतनः । किञ्चिच्छेषमहाव्याधिर् इव न स्वास्थ्यम् आगतः
पण तुझं मन वासनांच्या जाळ्यात अडकलेलं आहे, म्हणून तू जणू काही शुद्धीवर नाहीस; जसा एखाद्याला मोठा जुना आजार असतो आणि त्याला अजून बरेपणा आलेला नसतो.
ज्ञानस्यापरिपूर्णत्वान् न शक्नोषि मनोभ्रमम् । विनिवारयितुं मेघम् असम्यङ्मन्त्रवान् इव
तुझं ज्ञान पूर्ण नाही, म्हणून तू मनाचा गोंधळ दूर करू शकत नाहीस; जसं योग्य मंत्र माहीत नसलेल्या माणसाला मेघ दूर करता येत नाहीत.
यद् एव ते मनोमात्रे सहसा प्रतिबिम्बते । तरुर् ओघजवेनेव तेनैवाक्रम्यसे क्षणात्
जसं काही क्षणात तुझ्या मनात उमटतं, तसंच तू त्याच्याच वश होतोस, जसं एखादं झाड वेगानं आलेल्या पुराच्या लाटेत क्षणात वाहून जातं.
चित्तनाभेः कलास्येह मायाचक्रस्य सर्वतः । स्थीयते चेत् तद् आक्रम्य तन् न किञ्चित् प्रबाधते
या जगात, जर तुझं मन स्थिर राहिलं आणि चित्ताच्या नाभीतून उगवणाऱ्या मायेच्या सर्व फेरांना तूं जिंकून घेतलंस, तर मग तुला काहीच त्रास देऊ शकत नाही.
त्वम् उत्तिष्ठ गिरेः कुञ्जे दशवर्षाण्य् अखिन्नधीः । तपः कुरु ततो ज्ञानम् अनन्ताभावम् आप्स्यसि
तूं डोंगराच्या कुशीत जा आणि दहा वर्षं खंबीर मनानं तप कर. त्यानंतर तुला अनंताचं ज्ञान मिळेल.