रूपालोकमनस्कारान् सत्ताकालक्रियाक्रमान् । कुम्भकारो घटम् इव चेतो हन्ति करोति च
रूप, प्रकाश, मनाचा कल, अस्तित्व, काळ, कृती यांचा क्रम—यांच्या द्वारे मन कुंभारासारखं, घड्याळ घडवतं आणि फोडतंही.
आबालम् एतत् पुरुषैस् सर्वैर् एवानुभूयते । स्वप्नभ्रमवद् आवेगरागरोगादिदृष्टिषु
लहानपणापासून सर्व माणसांना अस्वस्थता, वासना, आजारपण यांसारख्या गोष्टींचा अनुभव येतो, जणू काही स्वप्न किंवा मृगजळात घडतं तसं.
चित्ते वृत्तान्तलक्षाणि संस्थितान्य् आत्तवासने । पादपे फलपुष्पाणि मूलाक्रान्तावनाव् इव
मनात खोलवर रुजलेल्या संस्कारांमुळे जे जे प्रसंग आणि त्यांच्या खुणा राहतात, त्या झाडाच्या मुळांपासून फुटलेल्या फळफुलांसारख्या असतात.
त्यक्तावनेर् विटपिनो भूयः पत्त्राणि नो यथा । निर्वासनस्य जीवस्य पुनर् जन्मादि नो तथा
जसं एकदा झाड मुळासकट उपटल्यावर त्याला पुन्हा पानं येत नाहीत, तसंच ज्याच्या मनातील संस्कार नाहीसे झाले, त्याला पुन्हा जन्म वगैरे होत नाही.
यत्रानन्तं जगज्जालं संस्थितं तेन चेतसा । श्वपचत्वं प्रकटितं यदि तद् विस्मयो ऽत्र किम्
ज्या मनात हे अनंत जगाचं जाळं सामावलेलं आहे, त्याच मनाने जर कोणाचं नीचत्व उघड केलं, तर त्यात आश्चर्य कसले?
अवबुद्धा श्वपचता प्रतिभासवशात् त्वया । यथैवानल्पसंरम्भा विचित्रापि विकारदा
जसा अगदी थोडा गोंधळ जरी झाला, तरी त्यातून अनेक बदल निर्माण होतात, तसंच तुला केवळ भासामुळेच चांडाळाची स्थिती दिसली.
तथैवातिथिर् आयातो भुक्तवान् सुप्तवान् द्विजः । कथां कथितवांश् चेति दृष्टवान् असि विभ्रमम्
त्याचप्रमाणे, तुला पाहिलं की एक पाहुणा आला, जेवला, झोपला आणि गोष्टी सांगितल्या— हे सगळं फक्त तुझ्या मनाचा भ्रम होता.
तथैवोत्थाय गच्छामि प्राप्तो ऽहं हूनमण्डलम् । इमे हूना इमे ग्रामा दृष्टवान् इत्य् असि भ्रमम्
तसंच, जेव्हा तू उठून चालत गेलास, तेव्हा वाटलं की 'मी हूणांच्या प्रदेशात पोहोचलो, हे हूण आहेत, ही त्यांची गावे आहेत'— हेही फक्त तुझ्या मनाचा भ्रम होता.
तथैवेदं कटञ्जस्य प्राक्तनं लुठितं गृहम् । जनैर् उक्तः कटञ्जश् च दृष्टवान् इत्य् असि भ्रमम्
अगदी तसंच, तू पाहिलंस की कटंजाचं जुनं घर पडून गेलंय, लोक म्हणत होते 'हेच कटंजा आहे'— हे सगळंही तुझ्या मनाचा भ्रमच होता.
तथैव कीरनगरं प्राप्तो ऽस्मि कथितं च मे । कीरैश् श्वपचराजत्वं दृष्टवान् इत्य् असि भ्रमम्
त्याचप्रमाणे मी किरा लोकांच्या नगरात पोहोचलो, आणि मला असं सांगितलं गेलं की, 'किरा लोकांनी श्वपच राजाचं राज्य केलं आहे' — पण हे सगळं तुझं भ्रम आहे.
एवं सर्वं त्वया दृष्टं मोहजालं द्विजोत्तम । यत् सत्यम् इति जानासि यच् चासत्यम् अवैषि च
द्विजश्रेष्ठा, तू जे काही पाहिलंस ते सगळं मोहाच्या जाळ्यात अडकलेलं आहे — जे तुला खरं वाटतं आणि जे खोटं वाटतं, ते सगळं.
वासनावलितं चेतः किं नाम न न पश्यति । साधितं दृश्यते स्वप्ने वर्षसाध्यं प्रयोजनम्
मनावर वासनांचा रंग चढला की, ते काहीही पाहू शकतं. स्वप्नातसुद्धा, वर्षानुवर्षे मेहनत करून मिळवायचं असतं ते क्षणात मिळाल्यासारखं वाटतं.
नातिथिर् न च हूनास् ते न कीरास् ते न तत् पुरम् । सर्वम् एव महाबुद्धे व्यामोहाद् दृष्टवान् असि
ना तिथे कुठला पाहुणा होता, ना ते हूण लोक होते, ना किरा लोक होते, ना ते नगर होतं; हे सगळं, महाबुद्धिमान, तू मोठ्या भ्रमामुळे पाहिलंस.
गच्छता भवता हूनदेशं पान्थेन कन्दरे । कस्मिंश्चिद् विप्र विश्रान्तं कुरङ्गेणेव कानने
हे ब्राह्मण, तू जेव्हा हूणांच्या देशाकडे प्रवास करत होतास, तेव्हा वाटेत कुठेतरी, जसा हरिण जंगलात विसावतो, तसाच थांबलास.
तथैव श्रममूढत्वाद् इदं तद् धूनमण्डलम् । इदं तच् छ्वपचागारम् इति दृष्टं न सत्यतः
थकवा आणि गोंधळामुळे, 'हे हूणांचं गाव आहे', 'हे चांडाळाचं घर आहे' असं तुला वाटलं, पण प्रत्यक्षात तसं नव्हतं.
तथैव कीरनगरं दृष्टवान् असि तत् तथा । तथैव नान्यथा वापि मायार्थी हि भवान् द्विज
त्याचप्रमाणे, तू कीरांचं नगरही तसंच पाहिलंस, दुसऱ्या प्रकारे नाही; कारण, हे ब्राह्मण, तू मायेच्या मागे धावणारा आहेस.
सर्वदैव समग्रासु विहरन्न् असि दृष्टवान् । दिक्षु प्रोन्मत्तक इव विभ्रमं मनसा मुने
हे मुनी, तू सर्व दिशांना नेहमीच भटकतोस आणि मनाने गोंधळ पाहतोस, जणू काही एखादा वेडा माणूस.
तद् उत्तिष्ठ निजम् कर्म कुर्वंस् तिष्ठोपशान्तधीः । न स्वकर्म विना श्रेयः प्राप्नुवन्तीह मानवाः
म्हणून, शांत मनाने उठ आणि आपले कर्तव्य पार पाड. कारण स्वतःचे कर्तव्य न करता इथे कुणालाही खरा कल्याण मिळत नाही.
इति निगदितवान् स पद्मनाभो वनगततापसवृन्दपूज्यमानः । विबुधमुनिगणैः पवित्रहस्तैर् वृत उदधिं निजम् आस्पदं जगाम
अशा रीतीने पद्मनाभाने सांगितले. वनात राहणाऱ्या तपस्वींच्या वंदनाने सन्मानित होऊन, पवित्र हात असलेल्या ज्ञानी ऋषींच्या वेढ्यात, तो आपल्या समुद्ररूपी निवासस्थानी परत गेला.
अथ गाधिर् गते विष्णौ पुनर् हूनादिकाञ् जनान् । स्वसम्मोहविचारार्थं बभ्रामाभ्रम् इवाम्बरे
विष्णू निघून गेल्यावर, गाधी पुन्हा आपल्या भ्रमाचा विचार करण्यासाठी हूण व इतर लोकांमध्ये आकाशातील ढगासारखा भटकत राहिला.
उपलभ्य तथैवात्मवृत्तान्तं जनतस् ततः । हरिम् आराधयाम् आस पुनर् अद्रिगुहागतः
लोकांमध्ये आपली गोष्ट समजून घेतल्यावर, तो पुन्हा पर्वताच्या गुहेत असलेल्या हरिची भक्ती करू लागला.
आजगामैनम् अल्पेन कालेनाथ जनार्दनः । सकृदाराधनेनैव माधवो याति बन्धुताम्
थोड्याच वेळात जनार्दन तिथे आला; कारण एकदाच भक्तीने जरी पूजा केली, तरी माधव आपला मित्र होतो.
उवाच गाधिं भगवान् मयूरम् इव वारिदः । किं त्वं प्रार्थयसे भूयस् तपसेति प्रसादवान्
पावसाच्या ढगासारखा कृपावंत भगवान गाधीला म्हणाला, "तू पुन्हा तप का करतोस? तुला काय हवं आहे?"
भ्रान्तो ऽस्मि देव षण्मासान् हूनकीरजनास्पदम् । तत्र व्यभिचरत्य् अस्मद्वृत्तान्तो न कथास्व् अपि
देवा, मी सहा महिने हूण आणि कीर लोकांत फिरलो; पण तिथे, अगदी त्यांच्या गोष्टींतही, माझ्या गोष्टीचा कुठेही उल्लेख नाही.
मायया हूनभूर् दृष्टा त्वयेत्य् उक्तो ऽस्मि किं प्रभो । मोहनाशाय महतां वचो नो मोहवृद्धये
मला असं सांगितलं, 'तू हूणांची भूमी मायेने पाहिली'; पण प्रभो, मोठ्या लोकांचं बोलणं मोह नष्ट करायला असतं, की अजूनच गोंधळ वाढवायला?
काकतालीययोगेन चेतसि श्वपचस्थितिः । सर्वेषां हूनकीराणां तथैव प्रतिबिम्बिता
कधीमधी योगायोगाने, मनात चांडाळाच्या अवस्थेचा प्रतिबिंब उमटतो; त्याचप्रमाणे, सगळ्या नीच लोकांची आणि पक्ष्यांची छाया मनात दिसते.
तेनाङ्ग तव वृत्तान्तं सत्यं यत् कथयन्ति ते । प्रतिभासो हि नायाति पुनर् अप्रतिभासताम्
म्हणून, प्रिय, जे काही लोक तुला सत्य म्हणून सांगतात, ते खरेच समज; कारण एकदा जे दिसले, ते पुन्हा अदृश्य होत नाही.
केनचिच् छ्वपचेनान्ते ग्रामस्य रचितं गृहं । तत् तथा यत् त्वया दृष्टम् इष्टकाखण्डतां गतम्
कधी एखाद्या चांडाळाने गावाच्या टोकाला घर बांधले, आणि जसं तू पाहिलंस, तसं ते घर विटांच्या ढिगाऱ्यात बदललं.
कदाचित् प्रतिभैकैव बहूनाम् अपि जायते । काकतालीयगतिवद् विचित्रा हि मनोगतिः
कधी कधी, एकच दृश्य अनेक जणांना एकत्र दिसते, जसं कावळा आणि बोरे एकत्र पडतात; कारण मनाची गती अगदी विचित्र असते.
तथा हि बहवस् स्वप्नम् एकं पश्यन्ति मानवाः । स्वापभ्रमदमैरेयमदमन्थरचित्तवत्
जसं झोप, गोंधळ, मद्य किंवा नशेमुळे मन सुस्त होतं, तसं अनेक माणसं एकच स्वप्न पाहतात.