अहो नु खलु दीर्घेण मनोमोहेन जृम्भता । वैवश्यम् उपनीतो ऽहं जालेनेव शकुन्तकः
अरे, या मनाच्या दीर्घ काळ चाललेल्या मोहामुळे मी अगदी जाळ्यात अडकलेल्या पक्ष्यासारखा असहाय्य झालो आहे.
हा धिक् कष्टम् अबुद्धं मे मनो वासनया हतम् । पश्यतो भ्रमजालानि वितनोति शिशोर् इव
अरे, किती दु:खाची गोष्ट! माझं मन अज्ञान आणि जुन्या सवयींनी पछाडलं गेलं आहे. माझ्या डोळ्यांसमोरच ते गोंधळाचे जाळे विणतंय, अगदी लहान मुलासारखं.
एषा हि माया महती तेन मे चक्रपाणिना । दर्शितेत्य् अधुना साधु मया स्मृतम् अखण्डितम्
ही मोठी माया त्या चक्रधारीनं मला दाखवली होती; आता मला ती अखंड आणि स्पष्टपणे आठवते.
तद् इदानीं तथा यत्नं करिष्ये गिरिकन्दरे । यथातिसम्भ्रमस्यास्य जाने मर्म यथास्थितम्
म्हणून आता मी डोंगराच्या गुहेत असा प्रयत्न करीन की या मोठ्या गोंधळाचं खरं स्वरूप मला समजेल.
इति सञ्चिन्त्य नगराद् गाधिस् तप्तुं जगाम ह । कन्दरं प्राप्य शैलस्य तस्थौ सुश्रान्तसिंहवत्
अशी ठाम कल्पना करून गाधी नगरातून तप करण्यासाठी निघाला. डोंगरातील गुहेत पोहोचून तो विश्रांत सिंहासारखा तिथे स्थिर राहिला.
तत्र संवत्सरं सार्धं पयश्चुलकभोजनः । तपश् चक्रे महातेजास् तुष्टये शार्ङ्गधन्वनः
तेथे दीड वर्ष फक्त दूधाच्या एका मापावर जगत, त्याने मोठ्या तपश्चर्या केली, शार्ङ्गधन्वाचा (श्रीविष्णूचा) प्रसन्नतेसाठी.
अथास्य पुण्डरीकाक्षः पयोमूर्तिर् उपाययौ । प्रसादम् उत्पलश्यामश् शरदीव महाह्रदः
मग कमळासारख्या डोळ्यांचा, दूधासारखा शुभ्र, निळ्या कमळासारखा तेजस्वी आणि शरद ऋतूतील मोठ्या सरोवरासारखा शांत असा भगवान त्याच्याकडे आला.
तम् आजगाम शैलेन्द्रकन्दरं द्विजमन्दिरम् । पयोधरवद् आत्माच्छच्छविर् व्योमन्य् अथावसत्
तो पर्वताच्या गुहेत, त्या ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी आला आणि मेघासारखा चमकत आकाशात स्वच्छ तेजाने वास करू लागला.
गाधे कच्चित् त्वया दृष्टा माया मम गरीयसी । दृष्टं त्वया जगज्जालचेष्टितं वेष्टितात्मकम्
गाधी, माझी ही मोठी माया तुला दिसली का? या जगाच्या जाळ्यात अडकलेली आणि वेगवेगळ्या हालचाली करणारी सृष्टी तू पाहिली आहेस.
चित्ताभिमत एतस्मिन् प्राप्ते सम्यग् अनिन्दित । तपो गिरितटे कुर्वन् किम् अन्यद् अभिवाञ्छसि
तुझ्या मनात ज्या गोष्टीची इच्छा होती, ती आता तुला मिळाली आहे, हे निष्कलंक साधका. पर्वताच्या उतारावर तप करत असताना, अजून तुला काय हवे आहे?
एवं वदन्तम् आलोक्य हरिं गाधिर् द्विजोत्तमः । अर्चाकुसुमपूरेण पादयोः पर्यपूजयत्
हरि असे बोलताना पाहून, श्रेष्ठ ब्राह्मण गाधीने त्यांचे पाय फुलांनी भरलेल्या अर्घ्याने भक्तीभावाने पूजले.
दत्तार्घं कीर्णकुसुमं प्रणम्याशु प्रदक्षिणैः । विष्णुम् आह द्विजो वाक्यम् अम्भोदम् इव चातकः
अर्घ्य अर्पण करून, फुले वाहून, नम्रपणे वंदन करून आणि प्रदक्षिणा घालून त्या द्विजाने विष्णूला जसे चातक पक्षी मेघाला आर्जवाने बोलतो तसे नम्रतेने विनंती केली.
देव यैषा त्वया माया दर्शितातितमोमयी । महीं प्रातर् इवादित्यस् तां मे प्रकटतां नय
देवा, तू जी ही प्राचीन अंधाराने भरलेली माया मला दाखवलीस, ती जशी सकाळच्या सूर्याने पृथ्वी स्पष्ट होते तशी मला स्पष्टपणे दाखव.
भ्रमं यत् पश्यति मनो वासनामलमालितम् । स्वप्नवत् स कथं देव जाग्रत्य् अपि हि दृश्यते
मनाचा जो भ्रांत विचार वासनांच्या मळामुळे येतो, हे देवा, तो जागेपणीही स्वप्नासारखा कसा दिसतो?
मुहूर्तम् उपलब्धात्मा जलान्तस् स्वप्नविभ्रमः । कथं प्रत्यक्षतां प्राप्तो ममामलपदास्पद
पाण्यातील स्वप्नासारखी भ्रांती, जी क्षणभर स्वतःची ओळख पटते, माझ्यासारख्या निर्मळ अवस्थेत असणाऱ्याला प्रत्यक्ष अनुभवासारखी कशी वाटू लागली?
दैर्घ्यादैर्घ्ये च कालस्य शरीरस्य भवाभवौ । कथम् अत्र स्थितानि स्युर् मदीयश्वपचभ्रमे
वेळेचे लांडे किंवा कमीपण, शरीराचे अस्तित्व किंवा अनुपस्थिती, हे सगळे माझ्या स्वतःच्या घोडा आणि अस्पृश्याच्या स्वप्नातील भ्रांतित कसे स्थिर झाले?
गाधे स्वाधिविधूतस्य रूपम् अस्यैतद् आत्मजम् । चेतसो ऽदृष्टतत्त्वस्य यत् पश्यत्य् उरुविभ्रमम्
स्वतःच्या प्रवृत्तीने अस्वस्थ झालेल्या आणि सत्य न कळलेल्या मनाला, या गूढतेच्या खोलात, स्वतःपासून निर्माण झालेली ही मूर्ती मोठ्या भ्रांतित दिसते.
बहिर् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति खाद्रिद्यूर्वीदिगादिकम् । एतत् स्वचित्त एवास्ति पत्त्रपुञ्ज इवाङ्कुरे
बाहेर काहीच नाही—आकाश, वारा, पृथ्वी, दिशा किंवा दुसरं काहीही नाही; हे सगळं फक्त आपल्या मनातच असतं, जसं एखाद्या कोंबात पानांचा गट असतो.
फलादि स्फारताम् एति यथैव बहिर् अङ्कुरात् । बहिः प्रकटतां याति तथा पृथ्व्यादि चेतसः
जसं कोंबातून फळ वगैरे बाहेर येतं, तसंच पृथ्वी वगैरे गोष्टी मनातून बाहेर दिसायला लागतात.
सत्यं पृथ्व्यादि चित्तस्थं न बहिस्स्थं कदाचन । अङ्कुरस्थं फलं वस्तु तस्माद् यस्मात् फलश्रियः
खरंतर पृथ्वी वगैरे सगळं मनातच असतं, कधीच बाहेर नसतं; जसं फळ कोंबात असतं आणि तिथूनच त्याची शोभा येते.
रूपालोकमनस्कारान् सत्ताकालक्रियाक्रमान् । कुम्भकारो घटम् इव चेतो हन्ति करोति च
रूप, प्रकाश, मनाचा कल, अस्तित्व, काळ, कृती यांचा क्रम—यांच्या द्वारे मन कुंभारासारखं, घड्याळ घडवतं आणि फोडतंही.
आबालम् एतत् पुरुषैस् सर्वैर् एवानुभूयते । स्वप्नभ्रमवद् आवेगरागरोगादिदृष्टिषु
लहानपणापासून सर्व माणसांना अस्वस्थता, वासना, आजारपण यांसारख्या गोष्टींचा अनुभव येतो, जणू काही स्वप्न किंवा मृगजळात घडतं तसं.
चित्ते वृत्तान्तलक्षाणि संस्थितान्य् आत्तवासने । पादपे फलपुष्पाणि मूलाक्रान्तावनाव् इव
मनात खोलवर रुजलेल्या संस्कारांमुळे जे जे प्रसंग आणि त्यांच्या खुणा राहतात, त्या झाडाच्या मुळांपासून फुटलेल्या फळफुलांसारख्या असतात.
त्यक्तावनेर् विटपिनो भूयः पत्त्राणि नो यथा । निर्वासनस्य जीवस्य पुनर् जन्मादि नो तथा
जसं एकदा झाड मुळासकट उपटल्यावर त्याला पुन्हा पानं येत नाहीत, तसंच ज्याच्या मनातील संस्कार नाहीसे झाले, त्याला पुन्हा जन्म वगैरे होत नाही.
यत्रानन्तं जगज्जालं संस्थितं तेन चेतसा । श्वपचत्वं प्रकटितं यदि तद् विस्मयो ऽत्र किम्
ज्या मनात हे अनंत जगाचं जाळं सामावलेलं आहे, त्याच मनाने जर कोणाचं नीचत्व उघड केलं, तर त्यात आश्चर्य कसले?
अवबुद्धा श्वपचता प्रतिभासवशात् त्वया । यथैवानल्पसंरम्भा विचित्रापि विकारदा
जसा अगदी थोडा गोंधळ जरी झाला, तरी त्यातून अनेक बदल निर्माण होतात, तसंच तुला केवळ भासामुळेच चांडाळाची स्थिती दिसली.
तथैवातिथिर् आयातो भुक्तवान् सुप्तवान् द्विजः । कथां कथितवांश् चेति दृष्टवान् असि विभ्रमम्
त्याचप्रमाणे, तुला पाहिलं की एक पाहुणा आला, जेवला, झोपला आणि गोष्टी सांगितल्या— हे सगळं फक्त तुझ्या मनाचा भ्रम होता.
तथैवोत्थाय गच्छामि प्राप्तो ऽहं हूनमण्डलम् । इमे हूना इमे ग्रामा दृष्टवान् इत्य् असि भ्रमम्
तसंच, जेव्हा तू उठून चालत गेलास, तेव्हा वाटलं की 'मी हूणांच्या प्रदेशात पोहोचलो, हे हूण आहेत, ही त्यांची गावे आहेत'— हेही फक्त तुझ्या मनाचा भ्रम होता.
तथैवेदं कटञ्जस्य प्राक्तनं लुठितं गृहम् । जनैर् उक्तः कटञ्जश् च दृष्टवान् इत्य् असि भ्रमम्
अगदी तसंच, तू पाहिलंस की कटंजाचं जुनं घर पडून गेलंय, लोक म्हणत होते 'हेच कटंजा आहे'— हे सगळंही तुझ्या मनाचा भ्रमच होता.
तथैव कीरनगरं प्राप्तो ऽस्मि कथितं च मे । कीरैश् श्वपचराजत्वं दृष्टवान् इत्य् असि भ्रमम्
त्याचप्रमाणे मी किरा लोकांच्या नगरात पोहोचलो, आणि मला असं सांगितलं गेलं की, 'किरा लोकांनी श्वपच राजाचं राज्य केलं आहे' — पण हे सगळं तुझं भ्रम आहे.