अत्रोड्डयनलोलानां काकभासपतत्रिणाम् । धृतानाम् अन्यघातार्थं ग्रथितं वंशपञ्जरम्
इथे, डोलणाऱ्या कावळे, बगळे आणि इतर पक्ष्यांसाठी, त्यांना पकडण्यासाठी किंवा मारण्यासाठी बांबूच्या काड्यांचं पिंजरा विणून तयार केलं होतं.
एवम्प्रायास् स्मरन् गाधिः प्राक्तनीश् श्वपचक्रियाः । विस्मयोत्कम्पितशिरा धातुश् चेष्टाः परामृशन्
अशा प्रकारे विचार करताना गाधीला आपल्या पूर्वीच्या कुत्र्याच्या रूपातील कृत्यांची आठवण झाली. हे आठवताना त्याचं डोकं आश्चर्याने थरथरलं आणि त्या शरीराच्या हालचाली आठवून तो चकित झाला.
चचाल तस्माद् दीर्घेण देशात् कालेन कार्यवित् । हूनमण्डलम् उत्सृज्य प्राप देशान्तरं क्रमात्
नंतर बराच काळ तिथे राहिल्यावर, तो ज्ञानी त्या अस्पृश्यांच्या प्रदेशातून निघून गेला आणि हळूहळू दुसऱ्या देशात पोहोचला.
समुल्लङ्घ्य नदीशैलमण्डलारण्यसन्ततिम् । आससाद तुषाराद्रिलग्नं कीरजनास्पदम्
त्याने नद्या, डोंगर, जंगलं आणि माळ पार करून, बर्फाच्छादित पर्वताजवळ वसलेल्या कीर लोकांच्या वस्तीपर्यंत पोहोचला.
तत्र प्राप महीपालनगरं नगसन्निभम् । जगद्भ्रमणखिन्नात्मा स्वर्लोकम् इव नारदः
तिथे त्याला राजाने राज्य केलेलं, डोंगरासारखं भव्य असं एक नगर मिळालं. जगभर भटकून थकलेला त्याचा मन, नारदासारखा स्वर्गात शिरावा तसं, त्या नगरात शिरलं.
अथात्मनानुभूतानि दृष्टान्य् आसेवितानि च । स्थानानि नगरे पश्यन् पप्रच्छ जनम् आदृतः
तेथे, त्या नगरात आपण पूर्वी ज्या जागा पाहिल्या, अनुभवलेल्या आणि जिथे वारंवार गेलो, त्या सर्व जागा पाहून त्याने आदराने लोकांना विचारले.
साधो स्मरसि कच्चित् त्वम् इह श्वपचम् ईश्वरम् । यदि जानासि तत् तन् मे कथयाशु यथाविधि
सज्जना, इथे पूर्वी एखादा कुत्रेखाण्याचा राजा होता का, हे तुला आठवतं का? तुला काही माहिती असेल तर कृपया मला योग्य रीतीने आणि लवकर सांग.
अभूद् इहाष्टौ वर्षाणि श्वपचो भूमिपो द्विज । राजत्वम् अर्पितं यस्य नवमङ्गलहस्तिना
द्विजा, इथे आठ वर्षे एक कुत्रेखाण्याचा राजा होता, ज्याला नवमंगल नावाच्या हत्तीने राजसत्ता दिली होती.
अन्ते स सम्परिज्ञातस् सम्प्रविष्टो हुताशनम् । अत्र द्वादशवर्षाणि समतीतानि तापस
शेवटी, जेव्हा तो ओळखला गेला, तेव्हा त्याने अग्नीत प्रवेश केला; त्यानंतर इथे बारा वर्षे झाली आहेत, हे तपस्व्या.
यं यं पृच्छत्य् असौ गाधिर् जनं जातकुतूहलः । तस्य तस्य मुखाद् एवं शृणोत्य् अनुभवत्य् अपि
गाधीला जेव्हा कुतूहल वाटतं, तेव्हा तो ज्या कुणाला काही विचारतो, त्या प्रत्येकाच्या तोंडून त्याला उत्तर ऐकायला मिळतं आणि त्यानुसार अनुभवही येतो.
अथापश्यत् पुरे तस्मिन् नृपं सबलवाहनम् । देवं चक्रधरं द्रष्टुं मन्दिरान् निर्गतं बहिः
मग त्या नगरात त्याने एक राजा पाहिला, जो आपल्या सैन्य आणि रथांसह, चक्रधारी देवाचं दर्शन घेण्यासाठी राजवाड्यातून बाहेर पडला होता.
तं दृष्ट्वा स्थगिताकाशं बलरेणुपयोधरैः । प्राक्तनीं राजताम् स्मृत्वा स्वाम् उवाचातिविस्मितः
त्याला पाहिल्यावर, सैन्यामुळे उडालेल्या धुळीच्या ढगांनी आकाश झाकलं होतं. तेव्हा गाधीला आपली जुनी राजसत्ता आठवली आणि तो फारच आश्चर्यचकित होऊन स्वतःशी बोलू लागला.
इमास् ताः कीरकामिन्यः पद्मगर्भोपमत्वचः । कनकद्रववर्णिन्यो लोलनीलोत्पलेक्षणाः
या राजदरबारातील नर्तिका आहेत, ज्यांची त्वचा कमळाच्या आतल्या पाकळीप्रमाणे मऊ आणि सोनेरी रंगाची आहे, आणि त्यांच्या डोळ्यांत निळ्या कमळासारखी चंचलता आहे.
चामरौघा इमे चन्द्रकरसम्पिण्डपाण्डुराः । स्थिरनिर्झरसङ्काशाः काशपुष्पचया इव
हे चामरांचे गुच्छ चंद्रकिरणांसारखे फिकट पांढरे दिसतात, आणि ते स्थिर झऱ्यांसारखे वाटतात, जणू काही काशफुलांचे ढगच आहेत.
कान्ताभिर् अवधूयन्ते वालव्यजनराशयः । इमास् ता नववल्लीभिः कुसुमानाम् इवर्द्धयः
या वाळव्यजनांचे ढग सुंदर स्त्रियांकडून हलवले जात आहेत, जसे नव्या वेलींवर फुलांचे घोस उमलतात.
इमास् ता मत्तमातङ्गघटा घटितमन्दिराः । सकल्पपादपा मेरोर् इव श्र्ङ्गपरम्पराः
हे मदमस्त हत्तींचे कळप जणू काही बांधलेल्या महालांसारखे भासतात, आणि ते कल्पवृक्षांनी सजलेल्या मेरू पर्वताच्या शिखरांच्या रांगेप्रमाणे दिसतात.
एते ते यमशर्वेन्द्रकुबेरप्रतिमौजसः । सामन्ता वासवस्येव लोकपाला महीभृतः
हेच ते सामंत राजे, ज्यांची ताकद यम, इंद्र आणि कुबेर यांच्याइतकी आहे, जणू काही इंद्रासाठी लोकपालच पृथ्वीचे रक्षण करतात.
इमास् तास् सर्वरत्नाढ्यास् सर्वाभिमतदास् तताः । कल्पवृक्षलताकुञ्जसुन्दर्यो गृहपङ्क्तयः
इथे या घरांच्या रांगा आहेत, ज्या सर्व प्रकारच्या रत्नांनी सजलेल्या आहेत, सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या आहेत, कल्पवृक्ष आणि वेलींनी बनलेल्या सुंदर बागांसारख्या दिसतात.
इदं तत् कीरजनताराज्यं प्राग् भुक्तम् अद्य मे । आत्मजन्मान्तराचार इव प्रत्यक्षतां गतम्
हेच ते कावळ्यांच्या राज्य आहे, जे मी पूर्वी अनुभवले होते; आता ते माझ्या डोळ्यांसमोर अगदी माझ्या पूर्वजन्माच्या आठवणीसारखे स्पष्ट दिसत आहे.
सत्यस्वप्न इवेदं मे जाग्रतो ऽपि पुरस् स्थितम् । न जाने किं कृतोत्थाना मायेयं प्रविजृम्भते
हे माझ्यासमोर जागेपणीही जणू खरे स्वप्न उभे आहे; हे माया कशामुळे पसरली आहे, ते मला समजत नाही.
अहो नु खलु दीर्घेण मनोमोहेन जृम्भता । वैवश्यम् उपनीतो ऽहं जालेनेव शकुन्तकः
अरे, या मनाच्या दीर्घ काळ चाललेल्या मोहामुळे मी अगदी जाळ्यात अडकलेल्या पक्ष्यासारखा असहाय्य झालो आहे.
हा धिक् कष्टम् अबुद्धं मे मनो वासनया हतम् । पश्यतो भ्रमजालानि वितनोति शिशोर् इव
अरे, किती दु:खाची गोष्ट! माझं मन अज्ञान आणि जुन्या सवयींनी पछाडलं गेलं आहे. माझ्या डोळ्यांसमोरच ते गोंधळाचे जाळे विणतंय, अगदी लहान मुलासारखं.
एषा हि माया महती तेन मे चक्रपाणिना । दर्शितेत्य् अधुना साधु मया स्मृतम् अखण्डितम्
ही मोठी माया त्या चक्रधारीनं मला दाखवली होती; आता मला ती अखंड आणि स्पष्टपणे आठवते.
तद् इदानीं तथा यत्नं करिष्ये गिरिकन्दरे । यथातिसम्भ्रमस्यास्य जाने मर्म यथास्थितम्
म्हणून आता मी डोंगराच्या गुहेत असा प्रयत्न करीन की या मोठ्या गोंधळाचं खरं स्वरूप मला समजेल.
इति सञ्चिन्त्य नगराद् गाधिस् तप्तुं जगाम ह । कन्दरं प्राप्य शैलस्य तस्थौ सुश्रान्तसिंहवत्
अशी ठाम कल्पना करून गाधी नगरातून तप करण्यासाठी निघाला. डोंगरातील गुहेत पोहोचून तो विश्रांत सिंहासारखा तिथे स्थिर राहिला.
तत्र संवत्सरं सार्धं पयश्चुलकभोजनः । तपश् चक्रे महातेजास् तुष्टये शार्ङ्गधन्वनः
तेथे दीड वर्ष फक्त दूधाच्या एका मापावर जगत, त्याने मोठ्या तपश्चर्या केली, शार्ङ्गधन्वाचा (श्रीविष्णूचा) प्रसन्नतेसाठी.
अथास्य पुण्डरीकाक्षः पयोमूर्तिर् उपाययौ । प्रसादम् उत्पलश्यामश् शरदीव महाह्रदः
मग कमळासारख्या डोळ्यांचा, दूधासारखा शुभ्र, निळ्या कमळासारखा तेजस्वी आणि शरद ऋतूतील मोठ्या सरोवरासारखा शांत असा भगवान त्याच्याकडे आला.
तम् आजगाम शैलेन्द्रकन्दरं द्विजमन्दिरम् । पयोधरवद् आत्माच्छच्छविर् व्योमन्य् अथावसत्
तो पर्वताच्या गुहेत, त्या ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी आला आणि मेघासारखा चमकत आकाशात स्वच्छ तेजाने वास करू लागला.
गाधे कच्चित् त्वया दृष्टा माया मम गरीयसी । दृष्टं त्वया जगज्जालचेष्टितं वेष्टितात्मकम्
गाधी, माझी ही मोठी माया तुला दिसली का? या जगाच्या जाळ्यात अडकलेली आणि वेगवेगळ्या हालचाली करणारी सृष्टी तू पाहिली आहेस.
चित्ताभिमत एतस्मिन् प्राप्ते सम्यग् अनिन्दित । तपो गिरितटे कुर्वन् किम् अन्यद् अभिवाञ्छसि
तुझ्या मनात ज्या गोष्टीची इच्छा होती, ती आता तुला मिळाली आहे, हे निष्कलंक साधका. पर्वताच्या उतारावर तप करत असताना, अजून तुला काय हवे आहे?