एवं मृता म्रियन्ते च मरिष्यन्ति च कोटयः । भूतानां या जगन्त्य् आसाम् उदितानि पृथक् पृथक्
अशा प्रकारे, असंख्य जीवांच्या जगातले लोक मरून गेले आहेत, काही मरत आहेत आणि काही पुढे मरतील, प्रत्येक जग वेगवेगळ्या प्रकारे निर्माण होतं.
दुर्वातभूकम्प इव पिशाचत्रस्तबालवत् । मुक्तालीवामले व्योम्नि नौस्पन्दतरुयानवत्
जसा जोरदार वाऱ्याने गवत हलतं, किंवा भुतांच्या भीतीने लहान मुलं घाबरतात, तशीच स्वच्छ आकाशात मोत्यांची माळ किंवा थरथरणाऱ्या झाडांमध्ये तरंगणाऱ्या होड्या असतात.
स्वप्नसंवित्तिपुरवत् स्मृतिजातखवृक्षवत् । जगत्संसरणं स्वान्तर् मृतो ऽनुभवति स्वयम्
जसा स्वप्नातील जाणीवेत, किंवा आकाशात आठवणींचं झाड उगवतं, तसंच मरण पावलेला जीव आपल्या आत जगाचा प्रवास स्वतः अनुभवतो.
तत्रातिपरिणामेन तद् एव घनतां गतम् । इह लोको ऽयम् इत्य् एव जीवाकाशे विजृम्भते
तेथे, तीच अनुभूती फार बदलून घट्ट होते आणि 'हेच खरं जग आहे' असं म्हणून जिवाच्या अंतराळात विस्तारते.
पुनस् तत्रैव जन्मेहामरणाद्यनुभूतिमान् । परलोकं कल्पयति मृतस् तत्र तथा पुनः
पुन्हा त्याच ठिकाणी, जन्म-मरण यांचा अनुभव असलेला मरण पावलेला जणू तिथेच पुन्हा एक नवीन जगाची कल्पना करतो.
तदन्तर् अन्ये पुरुषास् तेषाम् अन्तस् तथा परे । संसारा इति भान्तीमे कदलीदलपीठवत्
त्या जगातही इतर अनेक माणसं असतात आणि त्यांच्या आतही आणखी काहीजण असतात; हे संसाराचे फेर असे आहेत की जणू केळीच्या देठातील पात्यांसारखे एकामध्ये एक गुंडाळलेले दिसतात.
न पृथ्व्यादिमहाभूतगणा न च जगत्क्रमाः । मृतानां सन्ति तत्रापि तथाप्य् एषां जगद्भ्रमाः
मरणानंतर तिथे पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांचे समूह नसतात, ना तिथे जगाचा नेहमीचा क्रम असतो; तरीही त्यांना जगाच्या अशा भ्रमांची अनुभूती होत राहते.
अविद्यैवम् अनन्तेयं नानाप्रसवशालिनी । जडानां सरिद् आदीर्घा जगत्सर्गतरङ्गिणी
ही अज्ञान संपतच नाही आणि नाना प्रकारांची निर्मिती करत राहते; जड मनाच्या लोकांसाठी ती एक लांब वाहणारी नदी आहे, ज्याच्या लाटांमधून जगाची निर्मिती होत राहते.
परमार्थाम्बुधौ स्फारे राम सर्गतरङ्गकाः । भूयो भूयो विवर्तन्ते त एवान्ये च भूरिशः
हे राम, या परमार्थाच्या अथांग समुद्रावर सृष्टीच्या लाटा पुन्हा पुन्हा उठतात आणि खाली जातात — त्या त्या जुन्याच, आणि असंख्य नव्याही.
सर्वतस् सदृशाः केचित् कुलक्रममनोगुणैः । केचिद् अर्धेन सदृशाः केचिच् चातिविलक्षणाः
त्यातल्या काही सर्व बाबतींत, घराण्यात आणि स्वभावात सारख्याच असतात; काही थोड्याफार प्रमाणात जुळतात, तर काही अगदीच वेगळ्या असतात.
इमं व्यासमुनिं तत्र द्वात्रिंशं संस्मराम्य् अहम् । यथासम्भवया ज्ञानदृशा दर्शसमानया
त्या ठिकाणी, मी ज्ञानदृष्टीने जशी शक्य आहे तशी प्रत्यक्षदर्शनासारखी, बत्तीसावा व्यासमुनी आठवतो.
द्वादशान्यधियस् तत्र कुलाकारेहितैस् समाः । दश सर्वसमाकाराश् शिष्टाः कुलविलक्षणाः
त्यातल्या बारा जणांची बुद्धी, घराण्याच्या गुणांमध्ये त्याच्यासारखीच होती; दहा सर्व बाबतींत जुळणारे होते, आणि उरलेले घराण्यापासून वेगळे होते.
अद्याप्य् अन्ये भविष्यन्ति व्यासवाल्मीकयस् तथा । भृग्वङ्गिरःपुलस्त्याश् च तथैवाथान्य एव च
आजही काही लोक व्यास, वाल्मीकि, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य यांच्या सारखे होतात आणि इतरही असेच येतात.
नानासुरर्षिदेवानां गणास् सम्भूय भूरिशः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते कदाचिच् च पृथक् पृथक्
अनेक असुर, ऋषी आणि देव यांच्या टोळ्या पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात आणि नाहीशा होतात, कधी एकत्र तर कधी वेगवेगळ्या वेळेस.
ब्रह्मद्वासप्ततेस् त्रेता आसीद् अस्ति भविष्यति । स एवान्यश् च लोकश् च त्वं चाहं चेति वेद्म्य् अहम्
ब्रह्मदेवाचे बहात्तर कल्प—जे गेले, आहेत आणि येणार आहेत—हा जग, दुसरे जग, तू, मी—हे सगळे मला माहीत आहे.
क्रमेणास्य मुनेर् इत्थं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । संलक्ष्यते ऽवतारो ऽयं दशमो दीर्घदर्शिनः
क्रमाने या अद्भुत कृत्य करणाऱ्या व्यास ऋषींचा अवतार, दूरदृष्टी असलेल्या दहाव्या अवताराप्रमाणे, ओळखला जातो.
अभूम व्यासवाल्मीकियुक्ता वयम् अनेकशः । अभूम वयम् एवेमे नानाकारास् समाशयाः
आम्ही अनेक वेळा व्यास आणि वाल्मीकि म्हणून जन्म घेतला आहे; खरंतर, वेगवेगळ्या रूपांनी आणि वेगवेगळ्या मनोवृत्तीने हे सर्व आम्हीच आहोत.
भाव्यम् अद्याप्य् अनेनेह ननु वाराष्टकं पुनः । भूयो ऽपि भारतं नाम स्वेतिहासं करिष्यति
आजही, ह्याच्याच द्वारे इथे पुन्हा एकदा वाराष्टकाची कथा रचली जाईल; आणि पुन्हा एकदा, 'भारतात' नावाचा एक नवीन इतिहास तयार केला जाईल.
कृत्वा वेदविभागं च नीत्वानेन कुलं प्रथाम् । ब्रह्मत्वं च ततो गत्वा भाव्यं वैदेहमोक्षिणा
वेदांचे विभाग करून, आपल्या कुळाची कीर्ती प्रस्थापित केल्यावर, तो मग ब्रह्मपद प्राप्त करील आणि नंतर वैदेह मुक्ती मिळवील.
वीतशोकभयश् शान्तो निर्वाणो गतकल्पनः । जीवन्मुक्तो जितमना व्यासो ऽयम् इति वर्णितः
जो दुःख आणि भीतीपासून मुक्त, शांत, निर्वाणावस्था प्राप्त, कल्पनारहित, जिवंतपणी मुक्त आणि मन जिंकलेला आहे, त्यालाच व्यास असे म्हटले आहे.
वित्तबन्धुवयःकर्मविद्याविज्ञानचेष्टितैः । समानि सन्ति भूतानि सर्गे सर्गे पुनः पुनः
संपत्ती, नातेवाईक, वय, कृत्य, ज्ञान, समज आणि वर्तन या सर्वांमध्ये, प्रत्येक सृष्टीमध्ये सगळ्या जीवांमध्ये सारखेपणा पुन्हा पुन्हा दिसतो.
क्वचित् सर्गशतैस् तानि भवन्ति न भवन्ति वा । कदाचिद् अपि मायेयम् इत्थम् अन्तविवर्जिता
कधी कधी शेकडो सृष्टीच्या फेऱ्यांत हे जीव असतात किंवा नसतात; कधी कधी ही माया अशीच अखंडपणे चालू राहते.
गच्छतीयं विपर्यासं भूरिभूतपरम्परा । बीजराशिर् इवाजस्रम् उप्यमानः पुनः पुनः
असंख्य जीवांची ही मालिका सतत बदलत राहते, जणू काही बीयांचा ढीग पुन्हा पुन्हा पेरला जातो आणि कधीच थांबत नाही.
तेनैव सन्निवेशेन तथान्येन पुनः पुनः । सर्गाकाराः प्रवर्तन्ते तरङ्गाः कालवारिधेः
त्याच किंवा वेगळ्या रचनेने, पुन्हा पुन्हा सृष्टीचे प्रकार उगवत राहतात, जसे काळाच्या महासागरात लाटा उमटतात.
आश्वस्तान्तःकरणः क्षीणविकल्पस् स्वरूपसारमयः । परमशमामृततृप्तस् तिष्ठति विद्वान् निरावरणः
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आहे, सर्व शंका नाहीशा झाल्या आहेत आणि जो आपल्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर आहे, असा ज्ञानी पुरुष, परमोच्च शांततेच्या अमृताने तृप्त होऊन, कोणत्याही आच्छादनाशिवाय निवांत राहतो.
सौम्याम्बुत्वे तरङ्गत्वे सलिलस्याम्बुता यथा । समैवाब्धौ तथादेहसदेहत्वविमुक्तता
जसं पाणी सौम्य असो वा लाटेच्या रूपात असो, त्याचं पाणीपण सारखंच राहतं, तसंच समुद्रात देह असो वा नसो, दोन्ही अवस्थांमध्ये स्वातंत्र्य सारखंच आहे.
सदेहा वास्त्व् अदेहा वा मुक्तता विषयेन वः । अनास्वादितभोज्यस्य कुतो भोज्यानुभूतयः
तुमच्यासाठी देह असो वा नसो, मुक्ती यावर अवलंबून नाही; ज्याने कधीच अन्नाची चव घेतली नाही, त्याला अन्नाचा अनुभव कसा येईल?
जीवन्मुक्तं मुनिश्रेष्ठ केवलं हि पदार्थवत् । पश्यामः पुरतो नास्य पुनर् विद्मो ऽन्तराशयम्
मुनिश्रेष्ठा, आपण जिवंत असताना मुक्त झालेल्या व्यक्तीला समोर असलेल्या वस्तूप्रमाणे पाहू शकतो; पण त्याच्या अंतःकरणातील भावना आपल्याला माहीत नसतात.
सदेहादेहमुक्तानां भेदः को ऽभेदरूपिणाम् । यद् एवाम्बु तरङ्गत्वे सौम्यत्वे ऽपि तद् एव तत्
शरीरासह किंवा शरीराशिवाय मुक्त झालेल्यांमध्ये काहीही फरक नाही, कारण त्यांचं स्वरूप एकरूप आहे. जसं लाट असो किंवा शांत पाणी असो, दोन्ही एकच पाणी असतं.
न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति सदेहादेहमुक्तयोः । सस्पन्दो ऽस्त्व् अथ वास्पन्दो वायुर् एव किलानिलः
शरीरासह किंवा शरीराशिवाय मुक्त झालेल्यांमध्ये अगदी किंचितही फरक नाही. वारा वाहत असो किंवा शांत असो, तो नेहमीच वायूच असतो.